ସର୍ଵତଃପାଣିପାଦାନ୍ତଃ ସର୍ଵତୋକ୍ଷିଶିରୋମୁଖଃ ସର୍ଵତଃଶ୍ରୁତିମାଂଲ୍ ଲୋକେ ସର୍ଵମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ, ପାଉଁ, ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ଓ କାନ ରଖିଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଉଭୟ ରହିଛନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵମୂର୍ଧା ଵିଶ୍ଵଭୁଜୋ ଵିଶ୍ଵପାଦାକ୍ଷିନାସିକଃ ଏକଶ୍ ଚରତି ଵୈ କ୍ଷେତ୍ରେ ସ୍ଵୈରଚାରୀ ଯଥାସୁଖମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ପାଉଁ, ଆଖି ଓ ନାକ। ସେ ଏକାକି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଳନ କରନ୍ତି।
କ୍ଷେତ୍ରାଣୀହ ଶରୀରାଣି ତେଷାଂ ଚୈଵ ଯଥାସୁଖମ୍ ତାନି ଵେତ୍ତି ସ ଯୋଗାତ୍ମା ତତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଦେହଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷେତ୍ର। ସେ ଯୋଗର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଏହାମାନେ କୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଜାଣନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତେ ଚ ପୁରେ ଶେତେ ପୁରୁଷସ୍ ତେନ ଚୋଚ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ
ଅପ୍ରକଟ ପୁରୀରେ ସେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ। ବହୁ ପ୍ରକାର ଜଗତ ଯାହା ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
ତସ୍ମାତ୍ ସ ବହୁରୂପତ୍ଵାଦ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ତସ୍ଯୈକସ୍ଯ ମହତ୍ତ୍ଵଂ ହି ସ ଚୈକଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ
ତେଣୁ, ବହୁ ରୂପ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏକ, ଏବଂ ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ମହାପୁରୁଷଶବ୍ଦଂ ହି ବିଭର୍ତ୍ଯ୍ ଏକଃ ସନାତନଃ ସ ତୁ ଵିଧିକ୍ରିଯାଯତ୍ତଃ ସୃଜତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
ସେ ଏକାକି, ଚିରନ୍ତନ, 'ମହାପୁରୁଷ' ନାମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଶତଧା ସହସ୍ରଧା ଚୈଵ ତଥା ଶତସହସ୍ରଧା କୋଟିଶଶ୍ ଚ କରୋତ୍ଯ୍ ଏଷ ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
ସେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ନିଜକୁ ଶତଗୁଣ, ସହସ୍ରଗୁଣ, ଶତସହସ୍ର ଓ କୋଟିକୋଟି ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଆକାଶାତ୍ ପତିତଂ ତୋଯଂ ଯାତି ସ୍ଵାଦ୍ଵନ୍ତରଂ ଯଥା ଭୂମେ ରସଵିଶେଷେଣ ତଥା ଗୁଣରସାତ୍ ତୁ ସଃ
ଯେପରି ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣି ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଯାଏ, ସେପରି ସେ ଗୁଣର ସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଏକ ଏଵ ଯଥା ଵାଯୁର୍ ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ହି ପଞ୍ଚଧା ଏକତ୍ଵଂ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେପରି ଏକ ହି ବାୟୁ ଦେହରେ ପଞ୍ଚଭାଗ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଅଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଥାନାନ୍ତରଵିଶେଷାଚ୍ ଚ ଯଥାଗ୍ନିର୍ ଲଭତେ ପରାମ୍ ସଂଜ୍ଞାଂ ତଥା ମୁନେ ସୋ ଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଷୁ ତଥାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନି ଭିନ୍ନ ନାମ ପାଏ, ସେପରି ହେ ମୁନି, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ପାଉଛନ୍ତି।
ଯଥା ଦୀପସହସ୍ରାଣି ଦୀପ ଏକଃ ପ୍ରସୂଯତେ ତଥା ରୂପସହସ୍ରାଣି ସ ଏକଃ ସଂପ୍ରସୂଯତେ
ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ହଜାର ଦୀପ ଜଳିଉଛି, ସେପରି ଏକ ଅସଳରୁ ହଜାର ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଦା ସ ବୁଧ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନଂ ତଦା ଭଵତି କେଵଲଃ ଏକତ୍ଵପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏକାକି ହୁଏ; ଏକତାର ବିଲୟରେ ତାଙ୍କରୁ ବହୁ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ହି ନାସ୍ତି ଜଗତି ଭୂତଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ଅକ୍ଷଯଶ୍ ଚାପ୍ରମେଯଶ୍ ଚ ସର୍ଵଗଶ୍ ଚ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କୌଣସି ଜିନିଷ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ; କେବଳ ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷୟ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଭାଵସ୍ଥା ଯା ସା ପ୍ରକୃତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସେଉଁଠୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତ ଦୁହିଁରେ ଅଛି, ସେହିଠାକୁ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ।
ତାଂ ଯୋନିଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଧି ଯୋ ଽସୌ ସଦସଦାତ୍ମକଃ ଲୋକେ ଚ ପୂଜ୍ଯତେ ଯୋ ଽସୌ ଦୈଵେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଚ କର୍ମଣି
ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯୋନି ବୋଲି ଜାଣ; ଯାହା ସତ ଓ ଅସତ ଦୁହିଁର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ଦେବତା ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ପୂଜିତ।
ନାସ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ ପରୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଃ ପିତା ଦେଵୋ ଽପି ଵା ଦ୍ଵିଜାଃ ଆତ୍ମନା ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ ତତସ୍ ତଂ ପୂଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଏଁ ନାହିଁ—ନ ପିତା, ନ ଦେବତା, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ସ୍ଵର୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଅପି ହି ଯେ କେଚିତ୍ ତଂ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଦେହିନଃ ତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦେଵର୍ଷେ ତେନୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଫଲାଂ ଗତିମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଯେଉଁ ଦେହୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଦେଇଥିବା ଫଳ ଓ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତଂ ଦେଵାଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମସ୍ଥାଶ୍ ଚ ନାନାମୂର୍ତିସମାଶ୍ରିତାଃ ଭକ୍ତ୍ଯା ସଂପୂଜଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଦ୍ଯଂ ଗତିଶ୍ ଚୈଷାଂ ଦଦାତି ସଃ
ଦେବମାନେ ଓ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଗତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ ହି ସର୍ଵଗତଶ୍ ଚୈଵ ନିର୍ଗୁଣଶ୍ ଚୈଵ କଥ୍ଯତେ ଏଵଂ ମତ୍ଵା ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ପୂଜଯାମି ଦିଵାକରମ୍
ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଗୁଣରହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୋତେ ଯେତେ ଜଣା, ତାହା ଭାବି ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଯେ ଚ ତଦ୍ଭାଵିତା ଲୋକ ଏକତତ୍ତ୍ଵଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକଂ ତେଷାଂ ଯଦ୍ ଏକଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ
ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—ସେମାନେ ଏକତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଇତି ଗୁହ୍ଯସମୁଦ୍ଦେଶସ୍ ତଵ ନାରଦ କୀର୍ତିତଃ ଅସ୍ମଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯାପି ଦେଵର୍ଷେ ତ୍ଵଯାପି ପରମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ତୋତେ କୁହାଯାଇଛି; ମୋର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବଋଷି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପରମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଛ।
ସୁରୈର୍ ଵା ମୁନିଭିର୍ ଵାପି ପୁରାଣୈର୍ ଵରଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ସର୍ଵେ ଚ ପରମାତ୍ମାନଂ ପୂଜଯନ୍ତି ଦିଵାକରମ୍
ଦେବମାନେ, ମୁନିମାନେ କିମ୍ବା ପୁରାତନମାନେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦାତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତେ ପରମାତ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଏତତ୍ ପୁରାଖ୍ଯାତଂ ନାରଦାଯ ତୁ ଭାନୁନା ମଯାପି ଚ ସମାଖ୍ଯାତା କଥା ଭାନୋର୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରଦଙ୍କୁ କୁହିଥିଲେ; ଏବଂ ଏବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗଳ୍ପ କୁହିଲି।
ଇଦମ୍ ଆଖ୍ଯାନମ୍ ଆଖ୍ଯେଯଂ ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ନ ହ୍ଯ୍ ଅନାଦିତ୍ଯଭକ୍ତାଯ ଇଦଂ ଦେଯଂ କଦାଚନ
ଏହି ଗଳ୍ପ ଶ୍ରବଣ ଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ କହିଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତିହୀନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଯଶ୍ ଚୈତଚ୍ ଛ୍ରାଵଯେନ୍ ନିତ୍ଯଂ ଯଶ୍ ଚୈଵ ଶୃଣୁଯାନ୍ ନରଃ ସ ସହସ୍ରାର୍ଚିଷଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଵିଶେନ୍ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ହଜାର କିରଣର ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୁଚ୍ଯେତାର୍ତସ୍ ତଥା ରୋଗାଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵେମାମ୍ ଆଦିତଃ କଥାମ୍ ଜିଜ୍ଞାସୁର୍ ଲଭତେ ଜ୍ଞାନଂ ଗତିମ୍ ଇଷ୍ଟାଂ ତଥୈଵ ଚ
ଯିଏ କଷ୍ଟରେ ଅଛି କିମ୍ବା ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ଜଣେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଗତି ପାଇଥାଏ।
କ୍ଷଣେନ ଲଭତେ ଽଧ୍ଵାନମ୍ ଇଦଂ ଯଃ ପଠତେ ମୁନେ ଯୋ ଯଂ କାମଯତେ କାମଂ ସ ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ଏହି କଥା ପଢ଼ୁଥିବା ମୁନି ତାଙ୍କର ଗତି କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ପାଇଥାଏ; ଯେଉଁ ଆଶା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ତାହା ପାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଭଵଦ୍ଭିଃ ସତତଂ ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ରଵିଃ ସ ଚ ଧାତା ଵିଧାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ
ସେହିଠାରୁ, ତୁମେ ସମୟ ସମୟରେ ଭଗବାନ୍ ରବିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ ପ୍ରଭୁ।
ଆଦିତ୍ଯମୂଲମ୍ ଅଖିଲଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାଜ୍ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ତିନୋଟି ଲୋକର ମୂଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସେଠାରୁ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣିଷ ସମେତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରୁଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରମହେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ ମହାଦ୍ଯୁତିମତାଂ ଚୈଵ ତେଜୋ ଽଯଂ ସାର୍ଵଲୌକିକମ୍
ଏହି ଆଲୋକ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ତେଜ ରୁଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଓ ମହାତେଜସ୍ୱୀମାନେ ଭାଗୀ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି।