ଵହ୍ନିସ୍ ତୁ ଵାଯୁନା ଵାଯୁର୍ ଵିପ୍ରାସ୍ ତୁ ନଭସାଵୃତଃ ଆକାଶୋ ଽପି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ମହତା ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଢାକି ରହିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଘେରି ରହିଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି।
ଦଶୋତ୍ତରାଣ୍ଯ୍ ଅଶେଷାଣି ଵିପ୍ରାଶ୍ ଚୈତାନି ସପ୍ତ ଵୈ ମହାନ୍ତଂ ଚ ସମାଵୃତ୍ଯ ପ୍ରଧାନଂ ସମଵସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଦଶ ଓ ଏକ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ସାତଟି ମଧ୍ୟ, ସେଇ ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ପ୍ରଧାନ ରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯାନ୍ତଃ ସଂଖ୍ଯାନଂ ଚାପି ଵିଦ୍ଯତେ ତଦ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅସଂଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରମାଣେନାପି ଵୈ ଯତଃ
ଅନନ୍ତର କେବେ ଶେଷ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଅନନ୍ତ, ଅଗଣନୀୟ ଏବଂ ମାପରେ ଆସେନାହିଁ।
ହେତୁଭୂତମ୍ ଅଶେଷସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଃ ସା ପରା ଦ୍ଵିଜାଃ ଅଣ୍ଡାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଅଯୁତାନି ଚ
ଏହି ପରା ପ୍ରକୃତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସମସ୍ତର କାରଣ; ଏବଂ ଏଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଏବଂ ଦଶ ହଜାର ଅଣ୍ଡ ଅଛି।
ଈଦୃଶାନାଂ ତଥା ତତ୍ର କୋଟିକୋଟିଶତାନି ଚ ଦାରୁଣ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଯଥା ତୈଲଂ ତିଲେ ତଦ୍ଵତ୍ ପୁମାନ୍ ଇହ
ଏପରି ଅନେକ କୋଟି କୋଟି ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ରହିଥିବା ଭଳି ଦାହ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେପରି ଏଠି ପୁରୁଷ ରହିଛି।
ପ୍ରଧାନେ ଽଵସ୍ଥିତୋ ଵ୍ଯାପୀ ଚେତନାତ୍ମନିଵେଦନଃ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ପୁମାଂଶ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵଭୂତାନୁଭୂତଯା
ପ୍ରଧାନ ଭିତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସଚେତନ ଭାବେ ଥିବା, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁଶକ୍ତ୍ଯା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠା ଧୃତୌ ସଂଶ୍ରଯଧର୍ମିଣୌ ତଯୋଃ ସୈଵ ପୃଥଗ୍ଭାଵେ କାରଣଂ ସଂଶ୍ରଯସ୍ଯ ଚ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଇଟି ଧାରଣ ହୋଇ ରହିଛି ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଥିବା ସ୍ୱଭାବ ରଖିଛି; ଏହାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟର କାରଣ।
କ୍ଷୋଭକାରଣଭୂତା ଚ ସର୍ଗକାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ଯଥା ଶୈତ୍ଯଂ ଜଲେ ଵାତୋ ବିଭର୍ତି କଣିକାଗତମ୍
ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯେଉଁଥିରେ କ୍ଷୋଭ ହୁଏ, ତାହା ଥାଏ; ଯେପରି ଜଳର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଭିତରେ ଶୀତଳତା ରହିଥାଏ।
ଜଗଚ୍ ଛକ୍ତିସ୍ ତଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷାତ୍ମକମ୍ ଯଥା ଚ ପାଦପୋ ମୂଲସ୍କନ୍ଧଶାଖାଦିସଂଯୁତଃ
ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ମିଶି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛି; ଯେପରି ଗଛ ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ଡାଳ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଥାଏ।
ଆଦ୍ଯବୀଜାତ୍ ପ୍ରଭଵତି ବୀଜାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନି ଵୈ ତତଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତତସ୍ ତେଭ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ପରେ ଦ୍ରୁମାଃ
ମୂଳ ବୀଜରୁ ଅନ୍ୟ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଆଉ ବୀଜ ହୁଏ; ଏଭଳି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧାର କରି ଆଉ ଗଛ ହୁଏ।
ତେ ଽପି ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଦ୍ରଵ୍ଯକାରଣାନୁଗତା ଦ୍ଵିଜାଃ ଏଵମ୍ ଅଵ୍ଯାକୃତାତ୍ ପୂର୍ଵଂ ଜାଯନ୍ତେ ମହଦାଦଯଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଇ ଲକ୍ଷଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କାରଣକୁ ଅନୁସରନ୍ତି; ଏଭଳି, ଅବ୍ୟାକୃତରୁ ପ୍ରଥମେ ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵିଶେଷାନ୍ତାସ୍ ତତସ୍ ତେଭ୍ଯଃ ସଂଭଵନ୍ତି ସୁରାଦଯଃ ତେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ପୁତ୍ରାସ୍ ତେଷାଂ ତୁ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପରମେ ସୁତାଃ
ସେମାନଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମନେ; ସେମାନଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ, ଏବଂ ସେଇ ପୁଅମାନଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ହୁଏ।
ବୀଜାଦ୍ ଵୃକ୍ଷପ୍ରରୋହେଣ ଯଥା ନାପଚଯସ୍ ତରୋଃ ଭୂତାନାଂ ଭୂତସର୍ଗେଣ ନୈଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅପଚଯସ୍ ତଥା
ଯେପରି ବୀଜରୁ ଗଛ ଉଗୁଥିଲେ ଗଛର କିଛି କମେ ନାହିଁ, ସେପରି, ଭୂତମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିରେ କେବେ ହ୍ରାସ ହୁଏନାହିଁ।
ସଂନିଧାନାଦ୍ ଯଥାକାଶକାଲାଦ୍ଯାଃ କାରଣଂ ତରୋଃ ତଥୈଵାପରିଣାମେନ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ
ଯେପରି ଆକାଶ, କାଳ ଇତ୍ୟାଦି ଗଛର କାରଣ ଭାବେ ନିକଟରେ ଥାଏ, ସେପରି ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଅପରିଣାମ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ରହିଛି।
ଵ୍ରୀହିବୀଜେ ଯଥା ମୂଲଂ ନାଲଂ ପତ୍ତ୍ରାଙ୍କୁରୌ ତଥା କାଣ୍ଡକୋଷାସ୍ ତଥା ପୁଷ୍ପଂ କ୍ଷୀରଂ ତଦ୍ଵଚ୍ ଚ ତଣ୍ଡୁଲଃ
ଯେପରି ଧାନ ବୀଜରୁ ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର, କାଣ୍ଡ, ଖୋଲ, ଫୁଲ, ଦୁଧ ଏବଂ ତେଣ୍ଡୁଳ ହୁଏ।
ତୁଷାଃ କଣାଶ୍ ଚ ସନ୍ତୋ ଵୈ ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଵିର୍ଭାଵମ୍ ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରରୋହହେତୁସାମଗ୍ର୍ଯମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ଖୋଲ ଓ ଧାନା, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜେ ନିଜେ ଅବିର୍ଭାବ ପାଉଛନ୍ତି, ଉଗୁଠିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପାଦାନ ପାଇଲେ।
ତଥା କର୍ମସ୍ଵ୍ ଅନେକେଷୁ ଦେଵାଦ୍ଯାସ୍ ତନଵଃ ସ୍ଥିତାଃ ଵିଷ୍ଣୁଶକ୍ତିଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରରୋହମ୍ ଉପଯାନ୍ତି ଵୈ
ଏଭଳି, ବହୁ କର୍ମରେ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଦେହ ରହିଛି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ପାଇଁ ସେମାନେ ଉଗୁଠିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ସ ଚ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯତଃ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ ଜଗଚ୍ ଚ ଯୋ ଯତ୍ର ଚେଦଂ ଯସ୍ମିନ୍ ଵିଲଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଶେଷରେ ସେଠାରେ ଲୟ ହେବ।
ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଧାମ ସଦସତ୍ ପରମଂ ପଦମ୍ ଯସ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଅଭେଦେନ ଜଗଦ୍ ଏତଚ୍ ଚରାଚରମ୍
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରମ ପଦ; ଯାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଏକାତ୍ମକ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ।
ସ ଏଵ ମୂଲପ୍ରକୃତିର୍ ଵ୍ଯକ୍ତରୂପୀ ଜଗଚ୍ ଚ ସଃ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଲଯଂ ସର୍ଵଂ ଯାତି ତତ୍ର ଚ ତିଷ୍ଠତି
ସେଉଁଥି ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଏବଂ ସେଉଁଥି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ; ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଲୟ ହୁଏ ଏବଂ ସେଉଁଥିରେ ବସିଥାଏ।
କର୍ତା କ୍ରିଯାଣାଂ ସ ଚ ଇଜ୍ଯତେ କ୍ରତୁଃ ସ ଏଵ ତତ୍କର୍ମଫଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ଯତ୍ ଯୁଗାଦି ଯସ୍ମାଚ୍ ଚ ଭଵେଦ୍ ଅଶେଷତୋ ହରେର୍ ନ କିଂଚିଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତମ୍ ଅସ୍ତି ତତ୍
ସେଉଁଥି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ସେଉଁଥି ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ପୂଜିତ, ଏବଂ ସେଉଁଥି ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ; ଯାଁଠାରୁ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିଛି ଅଲଗା ନାହିଁ।
ତାରାମଯଂ ଭଗଵତଃ ଶିଶୁମାରାକୃତି ପ୍ରଭୋଃ ଦିଵି ରୂପଂ ହରେର୍ ଯତ୍ ତୁ ତସ୍ଯ ପୁଚ୍ଛେ ସ୍ଥିତୋ ଧ୍ରୁଵଃ
ଭଗବାନଙ୍କ ଯେଉଁ ଆକାଶରେ ତାରାମୟ ଶିଶୁମାର ଆକୃତି ରୂପ ଅଛି, ତାହାର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।
ସଏଷ ଭ୍ରମନ୍ ଭ୍ରାମଯତି ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯାଦିକାନ୍ ଗ୍ରହାନ୍ ଭ୍ରମନ୍ତମ୍ ଅନୁ ତଂ ଯାନ୍ତି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚ ଚକ୍ରଵତ୍
ସେଇ ଶିଶୁମାର ଘୂରିବା ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଘୂରେ; ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ତାରାମାନେ ଚକ୍ରର ଆରା ପରି ଚଳିଥାନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୌ ତାରା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହୈଃ ସହ ଵାତାନୀକମଯୈର୍ ବନ୍ଧୈର୍ ଧ୍ରୁଵେ ବଦ୍ଧାନି ତାନି ଵୈ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ, ବାୟୁର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବ ସହିତ ବନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି।
ଶିଶୁମାରାକୃତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଦ୍ ରୂପଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଦିଵି ନାରାଯଣଃ ପରଂ ଧାମ ତସ୍ଯାଧାରଃ ସ୍ଵଯଂ ହୃଦି
ଆକାଶରେ ଯେଉଁ ତାରାମୟ ଶିଶୁମାର ଆକୃତି ଅଛି, ସେଉଁଥି ନାରାୟଣଙ୍କର ପରମ ଧାମ; ତାଙ୍କୁ ଏହାର ମୂଳ ଆଧାର ଭାବେ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଉତ୍ତାନପାଦତନଯସ୍ ତମ୍ ଆରାଧ୍ଯ ପ୍ରଜାପତିମ୍ ସ ତାରାଶିଶୁମାରସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵଃ ପୁଚ୍ଛେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜିଥିବା ପରେ, ତାରାମୟ ଶିଶୁମାରର ପୁଛରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।
ଆଧାରଃ ଶିଶୁମାରସ୍ଯ ସର୍ଵାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଜନାର୍ଦନଃ ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଶିଶୁମାରଶ୍ ଚ ଧ୍ରୁଵେ ଭାନୁର୍ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଶିଶୁମାରର ଆଧାର ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ଶିଶୁମାର ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଆଧାର ଏବଂ ଧ୍ରୁବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବସିଛନ୍ତି।
ତଦ୍ ଆଧାରଂ ଜଗଚ୍ ଚେଦଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ ଯେନ ଵିପ୍ରା ଵିଧାନେନ ତନ୍ ମେ ଶୃଣୁତ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଏହି ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସମେତ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଟିକିଛି; ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ମାନେଠାରେ ଏହା କିପରି ହୁଏ, ସେ କଥା କହିବି।
ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ଅଷ୍ଟଭିର୍ ମାସୈର୍ ଗ୍ରସତ୍ଯ୍ ଅପୋ ରସାତ୍ମିକାଃ ଵର୍ଷତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ତତଶ୍ ଚାନ୍ନମ୍ ଅନ୍ନାଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଜଗତ୍
ବିବସ୍ୱାନ୍ ଆଠ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ରସମୟ ଜଳକୁ ଶୋଷିନେଇଥାନ୍ତି; ପରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ତାହାରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଟିକିଥାଏ।
ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ଅଂଶୁଭିସ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ ଆଦାଯ ଜଗତୋ ଜଲମ୍ ସୋମଂ ପୁଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଥେନ୍ଦୁଶ୍ ଚ ଵାଯୁନାଡୀମଯୈର୍ ଦିଵି
ବିବସ୍ୱାନ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜଳ ଉଠାନ୍ତି; ପରେ ସୋମ ତାହାକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ବାୟୁ ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ବାଣ୍ଟନ୍ତି।