ଯଦି ତାଵଦ୍ ଅଯଂ ସୂର୍ଯଶ୍ ଚାଦିଦେଵଃ ସନାତନଃ ତତଃ କସ୍ମାତ୍ ତପସ୍ ତେପେ ଵରେପ୍ସୁଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା
ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଥମ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା, ତେବେ ସେ କାହିଁକି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ଭିକ୍ଷା ଆଶା କରି ତପସ୍ୟା କଲେ?
ଏତଦ୍ ଵଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଵିଭାଵସୋଃ ପୃଷ୍ଟଂ ମିତ୍ରେଣ ଯତ୍ ପୂର୍ଵଂ ନାରଦାଯ ମହାତ୍ମନେ
ଏହି ଅତି ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ମିତ୍ର ପଚାରିଥିଲେ ଓ ମହାନ ନାରଦଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
ପ୍ରାଙ୍ ମଯୋକ୍ତାସ୍ ତୁ ଯୁଷ୍ମଭ୍ଯଂ ରଵେର୍ ଦ୍ଵାଦଶ ମୂର୍ତଯଃ ମିତ୍ରଶ୍ ଚ ଵରୁଣଶ୍ ଚୋଭୌ ତାସାଂ ତପସି ସଂସ୍ଥିତୌ
ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ ବିଷୟରେ କହିଥିଲି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଦୁଇଝଣ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ଅବ୍ଭକ୍ଷୋ ଵରୁଣସ୍ ତାସାଂ ତସ୍ଥୌ ପଶ୍ଚିମସାଗରେ ମିତ୍ରୋ ମିତ୍ରଵନେ ଚାସ୍ମିନ୍ ଵାଯୁଭକ୍ଷୋ ଽଭଵତ୍ ତଦା
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବରୁଣ ଜଳ ଖାଇ ପଶ୍ଚିମ ସାଗର କୂଳରେ ରହିଥିଲେ, ଏଠାରେ ମିତ୍ର ବାୟୁ ଖାଇ ଏହି ମିତ୍ରବନରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଅଥ ମେରୁଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗାତ୍ ପ୍ରଚ୍ଯୁତୋ ଗନ୍ଧମାଦନାତ୍ ନାରଦସ୍ ତୁ ମହାଯୋଗୀ ସର୍ଵାଂଲ୍ ଲୋକାଂଶ୍ ଚରନ୍ ଵଶୀ
ତାପରେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶୃଙ୍ଗ ଗନ୍ଧମାଦନରୁ ମହାଯୋଗୀ ନାରଦ, ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ଆଜଗାମାଥ ତତ୍ରୈଵ ଯତ୍ର ମିତ୍ରୋ ଽଚରତ୍ ତପଃ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ତସ୍ଯ କୌତୂହଲଂ ହ୍ଯ୍ ଅଭୂତ୍
ସେ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମିତ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ଯୋ ଽକ୍ଷଯଶ୍ ଚାଵ୍ଯଯଶ୍ ଚୈଵ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଃ ସନାତନଃ ଧୃତମ୍ ଏକାତ୍ମକଂ ଯେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସୁମହାତ୍ମନା
ଯିଏ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବିନାଶୀ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ଶାଶ୍ୱତ, ଯିଏ ଏକ ଆତ୍ମାରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ମହାନ ଆତ୍ମା।
ଯଃ ପିତା ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ପରାଣାମ୍ ଅପି ଯଃ ପରଃ ଅଯଜଦ୍ ଦେଵତାଃ କାସ୍ ତୁ ପିତୄନ୍ ଵା କାନ୍ ଅସୌ ଯଜେତ୍ ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ତଂ ଦେଵଂ ନାରଦୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପିତା, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ, ନାରଦ ମନେ ଭାବିଲେ—'ସେ କେଉଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ପିତୃଙ୍କୁ ପୂଜିବେ?'—ଏହିପରି ଭାବି ସେ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଵେଦେଷୁ ସପୁରାଣେଷୁ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗେଷୁ ଗୀଯସେ ତ୍ଵମ୍ ଅଜଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଧାତା ତ୍ଵଂ ନିଧାନମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗରେ ତୁମକୁ ଅଜନ୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ବୋଲି ଗାଇଯାଏ।
ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵଚ୍ ଚୈଵ ତ୍ଵଯି ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ଚତ୍ଵାରଶ୍ ଚାଶ୍ରମା ଦେଵ ଗୃହସ୍ଥାଦ୍ଯାସ୍ ତଥୈଵ ହି
ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁ କିଛି ତୁମରେ ବସିଛି; ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଦି, ମଧ୍ୟ ତୁମରେ ସ୍ଥିତ।
ଯଜନ୍ତି ତ୍ଵାମ୍ ଅହରହସ୍ ତ୍ଵାଂ ମୂର୍ତିତ୍ଵଂ ସମାଶ୍ରିତମ୍ ପିତା ମାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ତ୍ଵଂ ହି ଶାଶ୍ଵତମ୍
ସେମାନେ ଦିନରାତି ତୁମର ରୂପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତା, ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା।
ଯଜସେ ପିତରଂ କଂ ତ୍ଵଂ ଦେଵଂ ଵାପି ନ ଵିଦ୍ମହେ
ତୁମେ କେଉଁ ପିତୃ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ? ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ।
ଅଵାଚ୍ଯମ୍ ଏତଦ୍ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ସନାତନମ୍ ତ୍ଵଯି ଭକ୍ତିମତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାତଥମ୍
ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଏହା କହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଚିରନ୍ତନ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ୍ୟ ଭାବରେ ତୁମକୁ କହିବି।
ଯତ୍ ତତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମମ୍ ଅଵିଜ୍ଞେଯମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅଚଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈଶ୍ ଚ ସର୍ଵଭୂତୈର୍ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଜ୍ଞେୟ, ଅପ୍ରକଟ, ଅଚଳ ଏବଂ ସ୍ଥିର—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରୁ ଅଲଗା—
ସ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭୂତାନାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ ଚୈଵ କଥ୍ଯତେ ତ୍ରିଗୁଣାଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋ ଽସୌ ପୁରୁଷଶ୍ ଚୈଵ କଲ୍ପିତଃ
ସେହି ଜଣେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ସେ ତିନି ଗୁଣରୁ ଅଲଗା ଏବଂ ପୁରୁଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଗଵାନ୍ ସୈଵ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ମହାନ୍ ଇତି ଚ ଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଧାନମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବେ, ବୁଦ୍ଧି ଭାବେ, ଯୋଗରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଓ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ସାଂଖ୍ଯେ ଚ କଥ୍ଯତେ ଯୋଗେ ନାମଭିର୍ ବହୁଧାତ୍ମକଃ ସ ଚ ତ୍ରିରୂପୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଶର୍ଵୋ ଽକ୍ଷର ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯୋଗରେ ବହୁ ନାମ ଓ ରୂପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେ ତିନି ପ୍ରକାର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଶର୍ବ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ଧୃତମ୍ ଏକାତ୍ମକଂ ତେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆତ୍ମନା ଅଶରୀରଃ ଶରୀରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନିଵସତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଏକ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଦେହ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଵସନ୍ନ୍ ଅପି ଶରୀରେଷୁ ନ ସ ଲିପ୍ଯେତ କର୍ମଭିଃ ମମାନ୍ତରାତ୍ମା ତଵ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦେହସଂସ୍ଥିତାଃ
ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ମୋର, ତୁମର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା।
ସର୍ଵେଷାଂ ସାକ୍ଷିଭୂତୋ ଽସୌ ନ ଗ୍ରାହ୍ଯଃ କେନଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋ ଵିଶ୍ଵୋ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅସୌ ସ୍ମୃତଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ, କିନ୍ତୁ କେହି କେବେ ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
ସର୍ଵତଃପାଣିପାଦାନ୍ତଃ ସର୍ଵତୋକ୍ଷିଶିରୋମୁଖଃ ସର୍ଵତଃଶ୍ରୁତିମାଂଲ୍ ଲୋକେ ସର୍ଵମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ, ପାଉଁ, ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ଓ କାନ ରଖିଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଉଭୟ ରହିଛନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵମୂର୍ଧା ଵିଶ୍ଵଭୁଜୋ ଵିଶ୍ଵପାଦାକ୍ଷିନାସିକଃ ଏକଶ୍ ଚରତି ଵୈ କ୍ଷେତ୍ରେ ସ୍ଵୈରଚାରୀ ଯଥାସୁଖମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ପାଉଁ, ଆଖି ଓ ନାକ। ସେ ଏକାକି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଳନ କରନ୍ତି।
କ୍ଷେତ୍ରାଣୀହ ଶରୀରାଣି ତେଷାଂ ଚୈଵ ଯଥାସୁଖମ୍ ତାନି ଵେତ୍ତି ସ ଯୋଗାତ୍ମା ତତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଦେହଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷେତ୍ର। ସେ ଯୋଗର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଏହାମାନେ କୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଜାଣନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତେ ଚ ପୁରେ ଶେତେ ପୁରୁଷସ୍ ତେନ ଚୋଚ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ
ଅପ୍ରକଟ ପୁରୀରେ ସେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ। ବହୁ ପ୍ରକାର ଜଗତ ଯାହା ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
ତସ୍ମାତ୍ ସ ବହୁରୂପତ୍ଵାଦ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ତସ୍ଯୈକସ୍ଯ ମହତ୍ତ୍ଵଂ ହି ସ ଚୈକଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ
ତେଣୁ, ବହୁ ରୂପ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏକ, ଏବଂ ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ମହାପୁରୁଷଶବ୍ଦଂ ହି ବିଭର୍ତ୍ଯ୍ ଏକଃ ସନାତନଃ ସ ତୁ ଵିଧିକ୍ରିଯାଯତ୍ତଃ ସୃଜତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
ସେ ଏକାକି, ଚିରନ୍ତନ, 'ମହାପୁରୁଷ' ନାମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଶତଧା ସହସ୍ରଧା ଚୈଵ ତଥା ଶତସହସ୍ରଧା କୋଟିଶଶ୍ ଚ କରୋତ୍ଯ୍ ଏଷ ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
ସେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ନିଜକୁ ଶତଗୁଣ, ସହସ୍ରଗୁଣ, ଶତସହସ୍ର ଓ କୋଟିକୋଟି ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ଆକାଶାତ୍ ପତିତଂ ତୋଯଂ ଯାତି ସ୍ଵାଦ୍ଵନ୍ତରଂ ଯଥା ଭୂମେ ରସଵିଶେଷେଣ ତଥା ଗୁଣରସାତ୍ ତୁ ସଃ
ଯେପରି ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣି ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଯାଏ, ସେପରି ସେ ଗୁଣର ସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଏକ ଏଵ ଯଥା ଵାଯୁର୍ ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ହି ପଞ୍ଚଧା ଏକତ୍ଵଂ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେପରି ଏକ ହି ବାୟୁ ଦେହରେ ପଞ୍ଚଭାଗ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଅଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଥାନାନ୍ତରଵିଶେଷାଚ୍ ଚ ଯଥାଗ୍ନିର୍ ଲଭତେ ପରାମ୍ ସଂଜ୍ଞାଂ ତଥା ମୁନେ ସୋ ଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଷୁ ତଥାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନି ଭିନ୍ନ ନାମ ପାଏ, ସେପରି ହେ ମୁନି, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ପାଉଛନ୍ତି।