ଯଥା ଦୀପସହସ୍ରାଣି ଦୀପ ଏକଃ ପ୍ରସୂଯତେ ତଥା ରୂପସହସ୍ରାଣି ସ ଏକଃ ସଂପ୍ରସୂଯତେ
ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ହଜାର ଦୀପ ଜଳିଉଛି, ସେପରି ଏକ ଅସଳରୁ ହଜାର ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଦା ସ ବୁଧ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନଂ ତଦା ଭଵତି କେଵଲଃ ଏକତ୍ଵପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏକାକି ହୁଏ; ଏକତାର ବିଲୟରେ ତାଙ୍କରୁ ବହୁ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ହି ନାସ୍ତି ଜଗତି ଭୂତଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ଅକ୍ଷଯଶ୍ ଚାପ୍ରମେଯଶ୍ ଚ ସର୍ଵଗଶ୍ ଚ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କୌଣସି ଜିନିଷ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ; କେବଳ ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷୟ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଭାଵସ୍ଥା ଯା ସା ପ୍ରକୃତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସେଉଁଠୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତ ଦୁହିଁରେ ଅଛି, ସେହିଠାକୁ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ।
ତାଂ ଯୋନିଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଧି ଯୋ ଽସୌ ସଦସଦାତ୍ମକଃ ଲୋକେ ଚ ପୂଜ୍ଯତେ ଯୋ ଽସୌ ଦୈଵେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଚ କର୍ମଣି
ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯୋନି ବୋଲି ଜାଣ; ଯାହା ସତ ଓ ଅସତ ଦୁହିଁର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ଦେବତା ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ପୂଜିତ।
ନାସ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ ପରୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଃ ପିତା ଦେଵୋ ଽପି ଵା ଦ୍ଵିଜାଃ ଆତ୍ମନା ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ ତତସ୍ ତଂ ପୂଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଏଁ ନାହିଁ—ନ ପିତା, ନ ଦେବତା, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ସ୍ଵର୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଅପି ହି ଯେ କେଚିତ୍ ତଂ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଦେହିନଃ ତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦେଵର୍ଷେ ତେନୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଫଲାଂ ଗତିମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଯେଉଁ ଦେହୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଦେଇଥିବା ଫଳ ଓ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତଂ ଦେଵାଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମସ୍ଥାଶ୍ ଚ ନାନାମୂର୍ତିସମାଶ୍ରିତାଃ ଭକ୍ତ୍ଯା ସଂପୂଜଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଦ୍ଯଂ ଗତିଶ୍ ଚୈଷାଂ ଦଦାତି ସଃ
ଦେବମାନେ ଓ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଗତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ ହି ସର୍ଵଗତଶ୍ ଚୈଵ ନିର୍ଗୁଣଶ୍ ଚୈଵ କଥ୍ଯତେ ଏଵଂ ମତ୍ଵା ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ପୂଜଯାମି ଦିଵାକରମ୍
ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଗୁଣରହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୋତେ ଯେତେ ଜଣା, ତାହା ଭାବି ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଯେ ଚ ତଦ୍ଭାଵିତା ଲୋକ ଏକତତ୍ତ୍ଵଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକଂ ତେଷାଂ ଯଦ୍ ଏକଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ
ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—ସେମାନେ ଏକତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଇତି ଗୁହ୍ଯସମୁଦ୍ଦେଶସ୍ ତଵ ନାରଦ କୀର୍ତିତଃ ଅସ୍ମଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯାପି ଦେଵର୍ଷେ ତ୍ଵଯାପି ପରମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ତୋତେ କୁହାଯାଇଛି; ମୋର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବଋଷି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପରମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଛ।
ସୁରୈର୍ ଵା ମୁନିଭିର୍ ଵାପି ପୁରାଣୈର୍ ଵରଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ସର୍ଵେ ଚ ପରମାତ୍ମାନଂ ପୂଜଯନ୍ତି ଦିଵାକରମ୍
ଦେବମାନେ, ମୁନିମାନେ କିମ୍ବା ପୁରାତନମାନେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦାତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତେ ପରମାତ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଏତତ୍ ପୁରାଖ୍ଯାତଂ ନାରଦାଯ ତୁ ଭାନୁନା ମଯାପି ଚ ସମାଖ୍ଯାତା କଥା ଭାନୋର୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରଦଙ୍କୁ କୁହିଥିଲେ; ଏବଂ ଏବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗଳ୍ପ କୁହିଲି।
ଇଦମ୍ ଆଖ୍ଯାନମ୍ ଆଖ୍ଯେଯଂ ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ନ ହ୍ଯ୍ ଅନାଦିତ୍ଯଭକ୍ତାଯ ଇଦଂ ଦେଯଂ କଦାଚନ
ଏହି ଗଳ୍ପ ଶ୍ରବଣ ଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ କହିଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତିହୀନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଯଶ୍ ଚୈତଚ୍ ଛ୍ରାଵଯେନ୍ ନିତ୍ଯଂ ଯଶ୍ ଚୈଵ ଶୃଣୁଯାନ୍ ନରଃ ସ ସହସ୍ରାର୍ଚିଷଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଵିଶେନ୍ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ହଜାର କିରଣର ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୁଚ୍ଯେତାର୍ତସ୍ ତଥା ରୋଗାଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵେମାମ୍ ଆଦିତଃ କଥାମ୍ ଜିଜ୍ଞାସୁର୍ ଲଭତେ ଜ୍ଞାନଂ ଗତିମ୍ ଇଷ୍ଟାଂ ତଥୈଵ ଚ
ଯିଏ କଷ୍ଟରେ ଅଛି କିମ୍ବା ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ଜଣେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଗତି ପାଇଥାଏ।
କ୍ଷଣେନ ଲଭତେ ଽଧ୍ଵାନମ୍ ଇଦଂ ଯଃ ପଠତେ ମୁନେ ଯୋ ଯଂ କାମଯତେ କାମଂ ସ ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ଏହି କଥା ପଢ଼ୁଥିବା ମୁନି ତାଙ୍କର ଗତି କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ପାଇଥାଏ; ଯେଉଁ ଆଶା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ତାହା ପାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଭଵଦ୍ଭିଃ ସତତଂ ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ରଵିଃ ସ ଚ ଧାତା ଵିଧାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ
ସେହିଠାରୁ, ତୁମେ ସମୟ ସମୟରେ ଭଗବାନ୍ ରବିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ ପ୍ରଭୁ।
ଆଦିତ୍ଯମୂଲମ୍ ଅଖିଲଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାଜ୍ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ତିନୋଟି ଲୋକର ମୂଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସେଠାରୁ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣିଷ ସମେତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରୁଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରମହେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ ମହାଦ୍ଯୁତିମତାଂ ଚୈଵ ତେଜୋ ଽଯଂ ସାର୍ଵଲୌକିକମ୍
ଏହି ଆଲୋକ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ତେଜ ରୁଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଓ ମହାତେଜସ୍ୱୀମାନେ ଭାଗୀ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲୋକେଶୋ ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ସୂର୍ଯ ଏଵ ତ୍ରିଲୋକସ୍ଯ ମୂଲଂ ପରମଦୈଵତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ପ୍ରଜାପତି, ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ଓ ପରମ ଦେବତା।
ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ତାହୁତିଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଆଦିତ୍ଯମ୍ ଉପତିଷ୍ଠତେ ଆଦିତ୍ଯାଜ୍ ଜାଯତେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ ଵୃଷ୍ଟେର୍ ଅନ୍ନଂ ତତଃ ପ୍ରଜାଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ଯଥାଯଥ ହୋମ କଲେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଏବଂ ଅନ୍ନରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାତ୍ ପ୍ରସୂଯତେ ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ଚୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ ଭାଵାଭାଵୌ ହି ଲୋକାନାମ୍ ଆଦିତ୍ଯାନ୍ ନିଃସୃତୌ ପୁରା
ସମସ୍ତ କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଓ ସେଠାରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ହୁଏ।
ଏତତ୍ ତୁ ଧ୍ଯାନିନାଂ ଧ୍ଯାନଂ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଏଷ ମୋକ୍ଷିଣାମ୍ ତତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିର୍ଵାଣଂ ଜାଯନ୍ତେ ଽସ୍ମାତ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହା ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ, ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି। ସେଠି ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରୁ ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
କ୍ଷଣା ମୁହୂର୍ତା ଦିଵସା ନିଶା ପକ୍ଷାଶ୍ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ମାସାଃ ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ ଚୈଵ ଋତଵଶ୍ ଚ ଯୁଗାନି ଚ
କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ, ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ ଓ ଯୁଗମାନେ ସଦା ଅଛନ୍ତି।
ଅଥାଦିତ୍ଯାଦ୍ ଋତେ ହ୍ଯ୍ ଏଷାଂ କାଲସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ କାଲାଦ୍ ଋତେ ନ ନିଯମୋ ନାଗ୍ନୌ ଵିହରଣକ୍ରିଯା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଏହି ସମୟର ଗଣନା ନାହିଁ। ସମୟ ବିନା କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଋତୂନାମ୍ ଅଵିଭାଗଶ୍ ଚ ତତଃ ପୁଷ୍ପଫଲଂ କୁତଃ କୁତୋ ଵୈ ସସ୍ଯନିଷ୍ପତ୍ତିସ୍ ତୃଣୌଷଧିଗଣଃ କୁତଃ
ଋତୁର ଭିନ୍ନତା ନଥିଲେ କେଉଁଠୁ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ହେବ? କେଉଁଠୁ ଧାନ୍ୟ ପକେବ, କେଉଁଠୁ ଘାସ ଓ ଔଷଧି ହେବ?
ଅଭାଵୋ ଵ୍ଯଵହାରାଣାଂ ଜନ୍ତୂନାଂ ଦିଵି ଚେହ ଚ ଜଗତ୍ପ୍ରଭାଵାଦ୍ ଵିଶତେ ଭାସ୍କରାଦ୍ ଵାରିତସ୍କରାତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ ଏଠା ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ବିଶ୍ୱର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଜଳକୁ ହରି ନେଉଛି, ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତପତେ ସୂର୍ଯୋ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଶୁଷ୍ଯତି ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଧିଂ ଧତ୍ତେ ଵାରିଣା ଦୀପ୍ଯତେ ରଵିଃ
ବର୍ଷା ନଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନାହିଁ, ବର୍ଷା ନଥିଲେ ମାଟି ଶୁଖିଯାଏନାହିଁ, ବର୍ଷା ନଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚେନାହିଁ, ଜଳ ଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେଜ ହୁଏ।
ଵସନ୍ତେ କପିଲଃ ସୂର୍ଯୋ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ କାଞ୍ଚନସଂନିଭଃ ଶ୍ଵେତୋ ଵର୍ଷାସୁ ଵର୍ଣେନ ପାଣ୍ଡୁଃ ଶରଦି ଭାସ୍କରଃ
ବସନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କପିଳବର୍ଣ୍ଣ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୁନା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ବର୍ଷାରେ ଧଳା ଓ ଶରତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ।