ଚିତ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ଗତଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ତୀର୍ଥସ୍ନାନୈର୍ ନ ଶୁଧ୍ଯତି ଶତଶୋ ଽପି ଜଲୈର୍ ଧୌତଂ ସୁରାଭାଣ୍ଡମ୍ ଇଵାଶୁଚି
ଯଦି ମନ ଭିତରେ ଦୁଷ୍ଟ ଅଛି, ତେବେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ; ଶତ ଥର ପାଣିରେ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ମଦପାତ୍ର ପରି ରହିଯାଏ।
ନ ତୀର୍ଥାନି ନ ଦାନାନି ନ ଵ୍ରତାନି ନ ଚାଶ୍ରମାଃ ଦୁଷ୍ଟାଶଯଂ ଦମ୍ଭରୁଚିଂ ପୁନନ୍ତି ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ କେହି ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଢୋଙ୍ଗ ପ୍ରେମ ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବାକୁ ପବିତ୍ର କରିପାରେନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵଶେ କୃତ୍ଵା ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଵସେନ୍ ନରଃ ତତ୍ର ତତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ପ୍ରଯାଗଂ ପୁଷ୍କରଂ ତଥା
ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ପୁଷ୍କର ଅଛି।
ତସ୍ମାଚ୍ ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ ସଂକ୍ଷେପେଣ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯାନି କାନି ଵୈ
ତେଣୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିସ୍ତରେଣ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈର୍ ଅପି ପ୍ରଥମଂ ପୁଷ୍କରଂ ତୀର୍ଥଂ ନୈମିଷାରଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ
ପ୍ରଥମ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ନନା ଏକ ଶତବର୍ଷ ଧରି ମଧ୍ୟ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଯାଗଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ଧେନୁକଂ ଚମ୍ପକାରଣ୍ଯଂ ସୈନ୍ଧଵାରଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ
ମୁଁ ପ୍ରୟାଗ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଧେନୁକ, ଚମ୍ପକାରଣ୍ୟ ଓ ସୈନ୍ଧବାରଣ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ।
ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ମଗଧାରଣ୍ଯଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ ଗଯା ପ୍ରଭାସଂ ଶ୍ରୀତୀର୍ଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ କନଖଲଂ ତଥା
ପୁଣ୍ୟ ମଗଧାରଣ୍ୟ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ପ୍ରଭାସ ଓ ଶ୍ରୀତୀର୍ଥ, ଦିବ୍ୟ କନଖଳ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗଂ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷଂ ଭୀମାରଣ୍ଯଂ କୁଶସ୍ଥଲୀମ୍ ଲୋହାକୁଲଂ ସକେଦାରଂ ମନ୍ଦରାରଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ
ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଭୀମାରଣ୍ୟ, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ଲୋହାକୁଳ, ସକେଦାର ଓ ମନ୍ଦରାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ମହାବଲଂ କୋଟିତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵପାପହରଂ ତଥା ରୂପତୀର୍ଥଂ ଶୂକରଵଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥଂ ମହାଫଲମ୍
ମହାବଳ, କୋଟିତୀର୍ଥ ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ରୂପତୀର୍ଥ, ଶୂକରବ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଯାହା ମହାଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଯୋଗତୀର୍ଥଂ ସୋମତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥଂ ସାହୋଟକଂ ତଥା ତୀର୍ଥଂ କୋକାମୁଖଂ ପୁଣ୍ଯଂ ବଦରୀଶୈଲମ୍ ଏଵ ଚ
ଯୋଗତୀର୍ଥ, ସୋମତୀର୍ଥ, ସାହୋଟକ ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟ କୋକାମୁଖ ଓ ବଦରୀଶୈଳ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ସୋମତୀର୍ଥଂ ତୁଙ୍ଗକୂଟଂ ତୀର୍ଥଂ ସ୍କନ୍ଦାଶ୍ରମଂ ତଥା କୋଟିତୀର୍ଥଂ ଚାଗ୍ନିପଦଂ ତୀର୍ଥଂ ପଞ୍ଚଶିଖଂ ତଥା
ସୋମତୀର୍ଥ, ତୁଙ୍ଗକୂଟ, ତୀର୍ଥ ସ୍କନ୍ଦାଶ୍ରମ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନିପଦ ଓ ପଞ୍ଚଶିଖ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଧର୍ମୋଦ୍ଭଵଂ କୋଟିତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥଂ ବାଧପ୍ରମୋଚନମ୍ ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରଂ ପଞ୍ଚକୂଟଂ ମଧ୍ଯକେସରମ୍ ଏଵ ଚ
ଧର୍ମୋଦ୍ଭବ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ବାଧାପ୍ରମୋଚନ ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପଞ୍ଚକୂଟ ଓ ମଧ୍ୟକେସର ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଚକ୍ରପ୍ରଭଂ ମତଙ୍ଗଂ ଚ କ୍ରୁଶଦଣ୍ଡଂ ଚ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକୁଣ୍ଡଂ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥଂ ସାର୍ଵକାମିକମ୍ ଏଵ ଚ
ଚକ୍ରପ୍ରଭା, ମତଙ୍ଗ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୃଶଦଣ୍ଡ, ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକୁଣ୍ଡ, ବିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥ ଓ ସାର୍ବକାମିକ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ତୀର୍ଥଂ ମତ୍ସ୍ଯତିଲଂ ଚୈଵ ବଦରୀ ସୁପ୍ରଭଂ ତଥା ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡଂ ଵହ୍ନିକୁଣ୍ଡଂ ତୀର୍ଥଂ ସତ୍ଯପଦଂ ତଥା
ତୀର୍ଥ ମତ୍ସ୍ୟତିଳ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଦରୀ, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ବହ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଓ ସତ୍ୟପଦ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଚତୁଃସ୍ରୋତଶ୍ ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଂ ଶୈଲଂ ଦ୍ଵାଦଶଧାରକମ୍ ମାନସଂ ସ୍ଥୂଲଶୃଙ୍ଗଂ ଚ ସ୍ଥୂଲଦଣ୍ଡଂ ତଥୋର୍ଵଶୀ
ଚତୁଃସ୍ରୋତ, ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗ ପାହାଡ଼ ଯାହାର ଦ୍ୱାଦଶ ଧାରା ଅଛି, ମାନସ, ସ୍ଥୂଳଶୃଙ୍ଗ, ସ୍ଥୂଳଦଣ୍ଡ ଓ ଉର୍ବଶୀ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଲୋକପାଲଂ ମନୁଵରଂ ସୋମାହ୍ଵଶୈଲମ୍ ଏଵ ଚ ସଦାପ୍ରଭଂ ମେରୁକୁଣ୍ଡଂ ତୀର୍ଥଂ ସୋମାଭିଷେଚନମ୍
ଲୋକପାଳ, ମନୁବର, ସୋମାହ୍ୱ ପାହାଡ଼, ସଦାପ୍ରଭା, ମେରୁକୁଣ୍ଡ ଓ ସୋମାଭିଷେଚନ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ମହାସ୍ରୋତଂ କୋଟରକଂ ପଞ୍ଚଧାରଂ ତ୍ରିଧାରକମ୍ ସପ୍ତଧାରୈକଧାରଂ ଚ ତୀର୍ଥଂ ଚାମରକଣ୍ଟକମ୍
ମହାସ୍ରୋତ, କୋଟରକ, ପଞ୍ଚଧାରା, ତ୍ରିଧାରକ, ସପ୍ତଧାରା, ଏକଧାରା ଓ ଚାମରକଣ୍ଟକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଶାଲଗ୍ରାମଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥଂ କୋଟିଦ୍ରୁମମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ବିଲ୍ଵପ୍ରଭଂ ଦେଵହ୍ରଦଂ ତୀର୍ଥଂ ଵିଷ୍ଣୁହ୍ରଦଂ ତଥା
ଶାଳଗ୍ରାମ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ କୋଟିଦ୍ରୁମ, ବିଲ୍ୱପ୍ରଭା, ଦେବହ୍ରଦ ଓ ବିଷ୍ଣୁହ୍ରଦ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଶଙ୍ଖପ୍ରଭଂ ଦେଵକୁଣ୍ଡଂ ତୀର୍ଥଂ ଵଜ୍ରାଯୁଧଂ ତଥା ଅଗ୍ନିପ୍ରଭଂ ଚ ପୁଂନାଗଂ ଦେଵପ୍ରଭମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ଶଂଖପ୍ରଭା, ଦେବକୁଣ୍ଡ, ବଜ୍ରାୟୁଧ ତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା, ପୁମ୍ନାଗ ଓ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଵିଦ୍ଯାଧରଂ ସଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଶ୍ରୀତୀର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହ୍ରଦମ୍ ସାତୀର୍ଥଂ ଲୋକପାଲାଖ୍ଯଂ ମଣିପୁରଗିରିଂ ତଥା
ବିଦ୍ୟାଧର, ଗାନ୍ଧର୍ବ ସହିତ, ଶ୍ରୀତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହ୍ରଦ, ସାତୀର୍ଥ, ଲୋକପାଳ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଓ ମଣିପୁରଗିରି ମଧ୍ୟ କହିବି।
ତୀର୍ଥଂ ପଞ୍ଚହ୍ରଦଂ ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯଂ ପିଣ୍ଡାରକଂ ତଥା ମଲଵ୍ଯଂ ଗୋପ୍ରଭାଵଂ ଚ ଗୋଵରଂ ଵଟମୂଲକମ୍
ପଞ୍ଚହ୍ରଦ ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟ ପିଣ୍ଡାରକ, ମଲବ୍ୟ, ଗୋପ୍ରଭାବ, ଗୋବର ଓ ବଟମୂଳକ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ସ୍ନାନଦଣ୍ଡଂ ପ୍ରଯାଗଂ ଚ ଗୁହ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ତଥା କନ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଵାଯୁକୁଣ୍ଡଂ ଜମ୍ବୂମାର୍ଗଂ ତଥୋତ୍ତମମ୍
ସ୍ନାନଦଣ୍ଡ, ପ୍ରୟାଗ, ଗୁପ୍ତ ବିଷ୍ଣୁପଦ, କନ୍ୟାଶ୍ରମ, ବାୟୁକୁଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜମ୍ବୁମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଗଭସ୍ତିତୀର୍ଥଂ ଚ ତଥା ଯଯାତିପତନଂ ଶୁଚି କୋଟିତୀର୍ଥଂ ଭଦ୍ରଵଟଂ ମହାକାଲଵନଂ ତଥା
ଗଭସ୍ତିତୀର୍ଥ, ଯୟାତିପତନ, ଶୁଚି, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଭଦ୍ରବଟ ଓ ମହାକାଳବନ — ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ନର୍ମଦାତୀର୍ଥମ୍ ଅପରଂ ତୀର୍ଥଵଜ୍ରଂ ତଥାର୍ବୁଦମ୍ ପିଙ୍ଗୁତୀର୍ଥଂ ସଵାସିଷ୍ଠଂ ତୀର୍ଥଂ ଚ ପୃଥସଂଗମମ୍
ଏକ ଅନ୍ୟ ନର୍ମଦାତୀର୍ଥ, ତୀର୍ଥବଜ୍ର, ଅର୍ବୁଦ, ପିଙ୍ଗୁତୀର୍ଥ, ସବାଶିଷ୍ଠ ଓ ପୃଥସଙ୍ଗମ ନାମକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ତୀର୍ଥଂ ଦୌର୍ଵାସିକଂ ନାମ ତଥା ପିଞ୍ଜରକଂ ଶୁଭମ୍ ଋଷିତୀର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମତୁଙ୍ଗଂ ଵସୁତୀର୍ଥଂ କୁମାରିକମ୍
ଦୌର୍ବାସିକ ନାମକ ତୀର୍ଥ, ଶୁଭ ପିଞ୍ଜରକ, ଋଷିତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମତୁଙ୍ଗ, ବସୁତୀର୍ଥ ଓ କୁମାରିକା — ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅତି ପୁଣ୍ୟମୟ।
ଶକ୍ରତୀର୍ଥଂ ପଞ୍ଚନଦଂ ରେଣୁକାତୀର୍ଥମ୍ ଏଵ ଚ ପୈତାମହଂ ଚ ଵିମଲଂ ରୁଦ୍ରପାଦଂ ତଥୋତ୍ତମମ୍
ଶକ୍ରତୀର୍ଥ, ପଞ୍ଚନଦ, ରେଣୁକାତୀର୍ଥ, ପୈତାମହ ଶୁଭତୀର୍ଥ ଓ ଉତ୍ତମ ରୁଦ୍ରପାଦ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି।
ମଣିମତ୍ତଂ ଚ କାମାଖ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥଂ କୁଶାଵିଲମ୍ ଯଜନଂ ଯାଜନଂ ଚୈଵ ତଥୈଵ ବ୍ରହ୍ମଵାଲୁକମ୍
ମଣିମତ୍ତ, କାମାଖ୍ୟା, କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥ, କୁଶାବିଲ, ଯଜନ, ଯାଜନ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଲୁକ — ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅତି ପବିତ୍ର।
ପୁଷ୍ପନ୍ଯାସଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ମଣିପୂରଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍ ଦୀର୍ଘସତ୍ତ୍ରଂ ହଯପଦଂ ତୀର୍ଥଂ ଚାନଶନଂ ତଥା
ପୁଷ୍ପନ୍ୟାସ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ମଣିପୁର, ଉତ୍ତର ଦିଗ, ଦୀର୍ଘସତ୍ତ୍ର, ହୟପଦ ଓ ଅନଶନ ନାମକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି।
ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦଂ ଶିଵୋଦ୍ଭେଦଂ ନର୍ମଦୋଦ୍ଭେଦମ୍ ଏଵ ଚ ଵସ୍ତ୍ରାପଦଂ ଦାରୁଵଲଂ ଛାଯାରୋହଣମ୍ ଏଵ ଚ
ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦ, ଶିବୋଦ୍ଭେଦ, ନର୍ମଦୋଦ୍ଭେଦ, ବସ୍ତ୍ରାପଦ, ଦାରୁବଳ ଓ ଛାୟାରୋହଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରଂ ମିତ୍ରଵଲଂ କାଲିକାଶ୍ରମମ୍ ଏଵ ଚ ଵଟାଵଟଂ ଭଦ୍ରଵଟଂ କୌଶାମ୍ବୀ ଚ ଦିଵାକରମ୍
ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର, ମିତ୍ରବଳ, କାଳିକାଶ୍ରମ, ବଟାବଟ, ଭଦ୍ରବଟ, କୌଶାମ୍ବୀ ଓ ଦିବାକର — ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି।