ଜଲୈର୍ ଵିକ୍ଷିପ୍ଯତେ ଽଭ୍ରେଷୁ ଧୂମାଗ୍ନ୍ଯନିଲମୂର୍ତିଷୁ ନ ଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତି ଯତସ୍ ତେଭ୍ଯୋ ଜଲାନ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରାଣି ତାନ୍ଯ୍ ଅତଃ
ବାପୁଣି, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ମେଘରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ମେଘମାନେ ଏହି ଜଳକୁ ହରାଇ ନାହାନ୍ତି, ଏହିପରି ଏହା ରହିଯାଏ।
ଅଭ୍ରସ୍ଥାଃ ପ୍ରପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଆପୋ ଵାଯୁନା ସମୁଦୀରିତାଃ ସଂସ୍କାରଂ କାଲଜନିତଂ ଵିପ୍ରାଶ୍ ଚାସାଦ୍ଯ ନିର୍ମଲାଃ
ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ପଡ଼େ; କାଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇ ଏହି ଜଳ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ସରିତ୍ସମୁଦ୍ରା ଭୌମାସ୍ ତୁ ତଥାପଃ ପ୍ରାଣିସଂଭଵାଃ ଚତୁଷ୍ପ୍ରକାରା ଭଗଵାନ୍ ଆଦତ୍ତେ ସଵିତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପୃଥିବୀ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମିଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜଳ ଅଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳକୁ ଭଗବାନ ସବିତା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଆକାଶଗଙ୍ଗାସଲିଲଂ ତଥାହୃତ୍ଯ ଗଭସ୍ତିମାନ୍ ଅନଭ୍ରଗତମ୍ ଏଵୋର୍ଵ୍ଯାଂ ସଦ୍ଯଃ କ୍ଷିପତି ରଶ୍ମିଭିଃ
ତେଜସ୍ୱୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶଗଙ୍ଗାର ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି, ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପଠାନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ସଂସ୍ପର୍ଶନିର୍ଧୂତପାପପଙ୍କୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ନ ଯାତି ନରକଂ ମର୍ତ୍ଯୋ ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ନାନଂ ହି ତତ୍ ସ୍ମୃତମ୍
ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଯେଉଁ ମଣିଷର ପାପ ଓ ମଳ ଦୂର ହୁଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ଦୃଷ୍ଟସୂର୍ଯଂ ହି ତଦ୍ ଵାରି ପତତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରୈର୍ ଵିନା ଦିଵଃ ଆକାଶଗଙ୍ଗାସଲିଲଂ ତଦ୍ ଗୋଭିଃ କ୍ଷିପ୍ଯତେ ରଵେଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଥିବା ସେଇ ଜଳ ମେଘ ବିନା ଆକାଶରୁ ପଡ଼େ; ଏହି ଆକାଶଗଙ୍ଗାର ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଗାଈମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ାଯାଏ।
କୃତ୍ତିକାଦିଷୁ ଋକ୍ଷେଷୁ ଵିଷମେଷ୍ଵ୍ ଅମ୍ବୁ ଯଦ୍ ଦିଵଃ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାର୍କଂ ପତିତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦ୍ ଗାଙ୍ଗଂ ଦିଗ୍ଗଜୋହ୍ନିତମ୍
କୃତ୍ତିକା ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆକାଶରୁ ଯେ ପାଣି ପଡ଼େ, ସେଥିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହାକୁ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଗଙ୍ଗାଜଳ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଯୁଗ୍ମର୍କ୍ଷେଷୁ ତୁ ଯତ୍ ତୋଯଂ ପତତ୍ଯ୍ ଅର୍କୋଦ୍ଗିତଂ ଦିଵଃ ତତ୍ ସୂର୍ଯରଶ୍ମିଭିଃ ସଦ୍ଯଃ ସମାଦାଯ ନିରସ୍ଯତେ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଯୁଗ୍ମ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଉଦୟମାନ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ପାଣିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତୁରନ୍ତ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ।
ଉଭଯଂ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ନୃଣାଂ ପାପହରଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ଆକାଶଗଙ୍ଗାସଲିଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ନାନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପାଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପାପ ଦୂର କରେ; ଦେବତାମାନେ, ଏହି ଆକାଶଗଙ୍ଗାର ପାଣି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।
