ତତଃ ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ ଚ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଚ ମଧ୍ଯମଂ ତଚ୍ ଚ ଗମ୍ଯତେ ନ ଖଲ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଭୂମୌ କର୍ମ ଵିଧୀଯତେ
ଏହି ମଧ୍ୟଭୂମି ଦ୍ୱାରା ହି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ମାନବମାନେ ପାଇଁ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵିସ୍ତରତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଅସ୍ମାକଂ ଭାରତଂ ଵଦ ଯଦି ତେ ଽସ୍ତି ଦଯାସ୍ମାସୁ ଯଥାଵସ୍ଥିତିର୍ ଏଵ ଚ
ସେହିପରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କର, ତେବେ ଆମ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଯଥାସ୍ଥିତିରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵର୍ଷମ୍ ଇଦଂ ନାଥ ଯେ ଵାସ୍ମିନ୍ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ ଭେଦାଶ୍ ଚ ତସ୍ଯ ଵର୍ଷସ୍ଯ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵାନ୍ ଅଶେଷତଃ
ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଭୂମି, ଏଠାର ପାହାଡ଼ମାନେ ଓ ଏହି ଦେଶର ସମସ୍ତ ବିଭାଗକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ନଵଭେଦେନ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତରିତା ଜ୍ଞେଯାସ୍ ତେ ସମାଶ୍ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଭାରତ ଭୂମି ବିଷୟରେ କୁହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯାହା ନଉଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୋଇଛି, ଏହିଭଳି ସମସ୍ତ ଭାଗ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ।
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵୀପଃ କଶେରୁଶ୍ ଚ ତାମ୍ରଵର୍ଣୋ ଗଭସ୍ତିମାନ୍ ନାଗଦ୍ଵୀପସ୍ ତଥା ସୌମ୍ଯୋ ଗାନ୍ଧର୍ଵୋ ଵାରୁଣସ୍ ତଥା
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ୍, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଓ ବାରୁଣ—ଏହିମାନେ ନାମ କରାଯାଇଛି।
ଅଯଂ ତୁ ନଵମସ୍ ତେଷାଂ ଦ୍ଵୀପଃ ସାଗରସଂଵୃତଃ ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରଂ ଵୈ ଦ୍ଵୀପୋ ଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରଃ
ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନବମ ଦ୍ୱୀପଟି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଏହା ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା।
ପୂର୍ଵେ କିରାତା ଯସ୍ଯାସନ୍ ପଶ୍ଚିମେ ଯଵନାସ୍ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ ଚାନ୍ତେ ସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏହାର ପୂର୍ବଦିଗରେ କିରାତମାନେ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଯବନମାନେ ବସିଥିଲେ; ଶେଷ ଅଂଶରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।
ଇଜ୍ଯାଯୁଦ୍ଧଵଣିଜ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ କର୍ମଭିଃ କୃତପାଵନାଃ ତେଷାଂ ସଂଵ୍ଯଵହାରଶ୍ ଚ ଏଭିଃ କର୍ମଭିର୍ ଇଷ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ, ଯୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ବ୍ୟବହାର ଏହି କର୍ମମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗହେତୁଶ୍ ଚ ପୁଣ୍ଯଂ ପାପଂ ଚ ଵୈ ତଥା ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ମଲଯଃ ସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନ୍ ଋକ୍ଷପର୍ଵତଃ
ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍ ଓ ଋକ୍ଷ ପର୍ବତ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ ଚ ସପ୍ତୈଵାତ୍ର କୁଲାଚଲାଃ ତେଷାଂ ସହସ୍ରଶଶ୍ ଚାନ୍ଯେ ଭୂଧରା ଯେ ସମୀପଗାଃ
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଏହାଛଡ଼ା ହଜାର-ହଜାର ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଏହାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛି।
ଵିସ୍ତାରୋଚ୍ଛ୍ରଯିଣୋ ରମ୍ଯା ଵିପୁଲାଶ୍ ଚିତ୍ରସାନଵଃ କୋଲାହଲଃ ସ ଵୈଭ୍ରାଜୋ ମନ୍ଦରୋ ଦର୍ଦଲାଚଲଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ବିସ୍ତୃତ, ଉଚ୍ଚ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ବିଶାଳ, ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା: କୋଳାହଳ, ବୈଭ୍ରାଜ, ମନ୍ଦର ଓ ଦର୍ଦ୍ଦଳାଚଳ।
ଵାତଂଧଯୋ ଵୈଦ୍ଯୁତଶ୍ ଚ ମୈନାକଃ ସୁରସସ୍ ତଥା ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥୋ ନାଗଗିରିର୍ ଗୋଧନଃ ପାଣ୍ଡରାଚଲଃ
ବାତାନ୍ଧୟ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମୈନାକ, ସୁରସା, ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, ନାଗଗିରି, ଗୋଧନ ଓ ପାଣ୍ଡରାଚଳ।
ପୁଷ୍ପଗିରିର୍ ଵୈଜଯନ୍ତୋ ରୈଵତୋ ଽର୍ବୁଦ ଏଵ ଚ ଋଷ୍ଯମୂକଃ ସ ଗୋମନ୍ଥଃ କୃତଶୈଲଃ କୃତାଚଲଃ
ପୁଷ୍ପଗିରି, ବୈଜୟନ୍ତ, ରୈବତ, ଅର୍ବୁଦ, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ଥ, କୃତଶୈଳ ଓ କୃତାଚଳ।
ଶ୍ରୀପାର୍ଵତଶ୍ ଚକୋରଶ୍ ଚ ଶତଶୋ ଽନ୍ଯେ ଚ ପର୍ଵତାଃ ତୈର୍ ଵିମିଶ୍ରା ଜନପଦା ମ୍ଲେଚ୍ଛାଦ୍ଯାଶ୍ ଚୈଵ ଭାଗଶଃ
ଶ୍ରୀପାର୍ବତ, ଚକୋର ଓ ଶତଶଃ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼; ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଆଦି ଅନେକ ଦଳ ମିଶିଛନ୍ତି।
ତୈଃ ପୀଯନ୍ତେ ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ ତା ବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ଗଙ୍ଗା ସରସ୍ଵତୀ ସିନ୍ଧୁଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ତଥାପରା
ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ବହେ—ଏହାକୁ ଜାଣ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ: ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ସିନ୍ଧୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା।
ଯମୁନା ଶତଦ୍ରୁର୍ ଵିପାଶା ଵିତସ୍ତୈରାଵତୀ କୁହୂଃ ଗୋମତୀ ଧୂତପାପା ଚ ବାହୁଦା ଚ ଦୃଷଦ୍ଵତୀ
ଯମୁନା, ଶତଦ୍ରୁ, ବିପାଶା, ବିତସ୍ତା, ଇରାବତୀ, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା ଓ ଦୃଷଦ୍ବତୀ।
ଵିପାଶା ଦେଵିକା ଚକ୍ଷୁର୍ ନିଷ୍ଠୀଵା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା କୌଶିକୀ ଚାପଗା ଚୈଵ ହିମଵତ୍ପାଦନିଃସୃତାଃ
ବିପାଶା, ଦେବିକା, ଚକ୍ଷୁର୍, ନିଷ୍ଠୀବା, ଗଣ୍ଡକୀ, କୌଶିକୀ ଓ ଆପଗା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ହିମବତ୍ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଦେଵସ୍ମୃତିର୍ ଦେଵଵତୀ ଵାତଘ୍ନୀ ସିନ୍ଧୁର୍ ଏଵ ଚ ଵେଣ୍ଯା ତୁ ଚନ୍ଦନା ଚୈଵ ସଦାନୀରା ମହୀ ତଥା
ଦେବସ୍ମୃତି, ଦେବବତୀ, ବାତଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁ, ୱେଣ୍ୟା, ଚନ୍ଦନା, ସଦାନୀରା ଓ ମହୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଵୃଷୀ ଚୈଵ ଵିଦିଶା ଵେଦଵତ୍ଯ୍ ଅପି ସିପ୍ରା ହ୍ଯ୍ ଅଵନ୍ତୀ ଚ ତଥା ପାରିଯାତ୍ରାନୁଗାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବୃଷୀ, ବିଦିଶା, ବେଦବତୀ, ଶିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ ଏବଂ ପାରିୟାତ୍ର ପାହାଡ଼ ଆଡ଼େ ଯେଉଁ ନଦୀମାନେ ବହୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଶୋଣା ମହାନଦୀ ଚୈଵ ନର୍ମଦା ସୁରଥା କ୍ରିଯା ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚ ଚିତ୍ରକୂଟା ତଥାପରା
ଶୋଣା, ମହାନଦୀ, ନର୍ମଦା, ସୁରଥା, କ୍ରିୟା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ।
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା ଵେତ୍ରଵତୀ କରମୋଦା ପିଶାଚିକା ତଥାନ୍ଯାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ ଵିପାପ୍ମା ଶୈଵଲା ନଦୀ
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା, ବେତ୍ରବତୀ, କରମୋଦା, ପିଶାଚିକା, ଅନ୍ୟାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ, ବିପାପ୍ମା ଏବଂ ଶୈବଳା ମଧ୍ୟ ନଦୀମାନେ।
ସଧେରୁଜା ଶକ୍ତିମତୀ ଶକୁନୀ ତ୍ରିଦିଵା କ୍ରମୁଃ ଋକ୍ଷପାଦପ୍ରସୂତା ଵୈ ତଥାନ୍ଯା ଵେଗଵାହିନୀ
ସଧେରୁଜା, ଶକ୍ତିମତୀ, ଶକୁନୀ, ତ୍ରିଦିବା, କ୍ରମୁହ୍ ଏବଂ ଋକ୍ଷ ଗଛର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟ ତୀବ୍ର ବେଗର ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ସିପ୍ରା ପଯୋଷ୍ଣୀ ନିର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯା ତାପୀ ଚୈଵ ସରିଦ୍ଵରା ଵେଣା ଵୈତରଣୀ ଚୈଵ ସିନୀଵାଲୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ
ଶିପ୍ରା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ତାପୀ, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ସିନୀବାଳୀ ଏବଂ କୁମୁଦ୍ବତୀ ଏହି ସବୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ।
ତୋଯା ଚୈଵ ମହାଗୌରୀ ଦୁର୍ଗା ଚାନ୍ତଃଶିଲା ତଥା ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦପ୍ରସୂତାସ୍ ତା ନଦ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାଃ ଶୁଭାଃ
ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତଃଶିଳା ଏବଂ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ — ସମସ୍ତଙ୍କର ଜଳ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣଵେଣା ତଥାପଗା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା ତଥାନ୍ଯା ପାପନାଶିନୀ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପନାଶିନୀ ନଦୀମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ସହ୍ଯପାଦଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତା ଇତ୍ଯ୍ ଏତାଃ ସରିତାଂ ଵରାଃ କୃତମାଲା ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ପୁଷ୍ଯଜା ପ୍ରତ୍ଯଲାଵତୀ
ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ତଳଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ୟଜା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟଳାବତୀ — ଏମାନେ ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମଲଯାଦ୍ରିସମୁଦ୍ଭୂତାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶୀତଜଲାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇମାଃ ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଲ୍ଯା ଚ ଵଞ୍ଜୁଲା ତ୍ରିଦିଵା ଚ ଯା
ମଲୟ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୀତଳ ଜଳ ଥିବା ନଦୀମାନେ — ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଳ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଳା ଏବଂ ତ୍ରିଦିବା।
ଲାଙ୍ଗୁଲିନୀ ଵଂଶକରା ମହେନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ସୁଵିକାଲା କୁମାରୀ ଚ ମନୂଗା ମନ୍ଦଗାମିନୀ
ଲାଙ୍ଗୁଳିନୀ, ବଂଶକରା, ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ, ସୁବିକାଳା, କୁମାରୀ, ମନୂଗା ଏବଂ ମନ୍ଦଗାମିନୀ — ଏମାନେ ସମ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି।
କ୍ଷଯାପଲାସିନୀ ଚୈଵ ଶୁକ୍ତିମତ୍ପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ସର୍ଵାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯଃ ସର୍ଵା ଗଙ୍ଗାଃ ସମୁଦ୍ରଗାଃ
କ୍ଷୟାପଲାସିନୀ ଏବଂ ଶୁକ୍ତିମତ୍ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ସରସ୍ବତୀ, ସମସ୍ତେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା।
ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ମାତରଃ ସର୍ଵାଃ ସର୍ଵାଃ ପାପହରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ଅନ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ବିଶ୍ୱର ମାଆ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପାପ ନାଶ କରିଥିବା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏଠି ଅନେକ ହଜାର ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।