ଅଵ୍ଯକ୍ତବୋଧନାଚ୍ ଚୈଵ ବୁଧ୍ଯମାନଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ନ ତ୍ଵ୍ ଏଵଂ ବୁଧ୍ଯତେ ଽଵ୍ଯକ୍ତଂ ସଗୁଣଂ ତାତ ନିର୍ଗୁଣମ୍
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ ଯେଉଁଥିରେ କୁହାଯାଏ, ସେଥିରେ ଜଣେ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ହେବାକୁ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ କେବେ ଜାଗେନି; ଓ ପ୍ରିୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଗୁଣସହିତ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ ତାହିଁନୁହେଁ।
କଦାଚିତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଵ ଖଲ୍ଵ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଆହୁଃ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧକମ୍ ବୁଧ୍ଯତେ ଯଦି ଚାଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଏତଦ୍ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
କେବେ କେବେ ଏହିଥିରେ ଏମିତି କୁହାଯାଏ, ଯେ ଏହା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ଯଦି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜାଗେ, ତେବେ ଏହା ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ।
ବୁଧ୍ଯମାନୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ମମାତ୍ମକ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯପ୍ରତିବୁଦ୍ଧେନ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅଚ୍ଯୁତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତି ହୁଏ, ତେବେ 'ଏହା ମୋର ଆତ୍ମା' ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଜାଗ୍ରତି ଦ୍ୱାରା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଚ୍ୟୁତକୁ କୁହନ୍ତି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତବୋଧନାଚ୍ ଚୈଵ ବୁଧ୍ଯମାନଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ ପଞ୍ଚଵିଂଶଂ ମହାତ୍ମାନଂ ନ ଚାସାଵ୍ ଅପି ବୁଧ୍ଯତେ
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ମହାତ୍ମା ଜାଗ୍ରତ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଜାଗେନି।
ଷଡ୍ଵିଂଶଂ ଵିମଲଂ ବୁଦ୍ଧମ୍ ଅପ୍ରମେଯଂ ସନାତନମ୍ ସତତଂ ପଞ୍ଚଵିଂଶଂ ତୁ ଚତୁର୍ଵିଂଶଂ ଵିବୁଧ୍ଯତେ
ଛଅବିଂଶତି ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗ୍ରତ, ଅପରିମିତ ଏବଂ ଚିରନ୍ତନ; ସଦା ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଚତୁର୍ବିଂଶତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ।
ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯେ ହ୍ଯ୍ ଅନୁଗତତତ୍ସ୍ଵଭାଵେ ମହାଦ୍ଯୁତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଚୈଵ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ବୁଧ୍ଯତେ ତାତ କେଵଲମ୍
ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭିତରେ, ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ, ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି କେବଳ ସତ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।
ପଞ୍ଚଵିଂଶଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅନୁପଶ୍ଯତି ବୁଧ୍ଯମାନୋ ଯଦାତ୍ମାନମ୍ ଅନ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଇତି ମନ୍ଯତେ
ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଚତୁର୍ବିଂଶତିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖେ; ଯେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତି ହୁଏ, ସେ 'ମୁଁ ଅନ୍ୟ' ବୋଲି ଭାବେ।
ତଦା ପ୍ରକୃତିମାନ୍ ଏଷ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଲୋଚନଃ ବୁଧ୍ଯତେ ଚ ପରାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵିଶୁଦ୍ଧାମ୍ ଅମଲାଂ ଯଥା
ତାପରେ, ପ୍ରକୃତିର ସହିତ ଥିବା, ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଚକ୍ଷୁ ଭାବେ ରଖି, ଜାଗ୍ରତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଷଡ୍ଵିଂଶଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ତଦା ବୁଦ୍ଧଃ କୃତୋ ଵ୍ରଜେତ୍ ତତସ୍ ତ୍ଯଜତି ସୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମିଣମ୍
ଯେତେବେଳେ ଛଅବିଂଶତି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ସେ ଚାଲିଯାଏ; ତାପରେ ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହେବା ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ନିର୍ଗୁଣାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଵେଦ ଗୁଣଯୁକ୍ତାମ୍ ଅଚେତନାମ୍ ତତଃ କେଵଲଧର୍ମାସୌ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଦର୍ଶନାତ୍
ସେ ପ୍ରକୃତିକୁ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ଜାଣେ, ତଥାପି ଗୁଣସହିତ ଓ ଜଡ ଭାବେ ଦେଖେ; ତାପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଦେଖି, ସେ କେବଳ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଥାଏ।
କେଵଲେନ ସମାଗମ୍ଯ ଵିମୁକ୍ତାତ୍ମାନମ୍ ଆପ୍ନୁଯାତ୍ ଏତତ୍ ତୁ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ନିସ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଜରାମରମ୍
କେବଳ ସତ୍ୟ ସହିତ ଏକତା ପାଇଁ, ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଲାଭ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତି—ଏହା ନିର୍ମୂଳ, ଅଜର ଓ ଅମର।
ତତ୍ତ୍ଵସଂଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଏଵ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଜାଯତେ ନୃପ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵାନି ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ସତ୍ୟକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର, ରାଜା, ଜଣେ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ କୁହନ୍ତି।
ନ ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵଵାଂସ୍ ତାତ ସଂସାରେଷୁ ନିମଜ୍ଜତି ଏଷାମ୍ ଉପୈତି ତତ୍ତ୍ଵଂ ହି କ୍ଷିପ୍ରଂ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଓ ପ୍ରିୟ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ କେବେ ବି ସଂସାରରେ ଡୁବେନି; ସେ ଶୀଘ୍ର ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏହି ଲକ୍ଷଣକୁ ବୁଝ।
ଷଡ୍ଵିଂଶୋ ଽଯମ୍ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗୃହ୍ଯମାଣୋ ଽଜରାମରଃ କେଵଲେନ ବଲେନୈଵ ସମତାଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହାକୁ ଛଅବିଂଶତି ଭାବେ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି, ଯାହା ଅଜର ଓ ଅମର; କେବଳ ସତ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଷଡ୍ଵିଂଶେନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧେନ ବୁଧ୍ଯମାନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏତନ୍ ନାନାତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ସାଂଖ୍ଯଶ୍ରୁତିନିଦର୍ଶନାତ୍
ଛଅବିଂଶତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜାଗେ ସେ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ରହିଯାଏ; ଏହି ବିଭିନ୍ନତାକୁ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା କୁହିଛନ୍ତି।
ଚେତନେନ ସମେତସ୍ଯ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିକସ୍ଯ ହ ଏକତ୍ଵଂ ଵୈ ଭଵେତ୍ ତସ୍ଯ ଯଦା ବୁଦ୍ଧ୍ଯାନୁବୁଧ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଚେତନା ସହିତ ଏକତା ପାଏ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଏକତା ହୁଏ।
ବୁଧ୍ଯମାନେନ ବୁଦ୍ଧେନ ସମତାଂ ଯାତି ମୈଥିଲ ସଙ୍ଗଧର୍ମା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ନିଃସଙ୍ଗାତ୍ମା ନରାଧିପ
ଜାଗ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତି ହେଲେ, ମୈଥିଳ, ସେ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ଯିଏ ଲଗ୍ନତାର ଧର୍ମ ଧାରଣ କରେ, ସେ ଅଲଗା ଆତ୍ମା ହୁଏ, ରାଜା।
ନିଃସଙ୍ଗାତ୍ମାନମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଷଡ୍ଵିଂଶଂ କର୍ମଜଂ ଵିଦୁଃ ଵିଭୁସ୍ ତ୍ଯଜତି ଚାଵ୍ଯକ୍ତଂ ଯଦା ତ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଵିବୁଧ୍ଯତେ
ଅଲଗା ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେମାନେ କର୍ମଜ ଛଅବିଂଶତିକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ନାୟକ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସତ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତି।
ଚତୁର୍ଵିଂଶମ୍ ଅଗାଧଂ ଚ ଷଡ୍ଵିଂଶସ୍ଯ ପ୍ରବୋଧନାତ୍ ଏଷ ହ୍ଯ୍ ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଶ୍ ଚ ବୁଧ୍ଯମାନସ୍ ତୁ ତେ ଽନଘ
ଚବିଶ ଅଂଶ ଅଗାଧ ଅଟେ, ଛବିଶ ଅଂଶର ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅଂଶ ଅଜାଗୃତ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ଜାଗୁଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଉକ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଶ୍ ଚ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଯଥାଶ୍ରୁତିନିଦର୍ଶନାତ୍ ମଶକୋଦୁମ୍ବରେ ଯଦ୍ଵଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏତଯୋଃ
ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଜାଗୃତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା, ମଶା ଓ ଉଦୁମ୍ବର ଫଳରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଅଟେ, ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତେଣିଁପରି।
ମତ୍ସ୍ଯୋଦକେ ଯଥା ତଦ୍ଵଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ ଏଵମ୍ ଏଵ ଚ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ନାନାତ୍ଵୈକତ୍ଵମ୍ ଏତଯୋଃ
ମାଛ ଓ ଜଳରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତେଣିଁପରି ଭିନ୍ନତା ଅଟେ। ଏହି ଦୁଇଁର ଏକତା ଓ ଭିନ୍ନତାକୁ ଏଭଳି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଏତାଵନ୍ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସଂଜ୍ଞିତଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିକସ୍ଯାଶୁ ଯୋ ଽଯଂ ଦେହେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏଯାଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ପଚିଶ ଅଂଶର ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ଶୀଘ୍ର ଚଳିଥାଏ।
ଏଷ ମୋକ୍ଷଯିତଵ୍ଯୈତି ପ୍ରାହୁର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଗୋଚରାତ୍ ସୋ ଽଯମ୍ ଏଵଂ ଵିମୁଚ୍ଯେତ ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ଏହି ଅଂଶକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ମୁକ୍ତି ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ।
ପରଶ୍ ଚ ପରଧର୍ମା ଚ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ସମେତ୍ଯ ଵୈ ଵିଶୁଦ୍ଧଧର୍ମା ଶୁଦ୍ଧେନ ନାଶୁଦ୍ଧେନ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ପର ଓ ପରଧର୍ମ ଏକସାଥି ଆସିଥାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଶୁଦ୍ଧ ସହିତ ଅଟେ, ଅଶୁଦ୍ଧ ସହିତ ଜ୍ଞାନୀ ଅଟେ।
ଵିମୁକ୍ତଧର୍ମା ବୁଦ୍ଧେନ ସମେତ୍ଯ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ଵିଯୋଗଧର୍ମିଣା ଚୈଵ ଵିମୁକ୍ତାତ୍ମା ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଥ
ଧର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଜାଗୃତ ଜନ ସହିତ ଏକତା ହେଲେ, ହେ ମନୁଷ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଚ୍ଛେଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଵିମୋକ୍ଷିଣା ଵିମୋକ୍ଷଶ୍ ଚ ସମେତ୍ଯେହ ତଥା ଭଵେତ୍ ଶୁଚିକର୍ମା ଶୁଚିଶ୍ ଚୈଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମିତବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ମୁକ୍ତିଦାତା ଓ ମୁକ୍ତି ଏଠାରେ ଏକତା ହେଲେ, ଏହିପରି ହୁଏ; ଶୁଚି କର୍ମ ଓ ଶୁଚି ମନ ଥିଲେ, ଅମିତ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ।
ଵିମଲାତ୍ମା ଚ ଭଵତି ସମେତ୍ଯ ଵିମଲାତ୍ମନା କେଵଲାତ୍ମା ତଥା ଚୈଵ କେଵଲେନ ସମେତ୍ଯ ଵୈ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଶ୍ ଚ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରେଣ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏକା ଆତ୍ମା ଏକା ସହିତ ଏକତାରେ ହୁଏ; ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆତ୍ମା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏକତାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ପାଏ।
ଏତାଵଦ୍ ଏତତ୍ କଥିତଂ ମଯା ତେ ତଥ୍ଯଂ ମହାରାଜ ଯଥାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅମତ୍ସରସ୍ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସନାତନଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶୁଦ୍ଧମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍
ଏଯାଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ହେ ମହାରାଜ; ତୁମେ ଇର୍ଷା ଛାଡି ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏହି ନିତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଆଦି ବ୍ରହ୍ମକୁ ତଥା ତଥା ଗ୍ରହଣ କର।
ତଦ୍ ଵେଦନିଷ୍ଠସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ରାଜନ୍ ପ୍ରଦେଯମ୍ ଏତତ୍ ପରମଂ ତ୍ଵଯା ଭଵେତ୍ ଵିଧିତ୍ସମାନାଯ ନିବୋଧକାରକଂ ପ୍ରବୋଧହେତୋଃ ପ୍ରଣତସ୍ଯ ଶାସନମ୍
ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଦେଶ ଏହି ବେଦରେ ନିଷ୍ଠ ଜନକୁ ଦେବା ଉଚିତ, ହେ ରାଜା; ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା, ଜାଗୃତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖୁଥିବା ଓ ଶିକ୍ଷା ଚାହୁଥିବା ଜନକୁ।
ନ ଦେଯମ୍ ଏତଚ୍ ଚ ଯଥାନୃତାତ୍ମନେ ଶଠାଯ କ୍ଲୀବାଯ ନ ଜିହ୍ମବୁଦ୍ଧଯେ ନ ପଣ୍ଡିତଜ୍ଞାନପରୋପତାପିନେ ଦେଯଂ ତଥା ଶିଷ୍ଯଵିବୋଧନାଯ
ଏହି ଉପଦେଶ ଅସତ୍ୟ ଚରିତ୍ର, ଚତୁର, ଅପୁରୁଷ, ତେଢ଼ା ମନ ଥିବା, ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ହାନି କରୁଥିବା ଜନକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଉପଦେଶ କେବଳ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ।