ଵିସ୍ତାର ଏଷ କଥିତଃ ପୃଥିଵ୍ଯା ମୁନିସତ୍ତମାଃ ସପ୍ତତିସ୍ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ତଦୁଚ୍ଛ୍ରାଯୋ ଽପି କଥ୍ଯତେ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା; ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାର ସତର ହଜାର ଉଚ୍ଚତା କୁହାଯିବ ।
ଦଶସାହସ୍ରମ୍ ଏକୈକଂ ପାତାଲଂ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ଅତଲଂ ଵିତଲଂ ଚୈଵ ନିତଲଂ ସୁତଲଂ ତଥା
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାତାଳ ଦଶ ହଜାର ମାପର; ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଅତଳ, ବିତଳ, ନିତଳ, ସୁତଳ ।
ତଲାତଲଂ ରସାତଲଂ ପାତାଲଂ ଚାପି ସପ୍ତମମ୍ କୃଷ୍ଣା ଶୁକ୍ଲାରୁଣା ପୀତା ଶର୍କରା ଶୈଲକାଞ୍ଚନୀ
ତଳାତଳ, ରସାତଳ, ଏବଂ ସପ୍ତମ ପାତାଳ; ସେଠାର ମାଟି କଳା, ସାଧା, ଲାଲ, ହଳଦିଆ, କଣ୍ଟାଳିଆ, ପାହାଡ଼ିଆ ଓ ସୁନାର ।
ଭୂମଯୋ ଯତ୍ର ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରା ଵରପ୍ରାସାଦଶୋଭିତାଃ ତେଷୁ ଦାନଵଦୈତେଯଜାତଯଃ ଶତଶଃ ସ୍ଥିତାଃ
ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଭୂମି ଅଛି; ସେଠାରେ ଶତଶଃ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟ ଜାତି ରହନ୍ତି ।
ନାଗାନାଂ ଚ ମହାଙ୍ଗାନାଂ ଜ୍ଞାତଯଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକାଦ୍ ଅପି ରମ୍ଯାଣି ପାତାଲାନୀତି ନାରଦଃ
ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମହାକାୟ ନାଗମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି; ନାରଦ କହିଛନ୍ତି, ପାତାଳ ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ।
ପ୍ରାହ ସ୍ଵର୍ଗସଦୋମଧ୍ଯେ ପାତାଲେଭ୍ଯୋ ଗତୋ ଦିଵମ୍ ଆହ୍ଲାଦକାରିଣଃ ଶୁଭ୍ରା ମଣଯୋ ଯତ୍ର ସୁପ୍ରଭାଃ
ସେ ଦେବଲୋକରେ କହିଥିଲେ: 'ପାତାଳରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ, ସେଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ମଣି ମିଳେ ।'
ନାଗାଭରଣଭୂଷାଶ୍ ଚ ପାତାଲଂ କେନ ତତ୍ସମମ୍ ଦୈତ୍ଯଦାନଵକନ୍ଯାଭିର୍ ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଶୋଭିତେ
ନାଗମାନେ ପିନ୍ଧିଥିବା ଭୂଷଣ ପାତାଳକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି; ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟ କନ୍ୟାମାନେ ଏଠାକୁ ଏଠା ଶୋଭିତ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ କିଏ ସମାନ କରିପାରିବ?
ପାତାଲେ କସ୍ଯ ନ ପ୍ରୀତିର୍ ଵିମୁକ୍ତସ୍ଯାପି ଜାଯତେ ଦିଵାର୍କରଶ୍ମଯୋ ଯତ୍ର ପ୍ରଭାସ୍ ତନ୍ଵନ୍ତି ନାତପମ୍
ପାତାଳରେ, ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ କିଏ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିନଥାଏ? ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଆଲୋକ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ତାପ ଦିଏ ନାହିଁ ।
ଶଶିନଶ୍ ଚ ନ ଶୀତାଯ ନିଶି ଦ୍ଯୋତାଯ କେଵଲମ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯମହାପାନମଦମତ୍ତୈଶ୍ ଚ ଭୋଗିଭିଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ଠଣ୍ଡା ଦେଉନାହିଁ, କେବଳ ଆଲୋକ ଦେଉଛି; ଏଠାରେ ମଦମସ୍ତ ନାଗମାନେ ବହୁତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନର ଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ଯତ୍ର ନ ଜ୍ଞାଯତେ କାଲୋ ଗତୋ ଽପି ଦନୁଜାଦିଭିଃ ଵନାନି ନଦ୍ଯୋ ରମ୍ଯାଣି ସରାଂସି କମଲାକରାଃ
ସେଠାରେ ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମୟ ବିତିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଅଛି ।
ପୁଂସ୍କୋକିଲାଦିଲାପାଶ୍ ଚ ମନୋଜ୍ଞାନ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରାଣି ଚ ଭୂଷଣାନ୍ଯ୍ ଅତିରମ୍ଯାଣି ଗନ୍ଧାଦ୍ଯଂ ଚାନୁଲେପନମ୍
ପୁରୁଷ କୋଇଳି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମନୋହର ଡାକ, ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ପୋଶାକ ଓ ଗହଣା, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଉପଲେପନ—
ଵୀଣାଵେଣୁମୃଦଙ୍ଗାନାଂ ନିଃସ୍ଵନାଶ୍ ଚ ସଦା ଦ୍ଵିଜାଃ ଏତାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନି ରମ୍ଯାଣି ଭାଗ୍ଯଭୋଗ୍ଯାନି ଦାନଵୈଃ
ବୀଣା, ବାଁଶୀ ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ଅବିରତ ଧ୍ୱନି, ଓ ଅନେକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଜିନିଷ—ଏହି ସବୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଦୈତ୍ଯୋରଗୈଶ୍ ଚ ଭୁଜ୍ଯନ୍ତେ ପାତାଲାନ୍ତରଗୋଚରୈଃ ପାତାଲାନାମ୍ ଅଧଶ୍ ଚାସ୍ତେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଯା ତାମସୀ ତନୁଃ
ଦେୟତି ଓ ନାଗମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପାତାଳ ଭିତରେ ବସୁଥିବା, ଏହି ସବୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ପାତାଳର ତଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ତାମସୀ ରୂପ ବସିଛନ୍ତି।
ଶେଷାଖ୍ଯା ଯଦ୍ଗୁଣାନ୍ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ତା ଦୈତ୍ଯଦାନଵାଃ ଯୋ ଽନନ୍ତଃ ପଠ୍ଯତେ ସିଦ୍ଧୈର୍ ଦେଵଦେଵର୍ଷିପୂଜିତଃ
ଶେଷ ନାମକ ଯିଏ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଦେୟତି ଓ ଦାନବମାନେ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି। ସିଏ ଅନନ୍ତ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସିଦ୍ଧ, ଦେବତା ଓ ଦେବୃଷିମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ସହସ୍ରଶିରସା ଵ୍ଯକ୍ତଃ ସ୍ଵସ୍ତିକାମଲଭୂଷଣଃ ଫଣାମଣିସହସ୍ରେଣ ଯଃ ସ ଵିଦ୍ଯୋତଯନ୍ ଦିଶଃ
ସେ ହଜାର ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଶୁଭ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଫଣାରେ ହଜାର ମଣି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।
ସର୍ଵାନ୍ କରୋତି ନିର୍ଵୀର୍ଯାନ୍ ହିତାଯ ଜଗତୋ ଽସୁରାନ୍ ମଦାଘୂର୍ଣିତନେତ୍ରୋ ଽସୌ ଯଃ ସଦୈଵୈକକୁଣ୍ଡଲଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେଙ୍କୁ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଶକ୍ତିହୀନ କରିଦିଅନ୍ତି; ମଦରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଘୂରୁଞ୍ଚିତ ଓ ସେ ସଦା ଏକ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି।
କିରୀଟୀ ସ୍ରଗ୍ଧରୋ ଭାତି ସାଗ୍ନିଶ୍ଵେତ ଇଵାଚଲଃ ନୀଲଵାସା ମଦୋତ୍ସିକ୍ତଃ ଶ୍ଵେତହାରୋପଶୋଭିତଃ
ସେ ମୁକୁଟ ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଧଳା ପାହାଡ଼ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି; ନୀଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗର୍ବରେ ଉତ୍ସିକ୍ତ ଓ ଧଳା ଫଣାରେ ଶୋଭିତ।
ସାଭ୍ରଗଙ୍ଗାପ୍ରପାତୋ ଽସୌ କୈଲାସାଦ୍ରିର୍ ଇଵୋତ୍ତମଃ ଲାଙ୍ଗଲାସକ୍ତହସ୍ତାଗ୍ରୋ ବିଭ୍ରନ୍ ମୁଶଲମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ସେ ମେଘ ଓ ଝରଣାରେ ଶୋଭିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୈଳାସ ପାହାଡ଼ ପରି; ତାଙ୍କର ହାତରେ ଲଙ୍ଗଳ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୁଶଳ ଧରିଛନ୍ତି।
ଉପାସ୍ଯତେ ସ୍ଵଯଂ କାନ୍ତ୍ଯା ଯୋ ଵାରୁଣ୍ଯା ଚ ମୂର୍ତଯା କଲ୍ପାନ୍ତେ ଯସ୍ଯ ଵକ୍ତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଵିଷାନଲଶିଖୋଜ୍ଜ୍ଵଲଃ
ସେ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ବାରୁଣୀ ରୂପରେ ପୂଜିତ; ଯୁଗାନ୍ତରେ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବିଷ ଓ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ବିକିରିତ ହୁଏ।
ସଂକର୍ଷଣାତ୍ମକୋ ରୁଦ୍ରୋ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯାତ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ ସ ବିଭ୍ରଚ୍ଛିଖରୀଭୂତମ୍ ଅଶେଷଂ କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଲମ୍
ସଂକର୍ଷଣ ଆତ୍ମାକ ରୂପରେ ରୁଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ତିନି ଜଗତକୁ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଉଠାଇ ଧରିଛନ୍ତି।
ଆସ୍ତେ ପାତାଲମୂଲସ୍ଥଃ ଶେଷୋ ଽଶେଷସୁରାର୍ଚିତଃ ତସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରଭାଵଶ୍ ଚ ସ୍ଵରୂପଂ ରୂପମ୍ ଏଵ ଚ
ଶେଷ ପାତାଳର ମୂଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ସ୍ୱରୂପ ଓ ରୂପ—
ନହି ଵର୍ଣଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ଵା ତ୍ରିଦଶୈର୍ ଅପି ଯସ୍ଯୈଷା ସକଲା ପୃଥ୍ଵୀ ଫଣାମଣିଶିଖାରୁଣା
ଏହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କିମ୍ବା ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ଫଣାର ମଣିର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆଲୋକରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଏ।
ଆସ୍ତେ କୁସୁମମାଲେଵ କସ୍ ତଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ଵଦିଷ୍ଯତି ଯଦା ଵିଜୃମ୍ଭତେ ଽନନ୍ତୋ ମଦାଘୂର୍ଣିତଲୋଚନଃ
ସେ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ପରି ବସିଛନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଯେତେବେଳେ ଅନନ୍ତ ମଦରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଘୂରୁଞ୍ଚିତ ହୋଇ ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନ୍ତି—
ତଦା ଚଲତି ଭୂର୍ ଏଷା ସାଦ୍ରିତୋଯାଧିକାନନା ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଃ ସିଦ୍ଧାଃ କିଂନରୋରଗଵାରଣାଃ
ସେତେବେଳେ ପାହାଡ଼, ଜଳ ଓ ଅରଣ୍ୟସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ; ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, କିମ୍ନର, ନାଗ ଓ ହାତୀମାନେ—
ନାନ୍ତଂ ଗୁଣାନାଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତତୋ ଽନନ୍ତୋ ଽଯମ୍ ଅଵ୍ଯଯଃ ଯସ୍ଯ ନାଗଵଧୂହସ୍ତୈର୍ ଲାପିତଂ ହରିଚନ୍ଦନମ୍
ତାଙ୍କର ଗୁଣର ସୀମା କେହି ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ସେ ଅନନ୍ତ ଓ ଅବିନାଶୀ। ନାଗବଧୂମାନେ ଯେଉଁ ହାତରେ ଚନ୍ଦନ ଲାଗନ୍ତି—
ମୁହୁଃ ଶ୍ଵାସାନିଲାଯସ୍ତଂ ଯାତି ଦିକ୍ପଟଵାସତାମ୍ ଯମ୍ ଆରାଧ୍ଯ ପୁରାଣର୍ଷିର୍ ଗର୍ଗୋ ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ତାହା ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସର ବାତାସରେ ବାରମ୍ବାର ଶୁଖିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ପୁରାତନ ଋଷି ଗର୍ଗ ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ତାରାମଣ୍ଡଳର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ।
ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ସକଲଂ ଚୈଵ ନିମିତ୍ତପଠିତଂ ଫଲମ୍ ତେନେଯଂ ନାଗଵର୍ଯେଣ ଶିରସା ଵିଧୃତା ମହୀ ବିଭର୍ତି ସକଲାଂଲ୍ ଲୋକାନ୍ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷାନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ନିମିତ୍ତ ଓ ତାହାର ଫଳ ଜାଣିଥିଲେ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତତଶ୍ ଚାନନ୍ତରଂ ଵିପ୍ରା ନରକା ରୌରଵାଦଯଃ ପାପିନୋ ଯେଷୁ ପାତ୍ଯନ୍ତେ ତାଞ୍ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ତାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରୌରବ ଆଦି ନରକମାନେ ଆସନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀମାନେ ପକାଯାନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ବିଷୟ ଶୁଣନ୍ତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ।
ରୌରଵଃ ଶୌକରୋ ରୋଧସ୍ ତାନୋ ଵିଶସନସ୍ ତଥା ମହାଜ୍ଵାଲସ୍ ତପ୍ତକୁଡ୍ଯୋ ମହାଲୋଭୋ ଵିମୋହନଃ
ରୌରବ, ଶୂକର, ରୋଧ, ତାନ, ବିଶସନ, ମହାଜ୍ୱାଳା, ତପ୍ତକୁଡ଼ିଆ, ମହାଲୋଭ ଓ ବିମୋହନ —
ରୁଧିରାନ୍ଧୋ ଵସାତପ୍ତଃ କୃମୀଶଃ କୃମିଭୋଜନଃ ଅସିପତ୍ତ୍ରଵନଂ କୃଷ୍ଣୋ ଲାଲାଭକ୍ଷଶ୍ ଚ ଦାରୁଣଃ
ରୁଧିରାନ୍ଧ, ବସାତପ୍ତ, କ୍ରିମିଶ, କ୍ରିମିଭୋଜନ, ଅସିପତ୍ରବନ, କୃଷ୍ଣ, ଲାଲାଭକ୍ଷ ଓ ଦାରୁଣ —