କର୍ତା କ୍ରିଯାଣାଂ ସ ଚ ଇଜ୍ଯତେ କ୍ରତୁଃ ସ ଏଵ ତତ୍କର୍ମଫଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ଯତ୍ ଯୁଗାଦି ଯସ୍ମାଚ୍ ଚ ଭଵେଦ୍ ଅଶେଷତୋ ହରେର୍ ନ କିଂଚିଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତମ୍ ଅସ୍ତି ତତ୍
ସେଉଁଥି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ସେଉଁଥି ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ପୂଜିତ, ଏବଂ ସେଉଁଥି ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ; ଯାଁଠାରୁ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିଛି ଅଲଗା ନାହିଁ।
ତାରାମଯଂ ଭଗଵତଃ ଶିଶୁମାରାକୃତି ପ୍ରଭୋଃ ଦିଵି ରୂପଂ ହରେର୍ ଯତ୍ ତୁ ତସ୍ଯ ପୁଚ୍ଛେ ସ୍ଥିତୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ଭଗବାନଙ୍କ ଯେଉଁ ଆକାଶରେ ତାରାମୟ ଶିଶୁମାର ଆକୃତି ରୂପ ଅଛି, ତାହାର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।
ସଏଷ ଭ୍ରମନ୍ ଭ୍ରାମଯତି ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯାଦିକାନ୍ ଗ୍ରହାନ୍ ଭ୍ରମନ୍ତମ୍ ଅନୁ ତଂ ଯାନ୍ତି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚ ଚକ୍ରଵତ୍
ସେଇ ଶିଶୁମାର ଘୂରିବା ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଘୂରେ; ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ତାରାମାନେ ଚକ୍ରର ଆରା ପରି ଚଳିଥାନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୌ ତାରା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହୈଃ ସହ ଵାତାନୀକମଯୈର୍ ବନ୍ଧୈର୍ ଧ୍ରୁଵେ ବଦ୍ଧାନି ତାନି ଵୈ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ, ବାୟୁର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବ ସହିତ ବନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି।
ଶିଶୁମାରାକୃତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଦ୍ ରୂପଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଦିଵି ନାରାଯଣଃ ପରଂ ଧାମ ତସ୍ଯାଧାରଃ ସ୍ଵଯଂ ହୃଦି
ଆକାଶରେ ଯେଉଁ ତାରାମୟ ଶିଶୁମାର ଆକୃତି ଅଛି, ସେଉଁଥି ନାରାୟଣଙ୍କର ପରମ ଧାମ; ତାଙ୍କୁ ଏହାର ମୂଳ ଆଧାର ଭାବେ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଉତ୍ତାନପାଦତନଯସ୍ ତମ୍ ଆରାଧ୍ଯ ପ୍ରଜାପତିମ୍ ସ ତାରାଶିଶୁମାରସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵଃ ପୁଚ୍ଛେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜିଥିବା ପରେ, ତାରାମୟ ଶିଶୁମାରର ପୁଛରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।
ଆଧାରଃ ଶିଶୁମାରସ୍ଯ ସର୍ଵାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଜନାର୍ଦନଃ ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଶିଶୁମାରଶ୍ ଚ ଧ୍ରୁଵେ ଭାନୁର୍ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଶିଶୁମାରର ଆଧାର ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ଶିଶୁମାର ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଆଧାର ଏବଂ ଧ୍ରୁବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବସିଛନ୍ତି।
ତଦ୍ ଆଧାରଂ ଜଗଚ୍ ଚେଦଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ ଯେନ ଵିପ୍ରା ଵିଧାନେନ ତନ୍ ମେ ଶୃଣୁତ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଏହି ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସମେତ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଟିକିଛି; ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ମାନେଠାରେ ଏହା କିପରି ହୁଏ, ସେ କଥା କହିବି।
ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ଅଷ୍ଟଭିର୍ ମାସୈର୍ ଗ୍ରସତ୍ଯ୍ ଅପୋ ରସାତ୍ମିକାଃ ଵର୍ଷତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ତତଶ୍ ଚାନ୍ନମ୍ ଅନ୍ନାଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଜଗତ୍
ବିବସ୍ୱାନ୍ ଆଠ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ରସମୟ ଜଳକୁ ଶୋଷିନେଇଥାନ୍ତି; ପରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ତାହାରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଟିକିଥାଏ।
ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ଅଂଶୁଭିସ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ ଆଦାଯ ଜଗତୋ ଜଲମ୍ ସୋମଂ ପୁଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଥେନ୍ଦୁଶ୍ ଚ ଵାଯୁନାଡୀମଯୈର୍ ଦିଵି
ବିବସ୍ୱାନ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜଳ ଉଠାନ୍ତି; ପରେ ସୋମ ତାହାକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ବାୟୁ ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ବାଣ୍ଟନ୍ତି।
ଜଲୈର୍ ଵିକ୍ଷିପ୍ଯତେ ଽଭ୍ରେଷୁ ଧୂମାଗ୍ନ୍ଯନିଲମୂର୍ତିଷୁ ନ ଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତି ଯତସ୍ ତେଭ୍ଯୋ ଜଲାନ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରାଣି ତାନ୍ଯ୍ ଅତଃ
ବାପୁଣି, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ମେଘରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ମେଘମାନେ ଏହି ଜଳକୁ ହରାଇ ନାହାନ୍ତି, ଏହିପରି ଏହା ରହିଯାଏ।
ଅଭ୍ରସ୍ଥାଃ ପ୍ରପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଆପୋ ଵାଯୁନା ସମୁଦୀରିତାଃ ସଂସ୍କାରଂ କାଲଜନିତଂ ଵିପ୍ରାଶ୍ ଚାସାଦ୍ଯ ନିର୍ମଲାଃ
ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ପଡ଼େ; କାଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇ ଏହି ଜଳ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ସରିତ୍ସମୁଦ୍ରା ଭୌମାସ୍ ତୁ ତଥାପଃ ପ୍ରାଣିସଂଭଵାଃ ଚତୁଷ୍ପ୍ରକାରା ଭଗଵାନ୍ ଆଦତ୍ତେ ସଵିତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପୃଥିବୀ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମିଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜଳ ଅଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳକୁ ଭଗବାନ ସବିତା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଆକାଶଗଙ୍ଗାସଲିଲଂ ତଥାହୃତ୍ଯ ଗଭସ୍ତିମାନ୍ ଅନଭ୍ରଗତମ୍ ଏଵୋର୍ଵ୍ଯାଂ ସଦ୍ଯଃ କ୍ଷିପତି ରଶ୍ମିଭିଃ
ତେଜସ୍ୱୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶଗଙ୍ଗାର ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି, ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପଠାନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ସଂସ୍ପର୍ଶନିର୍ଧୂତପାପପଙ୍କୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ନ ଯାତି ନରକଂ ମର୍ତ୍ଯୋ ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ନାନଂ ହି ତତ୍ ସ୍ମୃତମ୍
ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଯେଉଁ ମଣିଷର ପାପ ଓ ମଳ ଦୂର ହୁଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ଦୃଷ୍ଟସୂର୍ଯଂ ହି ତଦ୍ ଵାରି ପତତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରୈର୍ ଵିନା ଦିଵଃ ଆକାଶଗଙ୍ଗାସଲିଲଂ ତଦ୍ ଗୋଭିଃ କ୍ଷିପ୍ଯତେ ରଵେଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଥିବା ସେଇ ଜଳ ମେଘ ବିନା ଆକାଶରୁ ପଡ଼େ; ଏହି ଆକାଶଗଙ୍ଗାର ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଗାଈମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ାଯାଏ।
କୃତ୍ତିକାଦିଷୁ ଋକ୍ଷେଷୁ ଵିଷମେଷ୍ଵ୍ ଅମ୍ବୁ ଯଦ୍ ଦିଵଃ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାର୍କଂ ପତିତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦ୍ ଗାଙ୍ଗଂ ଦିଗ୍ଗଜୋହ୍ନିତମ୍
କୃତ୍ତିକା ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆକାଶରୁ ଯେ ପାଣି ପଡ଼େ, ସେଥିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହାକୁ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଗଙ୍ଗାଜଳ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଯୁଗ୍ମର୍କ୍ଷେଷୁ ତୁ ଯତ୍ ତୋଯଂ ପତତ୍ଯ୍ ଅର୍କୋଦ୍ଗିତଂ ଦିଵଃ ତତ୍ ସୂର୍ଯରଶ୍ମିଭିଃ ସଦ୍ଯଃ ସମାଦାଯ ନିରସ୍ଯତେ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଯୁଗ୍ମ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଉଦୟମାନ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ପାଣିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତୁରନ୍ତ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ।
ଉଭଯଂ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ନୃଣାଂ ପାପହରଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ଆକାଶଗଙ୍ଗାସଲିଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ ସ୍ନାନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପାଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପାପ ଦୂର କରେ; ଦେବତାମାନେ, ଏହି ଆକାଶଗଙ୍ଗାର ପାଣି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।
ଯତ୍ ତୁ ମେଘୈଃ ସମୁତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ଵାରି ତତ୍ ପ୍ରାଣିନାଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ପୁଷ୍ଣାତ୍ଯ୍ ଓଷଧଯଃ ସର୍ଵା ଜୀଵନାଯାମୃତଂ ହି ତତ୍
ମେଘମାନେ ଯେ ପାଣି ଛାଡ଼ନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେହି ପାଣି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏହି ପାଣି ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ ବଞ୍ଚାଏ, କାରଣ ଏହା ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକ ଅମୃତ।
ତେନ ଵୃଦ୍ଧିଂ ପରାଂ ନୀତଃ ସକଲଶ୍ ଚୌଷଧୀଗଣଃ ସାଧକଃ ଫଲପାକାନ୍ତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ପ୍ରଜାଯତେ
ଏହି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଅତିରିକ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏହି ପାଣି ଫଳ ପକାଇବାର କାରଣ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ତେନ ଯଜ୍ଞାନ୍ ଯଥାପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ ମାନଵାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଚକ୍ଷୁଷଃ କୁର୍ଵତେ ଽହରହଶ୍ ଚୈଵ ଦେଵାନ୍ ଆପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ତେ
ଏହି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିତ୍ୟ ନିୟମିତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବତାମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯଜ୍ଞାଶ୍ ଚ ଵେଦାଶ୍ ଚ ଵର୍ଣାଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵକାଃ ସର୍ଵଦେଵନିକାଯାଶ୍ ଚ ପଶୁଭୂତଗଣାଶ୍ ଚ ଯେ
ଏଭଳି, ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଜୀବମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଧୃତମ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ସାପି ନିଷ୍ପାଦ୍ଯତେ ଵୃଷ୍ଟିଃ ସଵିତ୍ରା ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ରହିଛି; ଏହି ବର୍ଷା ମଧ୍ୟ ସବିତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଆଧାରଭୂତଃ ସଵିତୁର୍ ଧ୍ରୁଵୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମାଃ ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଶିଶୁମାରୋ ଽସୌ ସୋ ଽପି ନାରାଯଣାଶ୍ରଯଃ
ସବିତା ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତର ଆଧାର, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଧ୍ରୁବ ତାରା ହେଉଛି ଶିଶୁମାର, ଏହି ଶିଶୁମାର ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ହୃଦି ନାରାଯଣସ୍ ତସ୍ଯ ଶିଶୁମାରସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତଃ ଵିଭର୍ତା ସର୍ଵଭୂତାନାମ୍ ଆଦିଭୂତଃ ସନାତନଃ
ନାରାୟଣ ଶିଶୁମାରର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରକ, ଆଦି ଓ ଶାଶ୍ୱତ।
ଏଵଂ ମଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ ଭୂସମୁଦ୍ରାଦିଭିର୍ ଯୁକ୍ତଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଛ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛଥ
ଏଭଳି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିବରଣ କରିଛି; ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରୋତୁଂ ନୋ ଵର୍ତତେ ମନଃ
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଆପଣ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
ଯସ୍ଯ ହସ୍ତୌ ଚ ପାଦୌ ଚ ମନଶ୍ ଚୈଵ ସୁସଂଯତମ୍ ଵିଦ୍ଯା ତପଶ୍ ଚ କୀର୍ତିଶ୍ ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମ୍ ଅଶ୍ନୁତେ
ଯାହାଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ ଓ ମନ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଯାହାଙ୍କର ଶିକ୍ଷା, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଅଛି, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ମନୋ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ଵାଚାଂ ତଥା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଶ୍ ଚ ଏତାନି ତୀର୍ଥାନି ଶରୀରଜାନି ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ମାର୍ଗଂ ପ୍ରତିବୋଧଯନ୍ତି
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଏହିପରି ଭଲ କଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ—ଏହି ଶରୀରଜ ତୀର୍ଥମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପଥକୁ ଜାଗୃତ କରେ।