ଵିସ୍ତାରୋଚ୍ଛ୍ରଯିଣୋ ରମ୍ଯା ଵିପୁଲାଶ୍ ଚିତ୍ରସାନଵଃ କୋଲାହଲଃ ସ ଵୈଭ୍ରାଜୋ ମନ୍ଦରୋ ଦର୍ଦଲାଚଲଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ବିସ୍ତୃତ, ଉଚ୍ଚ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ବିଶାଳ, ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା: କୋଳାହଳ, ବୈଭ୍ରାଜ, ମନ୍ଦର ଓ ଦର୍ଦ୍ଦଳାଚଳ।
ଵାତଂଧଯୋ ଵୈଦ୍ଯୁତଶ୍ ଚ ମୈନାକଃ ସୁରସସ୍ ତଥା ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥୋ ନାଗଗିରିର୍ ଗୋଧନଃ ପାଣ୍ଡରାଚଲଃ
ବାତାନ୍ଧୟ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମୈନାକ, ସୁରସା, ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, ନାଗଗିରି, ଗୋଧନ ଓ ପାଣ୍ଡରାଚଳ।
ପୁଷ୍ପଗିରିର୍ ଵୈଜଯନ୍ତୋ ରୈଵତୋ ଽର୍ବୁଦ ଏଵ ଚ ଋଷ୍ଯମୂକଃ ସ ଗୋମନ୍ଥଃ କୃତଶୈଲଃ କୃତାଚଲଃ
ପୁଷ୍ପଗିରି, ବୈଜୟନ୍ତ, ରୈବତ, ଅର୍ବୁଦ, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ଥ, କୃତଶୈଳ ଓ କୃତାଚଳ।
ଶ୍ରୀପାର୍ଵତଶ୍ ଚକୋରଶ୍ ଚ ଶତଶୋ ଽନ୍ଯେ ଚ ପର୍ଵତାଃ ତୈର୍ ଵିମିଶ୍ରା ଜନପଦା ମ୍ଲେଚ୍ଛାଦ୍ଯାଶ୍ ଚୈଵ ଭାଗଶଃ
ଶ୍ରୀପାର୍ବତ, ଚକୋର ଓ ଶତଶଃ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼; ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଆଦି ଅନେକ ଦଳ ମିଶିଛନ୍ତି।
ତୈଃ ପୀଯନ୍ତେ ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ ତା ବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ଗଙ୍ଗା ସରସ୍ଵତୀ ସିନ୍ଧୁଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ତଥାପରା
ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ବହେ—ଏହାକୁ ଜାଣ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ: ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ସିନ୍ଧୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା।
ଯମୁନା ଶତଦ୍ରୁର୍ ଵିପାଶା ଵିତସ୍ତୈରାଵତୀ କୁହୂଃ ଗୋମତୀ ଧୂତପାପା ଚ ବାହୁଦା ଚ ଦୃଷଦ୍ଵତୀ
ଯମୁନା, ଶତଦ୍ରୁ, ବିପାଶା, ବିତସ୍ତା, ଇରାବତୀ, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା ଓ ଦୃଷଦ୍ବତୀ।
ଵିପାଶା ଦେଵିକା ଚକ୍ଷୁର୍ ନିଷ୍ଠୀଵା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା କୌଶିକୀ ଚାପଗା ଚୈଵ ହିମଵତ୍ପାଦନିଃସୃତାଃ
ବିପାଶା, ଦେବିକା, ଚକ୍ଷୁର୍, ନିଷ୍ଠୀବା, ଗଣ୍ଡକୀ, କୌଶିକୀ ଓ ଆପଗା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ହିମବତ୍ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଦେଵସ୍ମୃତିର୍ ଦେଵଵତୀ ଵାତଘ୍ନୀ ସିନ୍ଧୁର୍ ଏଵ ଚ ଵେଣ୍ଯା ତୁ ଚନ୍ଦନା ଚୈଵ ସଦାନୀରା ମହୀ ତଥା
ଦେବସ୍ମୃତି, ଦେବବତୀ, ବାତଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁ, ୱେଣ୍ୟା, ଚନ୍ଦନା, ସଦାନୀରା ଓ ମହୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଵୃଷୀ ଚୈଵ ଵିଦିଶା ଵେଦଵତ୍ଯ୍ ଅପି ସିପ୍ରା ହ୍ଯ୍ ଅଵନ୍ତୀ ଚ ତଥା ପାରିଯାତ୍ରାନୁଗାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବୃଷୀ, ବିଦିଶା, ବେଦବତୀ, ଶିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ ଏବଂ ପାରିୟାତ୍ର ପାହାଡ଼ ଆଡ଼େ ଯେଉଁ ନଦୀମାନେ ବହୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଶୋଣା ମହାନଦୀ ଚୈଵ ନର୍ମଦା ସୁରଥା କ୍ରିଯା ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚ ଚିତ୍ରକୂଟା ତଥାପରା
ଶୋଣା, ମହାନଦୀ, ନର୍ମଦା, ସୁରଥା, କ୍ରିୟା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ।
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା ଵେତ୍ରଵତୀ କରମୋଦା ପିଶାଚିକା ତଥାନ୍ଯାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ ଵିପାପ୍ମା ଶୈଵଲା ନଦୀ
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା, ବେତ୍ରବତୀ, କରମୋଦା, ପିଶାଚିକା, ଅନ୍ୟାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ, ବିପାପ୍ମା ଏବଂ ଶୈବଳା ମଧ୍ୟ ନଦୀମାନେ।
ସଧେରୁଜା ଶକ୍ତିମତୀ ଶକୁନୀ ତ୍ରିଦିଵା କ୍ରମୁଃ ଋକ୍ଷପାଦପ୍ରସୂତା ଵୈ ତଥାନ୍ଯା ଵେଗଵାହିନୀ
ସଧେରୁଜା, ଶକ୍ତିମତୀ, ଶକୁନୀ, ତ୍ରିଦିବା, କ୍ରମୁହ୍ ଏବଂ ଋକ୍ଷ ଗଛର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟ ତୀବ୍ର ବେଗର ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ସିପ୍ରା ପଯୋଷ୍ଣୀ ନିର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯା ତାପୀ ଚୈଵ ସରିଦ୍ଵରା ଵେଣା ଵୈତରଣୀ ଚୈଵ ସିନୀଵାଲୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ
ଶିପ୍ରା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ତାପୀ, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ସିନୀବାଳୀ ଏବଂ କୁମୁଦ୍ବତୀ ଏହି ସବୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ।
ତୋଯା ଚୈଵ ମହାଗୌରୀ ଦୁର୍ଗା ଚାନ୍ତଃଶିଲା ତଥା ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦପ୍ରସୂତାସ୍ ତା ନଦ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତଃଶିଳା ଏବଂ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ — ସମସ୍ତଙ୍କର ଜଳ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣଵେଣା ତଥାପଗା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା ତଥାନ୍ଯା ପାପନାଶିନୀ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପନାଶିନୀ ନଦୀମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ସହ୍ଯପାଦଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତା ଇତ୍ଯ୍ ଏତାଃ ସରିତାଂ ଵରାଃ କୃତମାଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ପୁଷ୍ଯଜା ପ୍ରତ୍ଯଲାଵତୀ
ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ତଳଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ୟଜା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟଳାବତୀ — ଏମାନେ ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମଲଯାଦ୍ରିସମୁଦ୍ଭୂତାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶୀତଜଲାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇମାଃ ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଲ୍ଯା ଚ ଵଞ୍ଜୁଲା ତ୍ରିଦିଵା ଚ ଯା
ମଲୟ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୀତଳ ଜଳ ଥିବା ନଦୀମାନେ — ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଳ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଳା ଏବଂ ତ୍ରିଦିବା।
ଲାଙ୍ଗୁଲିନୀ ଵଂଶକରା ମହେନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ସୁଵିକାଲା କୁମାରୀ ଚ ମନୂଗା ମନ୍ଦଗାମିନୀ
ଲାଙ୍ଗୁଳିନୀ, ବଂଶକରା, ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ, ସୁବିକାଳା, କୁମାରୀ, ମନୂଗା ଏବଂ ମନ୍ଦଗାମିନୀ — ଏମାନେ ସମ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି।
କ୍ଷଯାପଲାସିନୀ ଚୈଵ ଶୁକ୍ତିମତ୍ପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ସର୍ଵାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯଃ ସର୍ଵା ଗଙ୍ଗାଃ ସମୁଦ୍ରଗାଃ
କ୍ଷୟାପଲାସିନୀ ଏବଂ ଶୁକ୍ତିମତ୍ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ସରସ୍ବତୀ, ସମସ୍ତେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା।
ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ମାତରଃ ସର୍ଵାଃ ସର୍ଵାଃ ପାପହରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ଅନ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ବିଶ୍ୱର ମାଆ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପାପ ନାଶ କରିଥିବା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏଠି ଅନେକ ହଜାର ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।
ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲଵହାଃ ସନ୍ତି ସଦାକାଲଵହାଶ୍ ଚ ଯାଃ ମତ୍ସ୍ଯା ମୁକୁଟକୁଲ୍ଯାଶ୍ ଚ କୁନ୍ତଲାଃ କାଶିକୋଶଲାଃ
ବର୍ଷାକାଳରେ ବହୁଥିବା ନଦୀ ଓ ସାରା ବର୍ଷ ଚାଲିଥିବା ନଦୀମାନେ ଅଛନ୍ତି; ମତ୍ସ୍ୟା, ମୁକୁଟକୁଳ୍ୟା, କୁନ୍ତଳା, କାଶୀକୋଶଳା ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ।
ଅନ୍ଧ୍ରକାଶ୍ ଚ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ ଚ ଶମକାଶ୍ ଚ ଵୃକୈଃ ସହ ମଧ୍ଯଦେଶା ଜନପଦାଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଽମୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଆନ୍ଧ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ଶମକ ଏବଂ ବୃକ ସହିତ ମଧ୍ୟଦେଶର ଲୋକମାନେ ଏଠି ପ୍ରାୟଃ ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି।
ସହ୍ଯସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରେ ଯସ୍ ତୁ ଯତ୍ର ଗୋଦାଵରୀ ନଦୀ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ ଅପି କୃତ୍ସ୍ନାଯାଂ ସ ପ୍ରଦେଶୋ ମନୋରମଃ
ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ବହୁଛି, ସେଠି ପୃଥିବୀର ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ।
ଗୋଵର୍ଧନପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ଵାହୀକରାଟଧାନାଶ୍ ଚ ସୁତୀରାଃ କାଲତୋଯଦାଃ
ଗୋବର୍ଧନପୁର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଭାର୍ଗବଙ୍କର; ବାହୀକରାଟଧାନ, ସୁତୀରା, କାଳତୋୟଦା ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅପରାନ୍ତାଶ୍ ଚ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ ଚ ଵାହ୍ଲିକାଶ୍ ଚ ସକେରଲାଃ ଗାନ୍ଧାରା ଯଵନାଶ୍ ଚୈଵ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରମଦ୍ରକାଃ
ଅପରାନ୍ତ, ଶୂଦ୍ର, ବାହ୍ଲିକ ସହିତ କେରଳ, ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌଭୀର ଏବଂ ମଦ୍ରକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି।
ଶତଦ୍ରୁହାଃ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ ଚ ପାରଦା ହାରଭୂଷିକାଃ ମାଠରାଶ୍ ଚୈଵ କନକାଃ କୈକେଯା ଦମ୍ଭମାଲିକାଃ
ଶତଦ୍ରୁହ, କଳିଙ୍ଗ, ପାରଦ, ହାରଭୂଷିକ, ମାଠର, କନକ, କୈକେୟ ଏବଂ ଡମ୍ଭମାଳିକ ଲୋକମାନେ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
କ୍ଷତ୍ରିଯୋପମଦେଶାଶ୍ ଚ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରକୁଲାନି ଚ କାମ୍ବୋଜାଶ୍ ଚୈଵ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରା ବର୍ବରାଶ୍ ଚ ସଲୌକିକାଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମାନ ଦେଶ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ପରିବାର, କାମ୍ବୋଜ ଏବଂ ବର୍ବର ସହ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଵୀରାଶ୍ ଚୈଵ ତୁଷାରାଶ୍ ଚ ପହ୍ଲଵାଧାଯତା ନରାଃ ଆତ୍ରେଯାଶ୍ ଚ ଭରଦ୍ଵାଜାଃ ପୁଷ୍କଲାଶ୍ ଚ ଦଶେରକାଃ
ବୀର, ତୁଷାର, ପହ୍ଲବ ବଂଶର ଲୋକ, ଆତ୍ରେୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଦଶେରକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଲମ୍ପକାଃ ଶୁନଶୋକାଶ୍ ଚ କୁଲିକା ଜାଙ୍ଗଲୈଃ ସହ ଔଷଧ୍ଯଶ୍ ଚଲଚନ୍ଦ୍ରା ଚ କିରାତାନାଂ ଚ ଜାତଯଃ
ଲମ୍ପକ, ଶୁନଶୋକ, କୁଳିକ ଓ ଜଙ୍ଗଲା, ଔଷଧ୍ୟ, ଚଳଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ କିରାତ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ତୋମରା ହଂସମାର୍ଗାଶ୍ ଚ କାଶ୍ମୀରାଃ କରୁଣାସ୍ ତଥା ଶୂଲିକାଃ କୁହକାଶ୍ ଚୈଵ ମାଗଧାଶ୍ ଚ ତଥୈଵ ଚ
ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, କାଶ୍ମୀରୀ, କରୁଣ, ଶୂଳିକ, କୁହକ ଓ ମାଗଧ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।