ଯତ୍ ତୁ ମେଘୈଃ ସମୁତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ଵାରି ତତ୍ ପ୍ରାଣିନାଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ପୁଷ୍ଣାତ୍ଯ୍ ଓଷଧଯଃ ସର୍ଵା ଜୀଵନାଯାମୃତଂ ହି ତତ୍
ମେଘମାନେ ଯେ ପାଣି ଛାଡ଼ନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେହି ପାଣି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏହି ପାଣି ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ ବଞ୍ଚାଏ, କାରଣ ଏହା ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକ ଅମୃତ।
ତେନ ଵୃଦ୍ଧିଂ ପରାଂ ନୀତଃ ସକଲଶ୍ ଚୌଷଧୀଗଣଃ ସାଧକଃ ଫଲପାକାନ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ପ୍ରଜାଯତେ
ଏହି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଅତିରିକ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏହି ପାଣି ଫଳ ପକାଇବାର କାରଣ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ତେନ ଯଜ୍ଞାନ୍ ଯଥାପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ ମାନଵାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଚକ୍ଷୁଷଃ କୁର୍ଵତେ ଽହରହଶ୍ ଚୈଵ ଦେଵାନ୍ ଆପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ତେ
ଏହି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିତ୍ୟ ନିୟମିତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବତାମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯଜ୍ଞାଶ୍ ଚ ଵେଦାଶ୍ ଚ ଵର୍ଣାଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵକାଃ ସର୍ଵଦେଵନିକାଯାଶ୍ ଚ ପଶୁଭୂତଗଣାଶ୍ ଚ ଯେ
ଏଭଳି, ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଜୀବମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଧୃତମ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ସାପି ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ ଵୃଷ୍ଟିଃ ସଵିତ୍ରା ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ରହିଛି; ଏହି ବର୍ଷା ମଧ୍ୟ ସବିତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଆଧାରଭୂତଃ ସଵିତୁର୍ ଧ୍ରୁଵୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମାଃ ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଶିଶୁମାରୋ ଽସୌ ସୋ ଽପି ନାରାଯଣାଶ୍ରଯଃ
ସବିତା ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତର ଆଧାର, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଧ୍ରୁବ ତାରା ହେଉଛି ଶିଶୁମାର, ଏହି ଶିଶୁମାର ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ହୃଦି ନାରାଯଣସ୍ ତସ୍ଯ ଶିଶୁମାରସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତଃ ଵିଭର୍ତା ସର୍ଵଭୂତାନାମ୍ ଆଦିଭୂତଃ ସନାତନଃ
ନାରାୟଣ ଶିଶୁମାରର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରକ, ଆଦି ଓ ଶାଶ୍ୱତ।
ଏଵଂ ମଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ ଭୂସମୁଦ୍ରାଦିଭିର୍ ଯୁକ୍ତଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଛ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛଥ
ଏଭଳି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିବରଣ କରିଛି; ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରୋତୁଂ ନୋ ଵର୍ତତେ ମନଃ
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଆପଣ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
ଯସ୍ଯ ହସ୍ତୌ ଚ ପାଦୌ ଚ ମନଶ୍ ଚୈଵ ସୁସଂଯତମ୍ ଵିଦ୍ଯା ତପଶ୍ ଚ କୀର୍ତିଶ୍ ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମ୍ ଅଶ୍ନୁତେ
ଯାହାଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ ଓ ମନ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଯାହାଙ୍କର ଶିକ୍ଷା, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଅଛି, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ମନୋ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ଵାଚାଂ ତଥା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଶ୍ ଚ ଏତାନି ତୀର୍ଥାନି ଶରୀରଜାନି ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ମାର୍ଗଂ ପ୍ରତିବୋଧଯନ୍ତି
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଏହିପରି ଭଲ କଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ—ଏହି ଶରୀରଜ ତୀର୍ଥମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପଥକୁ ଜାଗୃତ କରେ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ଗତଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ତୀର୍ଥସ୍ନାନୈର୍ ନ ଶୁଧ୍ଯତି ଶତଶୋ ଽପି ଜଲୈର୍ ଧୌତଂ ସୁରାଭାଣ୍ଡମ୍ ଇଵାଶୁଚି
ଯଦି ମନ ଭିତରେ ଦୁଷ୍ଟ ଅଛି, ତେବେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ; ଶତ ଥର ପାଣିରେ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ମଦପାତ୍ର ପରି ରହିଯାଏ।
ନ ତୀର୍ଥାନି ନ ଦାନାନି ନ ଵ୍ରତାନି ନ ଚାଶ୍ରମାଃ ଦୁଷ୍ଟାଶଯଂ ଦମ୍ଭରୁଚିଂ ପୁନନ୍ତି ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ କେହି ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଢୋଙ୍ଗ ପ୍ରେମ ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବାକୁ ପବିତ୍ର କରିପାରେନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵଶେ କୃତ୍ଵା ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଵସେନ୍ ନରଃ ତତ୍ର ତତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ପ୍ରଯାଗଂ ପୁଷ୍କରଂ ତଥା
ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ପୁଷ୍କର ଅଛି।
ତସ୍ମାଚ୍ ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ ସଂକ୍ଷେପେଣ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯାନି କାନି ଵୈ
ତେଣୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିସ୍ତରେଣ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈର୍ ଅପି ପ୍ରଥମଂ ପୁଷ୍କରଂ ତୀର୍ଥଂ ନୈମିଷାରଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ
ପ୍ରଥମ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ନନା ଏକ ଶତବର୍ଷ ଧରି ମଧ୍ୟ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଯାଗଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ଧେନୁକଂ ଚମ୍ପକାରଣ୍ଯଂ ସୈନ୍ଧଵାରଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ
ମୁଁ ପ୍ରୟାଗ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଧେନୁକ, ଚମ୍ପକାରଣ୍ୟ ଓ ସୈନ୍ଧବାରଣ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ।
ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ମଗଧାରଣ୍ଯଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ ଗଯା ପ୍ରଭାସଂ ଶ୍ରୀତୀର୍ଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ କନଖଲଂ ତଥା
ପୁଣ୍ୟ ମଗଧାରଣ୍ୟ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ପ୍ରଭାସ ଓ ଶ୍ରୀତୀର୍ଥ, ଦିବ୍ୟ କନଖଳ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗଂ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷଂ ଭୀମାରଣ୍ଯଂ କୁଶସ୍ଥଲୀମ୍ ଲୋହାକୁଲଂ ସକେଦାରଂ ମନ୍ଦରାରଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ
ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଭୀମାରଣ୍ୟ, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ଲୋହାକୁଳ, ସକେଦାର ଓ ମନ୍ଦରାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ କହିବି।
ମହାବଲଂ କୋଟିତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵପାପହରଂ ତଥା ରୂପତୀର୍ଥଂ ଶୂକରଵଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥଂ ମହାଫଲମ୍
ମହାବଳ, କୋଟିତୀର୍ଥ ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ରୂପତୀର୍ଥ, ଶୂକରବ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଯାହା ମହାଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଯୋଗତୀର୍ଥଂ ସୋମତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥଂ ସାହୋଟକଂ ତଥା ତୀର୍ଥଂ କୋକାମୁଖଂ ପୁଣ୍ଯଂ ବଦରୀଶୈଲମ୍ ଏଵ ଚ
ଯୋଗତୀର୍ଥ, ସୋମତୀର୍ଥ, ସାହୋଟକ ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟ କୋକାମୁଖ ଓ ବଦରୀଶୈଳ ମଧ୍ୟ କହିବି।