ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା ଵେତ୍ରଵତୀ କରମୋଦା ପିଶାଚିକା ତଥାନ୍ଯାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ ଵିପାପ୍ମା ଶୈଵଲା ନଦୀ
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା, ବେତ୍ରବତୀ, କରମୋଦା, ପିଶାଚିକା, ଅନ୍ୟାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ, ବିପାପ୍ମା ଏବଂ ଶୈବଳା ମଧ୍ୟ ନଦୀମାନେ।
ସଧେରୁଜା ଶକ୍ତିମତୀ ଶକୁନୀ ତ୍ରିଦିଵା କ୍ରମୁଃ ଋକ୍ଷପାଦପ୍ରସୂତା ଵୈ ତଥାନ୍ଯା ଵେଗଵାହିନୀ
ସଧେରୁଜା, ଶକ୍ତିମତୀ, ଶକୁନୀ, ତ୍ରିଦିବା, କ୍ରମୁହ୍ ଏବଂ ଋକ୍ଷ ଗଛର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟ ତୀବ୍ର ବେଗର ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ସିପ୍ରା ପଯୋଷ୍ଣୀ ନିର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯା ତାପୀ ଚୈଵ ସରିଦ୍ଵରା ଵେଣା ଵୈତରଣୀ ଚୈଵ ସିନୀଵାଲୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ
ଶିପ୍ରା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ତାପୀ, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ସିନୀବାଳୀ ଏବଂ କୁମୁଦ୍ବତୀ ଏହି ସବୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ।
ତୋଯା ଚୈଵ ମହାଗୌରୀ ଦୁର୍ଗା ଚାନ୍ତଃଶିଲା ତଥା ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦପ୍ରସୂତାସ୍ ତା ନଦ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତଃଶିଳା ଏବଂ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ — ସମସ୍ତଙ୍କର ଜଳ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣଵେଣା ତଥାପଗା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା ତଥାନ୍ଯା ପାପନାଶିନୀ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପନାଶିନୀ ନଦୀମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ସହ୍ଯପାଦଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତା ଇତ୍ଯ୍ ଏତାଃ ସରିତାଂ ଵରାଃ କୃତମାଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ପୁଷ୍ଯଜା ପ୍ରତ୍ଯଲାଵତୀ
ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ତଳଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ୟଜା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟଳାବତୀ — ଏମାନେ ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମଲଯାଦ୍ରିସମୁଦ୍ଭୂତାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶୀତଜଲାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇମାଃ ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଲ୍ଯା ଚ ଵଞ୍ଜୁଲା ତ୍ରିଦିଵା ଚ ଯା
ମଲୟ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୀତଳ ଜଳ ଥିବା ନଦୀମାନେ — ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଳ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଳା ଏବଂ ତ୍ରିଦିବା।
ଲାଙ୍ଗୁଲିନୀ ଵଂଶକରା ମହେନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ସୁଵିକାଲା କୁମାରୀ ଚ ମନୂଗା ମନ୍ଦଗାମିନୀ
ଲାଙ୍ଗୁଳିନୀ, ବଂଶକରା, ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ, ସୁବିକାଳା, କୁମାରୀ, ମନୂଗା ଏବଂ ମନ୍ଦଗାମିନୀ — ଏମାନେ ସମ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି।
କ୍ଷଯାପଲାସିନୀ ଚୈଵ ଶୁକ୍ତିମତ୍ପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ସର୍ଵାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯଃ ସର୍ଵା ଗଙ୍ଗାଃ ସମୁଦ୍ରଗାଃ
କ୍ଷୟାପଲାସିନୀ ଏବଂ ଶୁକ୍ତିମତ୍ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ସରସ୍ବତୀ, ସମସ୍ତେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା।
ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ମାତରଃ ସର୍ଵାଃ ସର୍ଵାଃ ପାପହରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ଅନ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ବିଶ୍ୱର ମାଆ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପାପ ନାଶ କରିଥିବା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏଠି ଅନେକ ହଜାର ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।
ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲଵହାଃ ସନ୍ତି ସଦାକାଲଵହାଶ୍ ଚ ଯାଃ ମତ୍ସ୍ଯା ମୁକୁଟକୁଲ୍ଯାଶ୍ ଚ କୁନ୍ତଲାଃ କାଶିକୋଶଲାଃ
ବର୍ଷାକାଳରେ ବହୁଥିବା ନଦୀ ଓ ସାରା ବର୍ଷ ଚାଲିଥିବା ନଦୀମାନେ ଅଛନ୍ତି; ମତ୍ସ୍ୟା, ମୁକୁଟକୁଳ୍ୟା, କୁନ୍ତଳା, କାଶୀକୋଶଳା ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ।
ଅନ୍ଧ୍ରକାଶ୍ ଚ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ ଚ ଶମକାଶ୍ ଚ ଵୃକୈଃ ସହ ମଧ୍ଯଦେଶା ଜନପଦାଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଽମୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଆନ୍ଧ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ଶମକ ଏବଂ ବୃକ ସହିତ ମଧ୍ୟଦେଶର ଲୋକମାନେ ଏଠି ପ୍ରାୟଃ ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି।
ସହ୍ଯସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରେ ଯସ୍ ତୁ ଯତ୍ର ଗୋଦାଵରୀ ନଦୀ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ ଅପି କୃତ୍ସ୍ନାଯାଂ ସ ପ୍ରଦେଶୋ ମନୋରମଃ
ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ବହୁଛି, ସେଠି ପୃଥିବୀର ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ।
ଗୋଵର୍ଧନପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ଵାହୀକରାଟଧାନାଶ୍ ଚ ସୁତୀରାଃ କାଲତୋଯଦାଃ
ଗୋବର୍ଧନପୁର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଭାର୍ଗବଙ୍କର; ବାହୀକରାଟଧାନ, ସୁତୀରା, କାଳତୋୟଦା ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅପରାନ୍ତାଶ୍ ଚ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ ଚ ଵାହ୍ଲିକାଶ୍ ଚ ସକେରଲାଃ ଗାନ୍ଧାରା ଯଵନାଶ୍ ଚୈଵ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରମଦ୍ରକାଃ
ଅପରାନ୍ତ, ଶୂଦ୍ର, ବାହ୍ଲିକ ସହିତ କେରଳ, ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌଭୀର ଏବଂ ମଦ୍ରକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି।
ଶତଦ୍ରୁହାଃ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ ଚ ପାରଦା ହାରଭୂଷିକାଃ ମାଠରାଶ୍ ଚୈଵ କନକାଃ କୈକେଯା ଦମ୍ଭମାଲିକାଃ
ଶତଦ୍ରୁହ, କଳିଙ୍ଗ, ପାରଦ, ହାରଭୂଷିକ, ମାଠର, କନକ, କୈକେୟ ଏବଂ ଡମ୍ଭମାଳିକ ଲୋକମାନେ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
କ୍ଷତ୍ରିଯୋପମଦେଶାଶ୍ ଚ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରକୁଲାନି ଚ କାମ୍ବୋଜାଶ୍ ଚୈଵ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରା ବର୍ବରାଶ୍ ଚ ସଲୌକିକାଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମାନ ଦେଶ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ପରିବାର, କାମ୍ବୋଜ ଏବଂ ବର୍ବର ସହ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଵୀରାଶ୍ ଚୈଵ ତୁଷାରାଶ୍ ଚ ପହ୍ଲଵାଧାଯତା ନରାଃ ଆତ୍ରେଯାଶ୍ ଚ ଭରଦ୍ଵାଜାଃ ପୁଷ୍କଲାଶ୍ ଚ ଦଶେରକାଃ
ବୀର, ତୁଷାର, ପହ୍ଲବ ବଂଶର ଲୋକ, ଆତ୍ରେୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଦଶେରକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଲମ୍ପକାଃ ଶୁନଶୋକାଶ୍ ଚ କୁଲିକା ଜାଙ୍ଗଲୈଃ ସହ ଔଷଧ୍ଯଶ୍ ଚଲଚନ୍ଦ୍ରା ଚ କିରାତାନାଂ ଚ ଜାତଯଃ
ଲମ୍ପକ, ଶୁନଶୋକ, କୁଳିକ ଓ ଜଙ୍ଗଲା, ଔଷଧ୍ୟ, ଚଳଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ କିରାତ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ତୋମରା ହଂସମାର୍ଗାଶ୍ ଚ କାଶ୍ମୀରାଃ କରୁଣାସ୍ ତଥା ଶୂଲିକାଃ କୁହକାଶ୍ ଚୈଵ ମାଗଧାଶ୍ ଚ ତଥୈଵ ଚ
ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, କାଶ୍ମୀରୀ, କରୁଣ, ଶୂଳିକ, କୁହକ ଓ ମାଗଧ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଏତେ ଦେଶା ଉଦୀଚ୍ଯାସ୍ ତୁ ପ୍ରାଚ୍ଯାନ୍ ଦେଶାନ୍ ନିବୋଧତ ଅନ୍ଧା ଵାମଙ୍କୁରାକାଶ୍ ଚ ଵଲ୍ଲକାଶ୍ ଚ ମଖାନ୍ତକାଃ
ଏହେମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେଶ। ଏବେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେଶମାନେ ଶୁଣ: ଅନ୍ଧ, ବାମଂକୁର, ବଲ୍ଲକ ଓ ମଖାନ୍ତକ।
ତଥାପରେ ଽଙ୍ଗା ଵଙ୍ଗାଶ୍ ଚ ମଲଦା ମାଲଵର୍ତିକାଃ ଭଦ୍ରତୁଙ୍ଗାଃ ପ୍ରତିଜଯା ଭାର୍ଯାଙ୍ଗାଶ୍ ଚାପମର୍ଦକାଃ
ଏହା ସହିତ ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମଲଦ, ମାଳବର୍ତ୍ତିକ, ଭଦ୍ରତୁଙ୍ଗ, ପ୍ରତିଜୟ, ଭାର୍ୟାଙ୍ଗ ଓ ଅପମର୍ଦ୍ଦକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ଯୋତିଷାଶ୍ ଚ ମଦ୍ରାଶ୍ ଚ ଵିଦେହାସ୍ ତାମ୍ରଲିପ୍ତକାଃ ମଲ୍ଲା ମଗଧକା ନନ୍ଦାଃ ପ୍ରାଚ୍ଯା ଜନପଦାସ୍ ତଥା
ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ମଦ୍ର, ବିଦେହ, ତାମ୍ରଲିପ୍ତ, ମଲ୍ଲ, ମାଗଧ, ନନ୍ଦ ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନପଦମାନେ।
ଅଥାପରେ ଜନପଦା ଦକ୍ଷିଣାପଥଵାସିନଃ ପୂର୍ଣାଶ୍ ଚ କେଵଲାଶ୍ ଚୈଵ ଗୋଲାଙ୍ଗୂଲାସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ଏହା ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଜନପଦମାନେ: ପୂର୍ଣ୍ଣ, କେବଳ ଓ ଗୋଲାଙ୍ଗୂଳ।
ଋଷିକା ମୁଷିକାଶ୍ ଚୈଵ କୁମାରା ରାମଠାଃ ଶକାଃ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରା ମାହିଷକାଃ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ
ଋଷିକ, ମୁଷିକ, କୁମାର, ରାମଠ, ଶକ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମାହିଷକ ଓ ସମସ୍ତ କଳିଙ୍ଗ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଆଭୀରାଃ ସହ ଵୈଶିକ୍ଯା ଅଟଵ୍ଯାଃ ସରଵାଶ୍ ଚ ଯେ ପୁଲିନ୍ଦାଶ୍ ଚୈଵ ମୌଲେଯା ଵୈଦର୍ଭା ଦଣ୍ଡକୈଃ ସହ
ଆଭୀର ଏବଂ ବୈଶିକ ସହ ସମସ୍ତ ଅଟବିବାସୀ, ପୁଲିନ୍ଦ, ମୌଳେୟ, ବୈଦର୍ଭ ଓ ଦଣ୍ଡକ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।
ପୌଲିକା ମୌଲିକାଶ୍ ଚୈଵ ଅଶ୍ମକା ଭୋଜଵର୍ଧନାଃ କୌଲିକାଃ କୁନ୍ତଲାଶ୍ ଚୈଵ ଦମ୍ଭକା ନୀଲକାଲକାଃ
ପୌଳିକ, ମୌଳିକ, ଅଶ୍ମକ, ଭୋଜବର୍ଧନ, କୌଳିକ, କୁନ୍ତଳ, ଦମ୍ଭକ ଓ ନୀଳକାଳକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅମୀ ଦେଶା ଅପରାନ୍ତାନ୍ ନିବୋଧତ ଶୂର୍ପାରକାଃ କାଲିଧନା ଲୋଲାସ୍ ତାଲକଟୈଃ ସହ
ଏହେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦେଶ। ଏବେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେଶ ଶୁଣ: ଶୂର୍ପାରକ, କାଳିଧନ, ଲୋଳ ଓ ତାଳକଟ ସହିତ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏତେ ହ୍ଯ୍ ଅପରାନ୍ତାଶ୍ ଚ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯଵାସିନଃ ମଲଜାଃ କର୍କଶାଶ୍ ଚୈଵ ମେଲକାଶ୍ ଚୋଲକୈଃ ସହ
ଏହିମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଲୋକ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ: ମଲଜ, କର୍କଶ, ମେଳକ ଓ ଚୋଳକ।
ଉତ୍ତମାର୍ଣା ଦଶାର୍ଣାଶ୍ ଚ ଭୋଜାଃ କିଷ୍କିନ୍ଧକୈଃ ସହ ତୋଷଲାଃ କୋଶଲାଶ୍ ଚୈଵ ତ୍ରୈପୁରା ଵୈଦିଶାସ୍ ତଥା
ଉତ୍ତମାର୍ଣ୍ଣ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଭୋଜ, କିଷ୍କିନ୍ଧକ, ତୋଷଳ, କୋଶଳ, ତ୍ରୈପୁର ଓ ବୈଦିଶ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।