ମୂର୍ତିର୍ ଯା ତ୍ଵ୍ ଅଷ୍ଟମୀ ତସ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତା ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ସା ତୁ ପଚତ୍ଯ୍ ଅନ୍ନଂ ଶରୀରିଣାମ୍
ତାଙ୍କର ଅଷ୍ଟମ ରୂପ ବିବସ୍ବାନ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ବସିଛନ୍ତି ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟକୁ ପାକ କରନ୍ତି।
ନଵମୀ ଚିତ୍ରଭାନୋର୍ ଯା ମୂର୍ତିର୍ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ ଚ ନାମତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ସା ନିତ୍ଯଂ ଦେଵାନାମ୍ ଅରିସୂଦନୀ
ଚିତ୍ରଭାନୁଙ୍କର ନବମ ରୂପ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ସେ ସଦା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ୍ତି।
ଦଶମୀ ତସ୍ଯ ଯା ମୂର୍ତିର୍ ଅଂଶୁମାନ୍ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତା ଵାଯୌ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ସା ତୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦଯତି ଵୈ ପ୍ରଜାଃ
ତାଙ୍କର ଦଶମ ରୂପ ଅଂଶୁମାନ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେ ବାୟୁରେ ବସିଛନ୍ତି ଓ ପ୍ରଜାମାନୋକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମୂର୍ତିସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏକାଦଶୀ ଭାନୋର୍ ନାମ୍ନା ଵରୁଣସଂଜ୍ଞିତା ଜଲେଷ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ଥିତା ସା ତୁ ପ୍ରଜାଂ ପୁଷ୍ଣାତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକାଦଶ ରୂପ ବରୁଣ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ସେ ଜଳରେ ବସିଛନ୍ତି ଓ ସଦା ପ୍ରଜାମାନୋକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
ମୂର୍ତିର୍ ଯା ଦ୍ଵାଦଶୀ ଭାନୋର୍ ନାମ୍ନା ମିତ୍ରେତି ସଂଜ୍ଞିତା ଲୋକାନାଂ ସା ହିତାର୍ଥାଯ ସ୍ଥିତା ଚନ୍ଦ୍ରସରିତ୍ତଟେ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶମୂର୍ତ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ମିତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରନଦୀର କୂଳରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି।
ଵାଯୁଭକ୍ଷସ୍ ତପସ୍ ତେପେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ମୈତ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା ଅନୁଗୃହ୍ଣନ୍ ସଦା ଭକ୍ତାନ୍ ଵରୈର୍ ନାନାଵିଧୈସ୍ ତୁ ସଃ
ସେ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସଦା ମିତ୍ରତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦେଇ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ସା ଜଗତାଂ ମୂର୍ତିର୍ ହିତା ଵିହିତା ପୁରା ତତ୍ର ମିତ୍ରଃ ସ୍ଥିତୋ ଯସ୍ମାତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମିତ୍ରଂ ପରଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ, ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା; ଏଠାରେ ମିତ୍ର ଥିବାରୁ, ସେଉଁଠି ସେ 'ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ଆଭିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ ତେନ ସଵିତ୍ରା ପରମାତ୍ମନା କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ମୂର୍ତିଭିଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସବିତା ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଧ୍ଯେଯୋ ନମସ୍ଯଶ୍ ଚ ଦ୍ଵାଦଶସ୍ଥାସୁ ମୂର୍ତିଷୁ ଭକ୍ତିମଦ୍ଭିର୍ ନରୈର୍ ନିତ୍ଯଂ ତଦ୍ଗତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା
ଏହିପରି, ଦ୍ୱାଦଶ ଆସନରେ ଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକମାନେ ସଦା ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାନ୍ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ତୁ ମାନଵଃ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପଠିତ୍ଵା ଚ ସୂର୍ଯଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯେ କୌଣସି ମଣିଷ ଏହାକୁ ଦୈନିକ ଶୁଣିବା ଓ ପଢ଼ିବା କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ଯଦି ତାଵଦ୍ ଅଯଂ ସୂର୍ଯଶ୍ ଚାଦିଦେଵଃ ସନାତନଃ ତତଃ କସ୍ମାତ୍ ତପସ୍ ତେପେ ଵରେପ୍ସୁଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା
ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଥମ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା, ତେବେ ସେ କାହିଁକି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ଭିକ୍ଷା ଆଶା କରି ତପସ୍ୟା କଲେ?
ଏତଦ୍ ଵଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଵିଭାଵସୋଃ ପୃଷ୍ଟଂ ମିତ୍ରେଣ ଯତ୍ ପୂର୍ଵଂ ନାରଦାଯ ମହାତ୍ମନେ
ଏହି ଅତି ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ମିତ୍ର ପଚାରିଥିଲେ ଓ ମହାନ ନାରଦଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
ପ୍ରାଙ୍ ମଯୋକ୍ତାସ୍ ତୁ ଯୁଷ୍ମଭ୍ଯଂ ରଵେର୍ ଦ୍ଵାଦଶ ମୂର୍ତଯଃ ମିତ୍ରଶ୍ ଚ ଵରୁଣଶ୍ ଚୋଭୌ ତାସାଂ ତପସି ସଂସ୍ଥିତୌ
ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ ବିଷୟରେ କହିଥିଲି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଦୁଇଝଣ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ଅବ୍ଭକ୍ଷୋ ଵରୁଣସ୍ ତାସାଂ ତସ୍ଥୌ ପଶ୍ଚିମସାଗରେ ମିତ୍ରୋ ମିତ୍ରଵନେ ଚାସ୍ମିନ୍ ଵାଯୁଭକ୍ଷୋ ଽଭଵତ୍ ତଦା
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବରୁଣ ଜଳ ଖାଇ ପଶ୍ଚିମ ସାଗର କୂଳରେ ରହିଥିଲେ, ଏଠାରେ ମିତ୍ର ବାୟୁ ଖାଇ ଏହି ମିତ୍ରବନରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଅଥ ମେରୁଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗାତ୍ ପ୍ରଚ୍ଯୁତୋ ଗନ୍ଧମାଦନାତ୍ ନାରଦସ୍ ତୁ ମହାଯୋଗୀ ସର୍ଵାଂଲ୍ ଲୋକାଂଶ୍ ଚରନ୍ ଵଶୀ
ତାପରେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶୃଙ୍ଗ ଗନ୍ଧମାଦନରୁ ମହାଯୋଗୀ ନାରଦ, ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ଆଜଗାମାଥ ତତ୍ରୈଵ ଯତ୍ର ମିତ୍ରୋ ଽଚରତ୍ ତପଃ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ତସ୍ଯ କୌତୂହଲଂ ହ୍ଯ୍ ଅଭୂତ୍
ସେ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମିତ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ଯୋ ଽକ୍ଷଯଶ୍ ଚାଵ୍ଯଯଶ୍ ଚୈଵ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଃ ସନାତନଃ ଧୃତମ୍ ଏକାତ୍ମକଂ ଯେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସୁମହାତ୍ମନା
ଯିଏ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବିନାଶୀ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ଶାଶ୍ୱତ, ଯିଏ ଏକ ଆତ୍ମାରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ମହାନ ଆତ୍ମା।
ଯଃ ପିତା ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ପରାଣାମ୍ ଅପି ଯଃ ପରଃ ଅଯଜଦ୍ ଦେଵତାଃ କାସ୍ ତୁ ପିତୄନ୍ ଵା କାନ୍ ଅସୌ ଯଜେତ୍ ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ତଂ ଦେଵଂ ନାରଦୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପିତା, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ, ନାରଦ ମନେ ଭାବିଲେ—'ସେ କେଉଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ପିତୃଙ୍କୁ ପୂଜିବେ?'—ଏହିପରି ଭାବି ସେ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଵେଦେଷୁ ସପୁରାଣେଷୁ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗେଷୁ ଗୀଯସେ ତ୍ଵମ୍ ଅଜଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଧାତା ତ୍ଵଂ ନିଧାନମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗରେ ତୁମକୁ ଅଜନ୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ବୋଲି ଗାଇଯାଏ।
ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵଚ୍ ଚୈଵ ତ୍ଵଯି ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ଚତ୍ଵାରଶ୍ ଚାଶ୍ରମା ଦେଵ ଗୃହସ୍ଥାଦ୍ଯାସ୍ ତଥୈଵ ହି
ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁ କିଛି ତୁମରେ ବସିଛି; ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଦି, ମଧ୍ୟ ତୁମରେ ସ୍ଥିତ।
ଯଜନ୍ତି ତ୍ଵାମ୍ ଅହରହସ୍ ତ୍ଵାଂ ମୂର୍ତିତ୍ଵଂ ସମାଶ୍ରିତମ୍ ପିତା ମାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ତ୍ଵଂ ହି ଶାଶ୍ଵତମ୍
ସେମାନେ ଦିନରାତି ତୁମର ରୂପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତା, ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା।
ଯଜସେ ପିତରଂ କଂ ତ୍ଵଂ ଦେଵଂ ଵାପି ନ ଵିଦ୍ମହେ
ତୁମେ କେଉଁ ପିତୃ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ? ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ।
ଅଵାଚ୍ଯମ୍ ଏତଦ୍ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ସନାତନମ୍ ତ୍ଵଯି ଭକ୍ତିମତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାତଥମ୍
ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଏହା କହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଚିରନ୍ତନ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ୍ୟ ଭାବରେ ତୁମକୁ କହିବି।
ଯତ୍ ତତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମମ୍ ଅଵିଜ୍ଞେଯମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅଚଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈଶ୍ ଚ ସର୍ଵଭୂତୈର୍ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଜ୍ଞେୟ, ଅପ୍ରକଟ, ଅଚଳ ଏବଂ ସ୍ଥିର—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରୁ ଅଲଗା—
ସ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭୂତାନାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ ଚୈଵ କଥ୍ଯତେ ତ୍ରିଗୁଣାଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତୋ ଽସୌ ପୁରୁଷଶ୍ ଚୈଵ କଲ୍ପିତଃ
ସେହି ଜଣେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ସେ ତିନି ଗୁଣରୁ ଅଲଗା ଏବଂ ପୁରୁଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଗଵାନ୍ ସୈଵ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ମହାନ୍ ଇତି ଚ ଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଧାନମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବେ, ବୁଦ୍ଧି ଭାବେ, ଯୋଗରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଓ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ସାଂଖ୍ଯେ ଚ କଥ୍ଯତେ ଯୋଗେ ନାମଭିର୍ ବହୁଧାତ୍ମକଃ ସ ଚ ତ୍ରିରୂପୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଶର୍ଵୋ ଽକ୍ଷର ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯୋଗରେ ବହୁ ନାମ ଓ ରୂପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେ ତିନି ପ୍ରକାର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଶର୍ବ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି।
ଧୃତମ୍ ଏକାତ୍ମକଂ ତେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆତ୍ମନା ଅଶରୀରଃ ଶରୀରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନିଵସତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଏକ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଦେହ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଵସନ୍ନ୍ ଅପି ଶରୀରେଷୁ ନ ସ ଲିପ୍ଯେତ କର୍ମଭିଃ ମମାନ୍ତରାତ୍ମା ତଵ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦେହସଂସ୍ଥିତାଃ
ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ମୋର, ତୁମର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା।
ସର୍ଵେଷାଂ ସାକ୍ଷିଭୂତୋ ଽସୌ ନ ଗ୍ରାହ୍ଯଃ କେନଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋ ଵିଶ୍ଵୋ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅସୌ ସ୍ମୃତଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ, କିନ୍ତୁ କେହି କେବେ ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।