ଅନାଦିନିଧନାଵ୍ ଏତୌ ଉଭାଵ୍ ଏଵେଶ୍ଵରୌ ମତୌ ତତ୍ତ୍ଵସଂଜ୍ଞାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଏଵ ପ୍ରୋଚ୍ଯେତେ ଜ୍ଞାନଚିନ୍ତକୈଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଦୁଇଟି ମହାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ତତ୍ତ୍ୱ ନାମରେ ଦୁଇଟିକୁ ଜ୍ଞାନ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି।
ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମିତ୍ଵାଦ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଗୁଣସର୍ଗାଯ ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଗୁଣ ଥିବାରୁ, ଅପ୍ରକଟକୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଗୁଣସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ।
ଗୁଣାନାଂ ମହଦାଦୀନାମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତି ପରସ୍ପରମ୍ ଅଧିଷ୍ଠାନଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଆହୁର୍ ଏତଦ୍ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
ଗୁଣମାନେ, ମହତ୍ ଆଦି ଥିଲେ, ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ, କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ।
ଯଦ୍ ଅନ୍ତର୍ଗୁଣଜାଲଂ ତୁ ତଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମନି ସଂକ୍ଷିପେତ୍ ତଦ୍ ଅହଂ ତଦ୍ ଗୁଣୈସ୍ ତୈସ୍ ତୁ ପଞ୍ଚଵିଂଶେ ଵିଲୀଯତେ
ଯାହା ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜାଳ, ତାହା ପ୍ରକଟ ଆତ୍ମାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ଗୁଣମାନ ସହିତ, ପଞ୍ଚବିଂଶେ ଶୋଷିତ ହୁଏ।
ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଲୀଯନ୍ତେ ତଦ୍ ଏକା ପ୍ରକୃତିର୍ ଭଵେତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞୋ ଽପି ତଦା ତାଵତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସଂପ୍ରଣୀଯତେ
ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଲିନ ହେଇଯାନ୍ତି; ଏହା ପରେ କେବଳ ପ୍ରକୃତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସହିତ ଏକତାରେ ଯାଇଯାଏ।
ଯଦାକ୍ଷରଂ ପ୍ରକୃତିର୍ ଯଂ ଗଚ୍ଛତେ ଗୁଣସଂଜ୍ଞିତା ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵଂ ଚ ଵୈ ଦେହେ ଗୁଣେଷୁ ପରିଵର୍ତନାତ୍
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି, ଯାହାକୁ ଗୁଣର ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଅକ୍ଷର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଦେହରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଗୁଣତା ଆସିଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନପରିକ୍ଷଯାତ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ନିର୍ଗୁଣସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଷ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅନୁଶୁଶ୍ରୁମ
ଏହିପରି ଭାବରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞତାର ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ହେଲେ, ପ୍ରକୃତିକ୍ରମରେ ନିର୍ଗୁଣ ହେଇଯାଏ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
କ୍ଷରୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ଯଦା ଗୁଣଵତୀ ଗୁଣେଷ୍ଵ୍ ଅଥ ପ୍ରକୃତିଂ ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଜାନାତି ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵଂ ତଥାତ୍ମନଃ
ଏହି ଜଣେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁଣସହିତ ଥିଲେ ଅବିନଶୀ ହେଇଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଜଣିଲେ, ସେ ନିଜର ନିର୍ଗୁଣତାକୁ ମଧ୍ୟ ଜଣିପାରେ।
ତଥା ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଭଵତି ପ୍ରକୃତେଃ ପରିଵର୍ଜନାତ୍ ଅନ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଅନ୍ଯେଯମ୍ ଇତି ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ପ୍ରକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ସେ ପ୍ରଶୁଦ୍ଧ ହେଇଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଯେତେବେଳେ ବୁଝିପାରେ—'ମୁଁ ଅନ୍ୟ, ଏହା ଅନ୍ୟ',
ତଦୈଷୋ ଽଵ୍ଯଥତାମ୍ ଏତି ନ ଚ ମିଶ୍ରତ୍ଵମ୍ ଆଵ୍ରଜେତ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚୈଷ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ରୋ ଽନ୍ଯୋ ଽନ୍ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତେବେ ସେ ଅଚଳ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ମିଶ୍ରତାରେ ପଡ଼ିନାହିଁ। ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରକୃତିକ୍ରମରେ ଏହି ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶ୍ର ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦା ତୁ ଗୁଣଜାଲଂ ତତ୍ ପ୍ରାକୃତଂ ଵିଜୁଗୁପ୍ସତେ ପଶ୍ଯତେ ଚ ପରଂ ପଶ୍ଯଂସ୍ ତଦା ପଶ୍ଯନ୍ ନୁ ସଂସୃଜେତ୍
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଜାଲକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ ଏବଂ ପରମକୁ ଦେଖେ, ଏପରି ଦେଖିଲେ, ସେ ଏଉଁ ଦେଖି ଆଉ ଜଡ଼ା ହେବେ କି?
କିଂ ମଯା କୃତମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଯୋ ଽହଂ କାଲନିମଜ୍ଜନଃ ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଭିଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅନୁଵର