ଅକ୍ଷରକ୍ଷରଯୋର୍ ଏତଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତଵ ନିଦର୍ଶନମ୍ ମଯେହ ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନଂ ଯଥା ଶ୍ରୁତିନିଦର୍ଶନାତ୍
ଅକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ କହିଛି, ଏଠାରେ ମୋତେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖାଇଥିବା ପରି।
ନିଃସଂଦିଗ୍ଧଂ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଚ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଵିମଲଂ ତଥା ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତୁ ତେ ଭୂଯସ୍ ତନ୍ ନିବୋଧ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପୁନି କହିବି, ଯାହା ସନ୍ଦେହ ନଥିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ; ଶୁଣ, ଯେପରି ଶୁଣିଛ।
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗୋ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶାସ୍ତ୍ରଦ୍ଵଯନିଦର୍ଶନାତ୍ ଯଦ୍ ଏଵ ସାଂଖ୍ଯଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୋଗଦର୍ଶନମ୍ ଏଵ ତତ୍
ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗ ମୁଁ ଦୁଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖାଇ କହିଛି; ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା କହାଯାଇଛି, ତାହା ଯୋଗ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ।
ପ୍ରବୋଧନପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ସାଂଖ୍ଯାନାମ୍ ଅଵନୀପତେ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତତ୍ର ଶିଷ୍ଯାଣାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ପ୍ରବୋଧ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ, ଓ ରାଜା, ସାଂଖ୍ୟମାନେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି।
ବୃହଚ୍ ଚୈଵମ୍ ଇଦଂ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ଵିଦୁଷୋ ଜନାଃ ଅସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଯୋଗାନାଂ ପୁନର୍ଭଵପୁରଃସରମ୍
ଏଭଳି, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ 'ବଡ଼' ଭାବରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି; ଏଠାରେ ଯୋଗମାନଙ୍କର ପୁନଃ ଅଗ୍ରଗତି ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି।
ପଞ୍ଚଵିଂଶାତ୍ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପଠ୍ଯତେ ଚ ନରାଧିପ ସାଂଖ୍ଯାନାଂ ତୁ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥାଵଦ୍ ଅନୁଵର୍ଣିତମ୍
ପଞ୍ଚବିଶ୍ ପରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖାଯାଏ, ନରପତି; ସାଂଖ୍ୟମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ବୁଦ୍ଧମ୍ ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଂ ଚ ବୁଧ୍ଯମାନଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ବୁଧ୍ଯମାନଂ ଚ ବୁଦ୍ଧତ୍ଵଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଯୋଗନିଦର୍ଶନମ୍
ଜାଗୃତ, ଅଜାଗୃତ ଓ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଗିବା; ଯାହା ଜାଗିବାରେ ଅଛି, ତାହାକୁ 'ଜାଗୃତ' ବୋଲି ଯୋଗ ଦର୍ଶନ କହିଛି।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧମ୍ ଅଥାଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଇମଂ ଗୁଣନିଧିଂ ସଦା ଗୁଣାନାଂ ଧାର୍ଯତାଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସୃଜତ୍ଯ୍ ଆକ୍ଷିପତେ ତଥା
ଅଜାଗୃତ ଓ ଅପ୍ରକାଶ, ଏହି ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର, ସଦା ଗୁଣମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ, ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ପୁନି ଉପସମ୍ହାର କରେ।
ଅଜୋ ହି କ୍ରୀଡଯା ଭୂପ ଵିକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉତ ଆତ୍ମାନଂ ବହୁଧା କୃତ୍ଵା ନାନେଵ ପ୍ରତିଚକ୍ଷତେ
ଅଜନ୍ମ, ଓ ରାଜା, ଖେଳରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା କୁହାଯାଏ; ଆପଣକୁ ଅନେକ ରୂପରେ କରି, ବହୁ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ଏତଦ୍ ଏଵଂ ଵିକୁର୍ଵାଣୋ ବୁଧ୍ଯମାନୋ ନ ବୁଧ୍ଯତେ ଗୁଣାନ୍ ଆଚରତେ ହ୍ଯ୍ ଏଷ ସୃଜତ୍ଯ୍ ଆକ୍ଷିପତେ ତଥା
ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଜାଗିବାରେ ମଧ୍ୟ ଜାଗେନି; ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାଳି, ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ପୁନି ଉପସମ୍ହାର କରେ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତବୋଧନାଚ୍ ଚୈଵ ବୁଧ୍ଯମାନଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ନ ତ୍ଵ୍ ଏଵଂ ବୁଧ୍ଯତେ ଽଵ୍ଯକ୍ତଂ ସଗୁଣଂ ତାତ ନିର୍ଗୁଣମ୍
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ ଯେଉଁଥିରେ କୁହାଯାଏ, ସେଥିରେ ଜଣେ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ହେବାକୁ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ କେବେ ଜାଗେନି; ଓ ପ୍ରିୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଗୁଣସହିତ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ ତାହିଁନୁହେଁ।
କଦାଚିତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଵ ଖଲ୍ଵ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଆହୁଃ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧକମ୍ ବୁଧ୍ଯତେ ଯଦି ଚାଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଏତଦ୍ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
କେବେ କେବେ ଏହିଥିରେ ଏମିତି କୁହାଯାଏ, ଯେ ଏହା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ଯଦି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜାଗେ, ତେବେ ଏହା ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ।
ବୁଧ୍ଯମାନୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ମମାତ୍ମକ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯପ୍ରତିବୁଦ୍ଧେନ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅଚ୍ଯୁତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତି ହୁଏ, ତେବେ 'ଏହା ମୋର ଆତ୍ମା' ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଜାଗ୍ରତି ଦ୍ୱାରା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଚ୍ୟୁତକୁ କୁହନ୍ତି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତବୋଧନାଚ୍ ଚୈଵ ବୁଧ୍ଯମାନଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ ପଞ୍ଚଵିଂଶଂ ମହାତ୍ମାନଂ ନ ଚାସାଵ୍ ଅପି ବୁଧ୍ଯତେ
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ମହାତ୍ମା ଜାଗ୍ରତ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଜାଗେନି।
ଷଡ୍ଵିଂଶଂ ଵିମଲଂ ବୁଦ୍ଧମ୍ ଅପ୍ରମେଯଂ ସନାତନମ୍ ସତତଂ ପଞ୍ଚଵିଂଶଂ ତୁ ଚତୁର୍ଵିଂଶଂ ଵିବୁଧ୍ଯତେ
ଛଅବିଂଶତି ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗ୍ରତ, ଅପରିମିତ ଏବଂ ଚିରନ୍ତନ; ସଦା ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଚତୁର୍ବିଂଶତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ।
ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯେ ହ୍ଯ୍ ଅନୁଗତତତ୍ସ୍ଵଭାଵେ ମହାଦ୍ଯୁତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଚୈଵ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ବୁଧ୍ଯତେ ତାତ କେଵଲମ୍
ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭିତରେ, ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ, ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି କେବଳ ସତ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।
ପଞ୍ଚଵିଂଶଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅନୁପଶ୍ଯତି ବୁଧ୍ଯମାନୋ ଯଦାତ୍ମାନମ୍ ଅନ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଇତି ମନ୍ଯତେ
ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଚତୁର୍ବିଂଶତିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖେ; ଯେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତି ହୁଏ, ସେ 'ମୁଁ ଅନ୍ୟ' ବୋଲି ଭାବେ।
ତଦା ପ୍ରକୃତିମାନ୍ ଏଷ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଲୋଚନଃ ବୁଧ୍ଯତେ ଚ ପରାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵିଶୁଦ୍ଧାମ୍ ଅମଲାଂ ଯଥା
ତାପରେ, ପ୍ରକୃତିର ସହିତ ଥିବା, ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଚକ୍ଷୁ ଭାବେ ରଖି, ଜାଗ୍ରତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଷଡ୍ଵିଂଶଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ତଦା ବୁଦ୍ଧଃ କୃତୋ ଵ୍ରଜେତ୍ ତତସ୍ ତ୍ଯଜତି ସୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମିଣମ୍
ଯେତେବେଳେ ଛଅବିଂଶତି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ସେ ଚାଲିଯାଏ; ତାପରେ ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହେବା ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ନିର୍ଗୁଣାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଵେଦ ଗୁଣଯୁକ୍ତାମ୍ ଅଚେତନାମ୍ ତତଃ କେଵଲଧର୍ମାସୌ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଦର୍ଶନାତ୍
ସେ ପ୍ରକୃତିକୁ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ଜାଣେ, ତଥାପି ଗୁଣସହିତ ଓ ଜଡ ଭାବେ ଦେଖେ; ତାପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଦେଖି, ସେ କେବଳ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଥାଏ।
କେଵଲେନ ସମାଗମ୍ଯ ଵିମୁକ୍ତାତ୍ମାନମ୍ ଆପ୍ନୁଯାତ୍ ଏତତ୍ ତୁ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ନିସ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଜରାମରମ୍
କେବଳ ସତ୍ୟ ସହିତ ଏକତା ପାଇଁ, ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଲାଭ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତି—ଏହା ନିର୍ମୂଳ, ଅଜର ଓ ଅମର।
ତତ୍ତ୍ଵସଂଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଏଵ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଜାଯତେ ନୃପ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵାନି ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ସତ୍ୟକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର, ରାଜା, ଜଣେ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ କୁହନ୍ତି।
ନ ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵଵାଂସ୍ ତାତ ସଂସାରେଷୁ ନିମଜ୍ଜତି ଏଷାମ୍ ଉପୈତି ତତ୍ତ୍ଵଂ ହି କ୍ଷିପ୍ରଂ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଓ ପ୍ରିୟ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ କେବେ ବି ସଂସାରରେ ଡୁବେନି; ସେ ଶୀଘ୍ର ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏହି ଲକ୍ଷଣକୁ ବୁଝ।
ଷଡ୍ଵିଂଶୋ ଽଯମ୍ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗୃହ୍ଯମାଣୋ ଽଜରାମରଃ କେଵଲେନ ବଲେନୈଵ ସମତାଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହାକୁ ଛଅବିଂଶତି ଭାବେ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି, ଯାହା ଅଜର ଓ ଅମର; କେବଳ ସତ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଷଡ୍ଵିଂଶେନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧେନ ବୁଧ୍ଯମାନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏତନ୍ ନାନାତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ସାଂଖ୍ଯଶ୍ରୁତିନିଦର୍ଶନାତ୍
ଛଅବିଂଶତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜାଗେ ସେ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ରହିଯାଏ; ଏହି ବିଭିନ୍ନତାକୁ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା କୁହିଛନ୍ତି।
ଚେତନେନ ସମେତସ୍ଯ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିକସ୍ଯ ହ ଏକତ୍ଵଂ ଵୈ ଭଵେତ୍ ତସ୍ଯ ଯଦା ବୁଦ୍ଧ୍ଯାନୁବୁଧ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଚେତନା ସହିତ ଏକତା ପାଏ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଏକତା ହୁଏ।
ବୁଧ୍ଯମାନେନ ବୁଦ୍ଧେନ ସମତାଂ ଯାତି ମୈଥିଲ ସଙ୍ଗଧର୍ମା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ନିଃସଙ୍ଗାତ୍ମା ନରାଧିପ
ଜାଗ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତି ହେଲେ, ମୈଥିଳ, ସେ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ଯିଏ ଲଗ୍ନତାର ଧର୍ମ ଧାରଣ କରେ, ସେ ଅଲଗା ଆତ୍ମା ହୁଏ, ରାଜା।
ନିଃସଙ୍ଗାତ୍ମାନମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଷଡ୍ଵିଂଶଂ କର୍ମଜଂ ଵିଦୁଃ ଵିଭୁସ୍ ତ୍ଯଜତି ଚାଵ୍ଯକ୍ତଂ ଯଦା ତ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଵିବୁଧ୍ଯତେ
ଅଲଗା ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେମାନେ କର୍ମଜ ଛଅବିଂଶତିକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ନାୟକ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସତ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତି।
ଚତୁର୍ଵିଂଶମ୍ ଅଗାଧଂ ଚ ଷଡ୍ଵିଂଶସ୍ଯ ପ୍ରବୋଧନାତ୍ ଏଷ ହ୍ଯ୍ ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଶ୍ ଚ ବୁଧ୍ଯମାନସ୍ ତୁ ତେ ଽନଘ
ଚବିଶ ଅଂଶ ଅଗାଧ ଅଟେ, ଛବିଶ ଅଂଶର ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅଂଶ ଅଜାଗୃତ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ଜାଗୁଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଉକ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଶ୍ ଚ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଯଥାଶ୍ରୁତିନିଦର୍ଶନାତ୍ ମଶକୋଦୁମ୍ବରେ ଯଦ୍ଵଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏତଯୋଃ
ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଜାଗୃତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା, ମଶା ଓ ଉଦୁମ୍ବର ଫଳରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଅଟେ, ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତେଣିଁପରି।