ଯଜନ୍ତି ତ୍ଵାମ୍ ଅହରହସ୍ ତ୍ଵାଂ ମୂର୍ତିତ୍ଵଂ ସମାଶ୍ରିତମ୍ ପିତା ମାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ତ୍ଵଂ ହି ଶାଶ୍ଵତମ୍
ସେମାନେ ଦିନରାତି ତୁମର ରୂପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତା, ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା।
ଯଜସେ ପିତରଂ କଂ ତ୍ଵଂ ଦେଵଂ ଵାପି ନ ଵିଦ୍ମହେ
ତୁମେ କେଉଁ ପିତୃ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ? ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ।
ଅଵାଚ୍ଯମ୍ ଏତଦ୍ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ସନାତନମ୍ ତ୍ଵଯି ଭକ୍ତିମତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାତଥମ୍
ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଏହା କହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଚିରନ୍ତନ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ୍ୟ ଭାବରେ ତୁମକୁ କହିବି।
ଯତ୍ ତତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମମ୍ ଅଵିଜ୍ଞେଯମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅଚଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈଶ୍ ଚ ସର୍ଵଭୂତୈର୍ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଜ୍ଞେୟ, ଅପ୍ରକଟ, ଅଚଳ ଏବଂ ସ୍ଥିର—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରୁ ଅଲଗା—
ସ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭୂତାନାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ ଚୈଵ କଥ୍ଯତେ ତ୍ରିଗୁଣାଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋ ଽସୌ ପୁରୁଷଶ୍ ଚୈଵ କଲ୍ପିତଃ
ସେହି ଜଣେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ସେ ତିନି ଗୁଣରୁ ଅଲଗା ଏବଂ ପୁରୁଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଗଵାନ୍ ସୈଵ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ମହାନ୍ ଇତି ଚ ଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଧାନମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବେ, ବୁଦ୍ଧି ଭାବେ, ଯୋଗରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଓ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ସାଂଖ୍ଯେ ଚ କଥ୍ଯତେ ଯୋଗେ ନାମଭିର୍ ବହୁଧାତ୍ମକଃ ସ ଚ ତ୍ରିରୂପୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଶର୍ଵୋ ଽକ୍ଷର ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯୋଗରେ ବହୁ ନାମ ଓ ରୂପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେ ତିନି ପ୍ରକାର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଶର୍ବ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ଧୃତମ୍ ଏକାତ୍ମକଂ ତେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆତ୍ମନା ଅଶରୀରଃ ଶରୀରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନିଵସତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଏକ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଦେହ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଵସନ୍ନ୍ ଅପି ଶରୀରେଷୁ ନ ସ ଲିପ୍ଯେତ କର୍ମଭିଃ ମମାନ୍ତରାତ୍ମା ତଵ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦେହସଂସ୍ଥିତାଃ
ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ମୋର, ତୁମର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା।
ସର୍ଵେଷାଂ ସାକ୍ଷିଭୂତୋ ଽସୌ ନ ଗ୍ରାହ୍ଯଃ କେନଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋ ଵିଶ୍ଵୋ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅସୌ ସ୍ମୃତଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ, କିନ୍ତୁ କେହି କେବେ ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
ସର୍ଵତଃପାଣିପାଦାନ୍ତଃ ସର୍ଵତୋକ୍ଷିଶିରୋମୁଖଃ ସର୍ଵତଃଶ୍ରୁତିମାଂଲ୍ ଲୋକେ ସର୍ଵମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ, ପାଉଁ, ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ଓ କାନ ରଖିଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଉଭୟ ରହିଛନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵମୂର୍ଧା ଵିଶ୍ଵଭୁଜୋ ଵିଶ୍ଵପାଦାକ୍ଷିନାସିକଃ ଏକଶ୍ ଚରତି ଵୈ କ୍ଷେତ୍ରେ ସ୍ଵୈରଚାରୀ ଯଥାସୁଖମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ପାଉଁ, ଆଖି ଓ ନାକ। ସେ ଏକାକି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଳନ କରନ୍ତି।
କ୍ଷେତ୍ରାଣୀହ ଶରୀରାଣି ତେଷାଂ ଚୈଵ ଯଥାସୁଖମ୍ ତାନି ଵେତ୍ତି ସ ଯୋଗାତ୍ମା ତତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଦେହଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷେତ୍ର। ସେ ଯୋଗର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଏହାମାନେ କୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଜାଣନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତେ ଚ ପୁରେ ଶେତେ ପୁରୁଷସ୍ ତେନ ଚୋଚ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ
ଅପ୍ରକଟ ପୁରୀରେ ସେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ। ବହୁ ପ୍ରକାର ଜଗତ ଯାହା ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
ତସ୍ମାତ୍ ସ ବହୁରୂପତ୍ଵାଦ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ତସ୍ଯୈକସ୍ଯ ମହତ୍ତ୍ଵଂ ହି ସ ଚୈକଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ
ତେଣୁ, ବହୁ ରୂପ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏକ, ଏବଂ ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ମହାପୁରୁଷଶବ୍ଦଂ ହି ବିଭର୍ତ୍ଯ୍ ଏକଃ ସନାତନଃ ସ ତୁ ଵିଧିକ୍ରିଯାଯତ୍ତଃ ସୃଜତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
ସେ ଏକାକି, ଚିରନ୍ତନ, 'ମହାପୁରୁଷ' ନାମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଶତଧା ସହସ୍ରଧା ଚୈଵ ତଥା ଶତସହସ୍ରଧା କୋଟିଶଶ୍ ଚ କରୋତ୍ଯ୍ ଏଷ ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
ସେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ନିଜକୁ ଶତଗୁଣ, ସହସ୍ରଗୁଣ, ଶତସହସ୍ର ଓ କୋଟିକୋଟି ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଆକାଶାତ୍ ପତିତଂ ତୋଯଂ ଯାତି ସ୍ଵାଦ୍ଵନ୍ତରଂ ଯଥା ଭୂମେ ରସଵିଶେଷେଣ ତଥା ଗୁଣରସାତ୍ ତୁ ସଃ
ଯେପରି ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣି ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଯାଏ, ସେପରି ସେ ଗୁଣର ସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଏକ ଏଵ ଯଥା ଵାଯୁର୍ ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ହି ପଞ୍ଚଧା ଏକତ୍ଵଂ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେପରି ଏକ ହି ବାୟୁ ଦେହରେ ପଞ୍ଚଭାଗ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଅଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଥାନାନ୍ତରଵିଶେଷାଚ୍ ଚ ଯଥାଗ୍ନିର୍ ଲଭତେ ପରାମ୍ ସଂଜ୍ଞାଂ ତଥା ମୁନେ ସୋ ଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଷୁ ତଥାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନି ଭିନ୍ନ ନାମ ପାଏ, ସେପରି ହେ ମୁନି, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ପାଉଛନ୍ତି।
ଯଥା ଦୀପସହସ୍ରାଣି ଦୀପ ଏକଃ ପ୍ରସୂଯତେ ତଥା ରୂପସହସ୍ରାଣି ସ ଏକଃ ସଂପ୍ରସୂଯତେ
ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ହଜାର ଦୀପ ଜଳିଉଛି, ସେପରି ଏକ ଅସଳରୁ ହଜାର ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଦା ସ ବୁଧ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନଂ ତଦା ଭଵତି କେଵଲଃ ଏକତ୍ଵପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏକାକି ହୁଏ; ଏକତାର ବିଲୟରେ ତାଙ୍କରୁ ବହୁ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ହି ନାସ୍ତି ଜଗତି ଭୂତଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ଅକ୍ଷଯଶ୍ ଚାପ୍ରମେଯଶ୍ ଚ ସର୍ଵଗଶ୍ ଚ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କୌଣସି ଜିନିଷ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ; କେବଳ ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷୟ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଭାଵସ୍ଥା ଯା ସା ପ୍ରକୃତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସେଉଁଠୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତ ଦୁହିଁରେ ଅଛି, ସେହିଠାକୁ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ।
ତାଂ ଯୋନିଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଧି ଯୋ ଽସୌ ସଦସଦାତ୍ମକଃ ଲୋକେ ଚ ପୂଜ୍ଯତେ ଯୋ ଽସୌ ଦୈଵେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଚ କର୍ମଣି
ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯୋନି ବୋଲି ଜାଣ; ଯାହା ସତ ଓ ଅସତ ଦୁହିଁର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ଦେବତା ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ପୂଜିତ।
ନାସ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ ପରୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଃ ପିତା ଦେଵୋ ଽପି ଵା ଦ୍ଵିଜାଃ ଆତ୍ମନା ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ ତତସ୍ ତଂ ପୂଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଏଁ ନାହିଁ—ନ ପିତା, ନ ଦେବତା, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ସ୍ଵର୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଅପି ହି ଯେ କେଚିତ୍ ତଂ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଦେହିନଃ ତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦେଵର୍ଷେ ତେନୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଫଲାଂ ଗତିମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଯେଉଁ ଦେହୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଦେଇଥିବା ଫଳ ଓ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତଂ ଦେଵାଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମସ୍ଥାଶ୍ ଚ ନାନାମୂର୍ତିସମାଶ୍ରିତାଃ ଭକ୍ତ୍ଯା ସଂପୂଜଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଦ୍ଯଂ ଗତିଶ୍ ଚୈଷାଂ ଦଦାତି ସଃ
ଦେବମାନେ ଓ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଗତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ ହି ସର୍ଵଗତଶ୍ ଚୈଵ ନିର୍ଗୁଣଶ୍ ଚୈଵ କଥ୍ଯତେ ଏଵଂ ମତ୍ଵା ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ପୂଜଯାମି ଦିଵାକରମ୍
ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଗୁଣରହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୋତେ ଯେତେ ଜଣା, ତାହା ଭାବି ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ଯେ ଚ ତଦ୍ଭାଵିତା ଲୋକ ଏକତତ୍ତ୍ଵଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକଂ ତେଷାଂ ଯଦ୍ ଏକଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ
ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—ସେମାନେ ଏକତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।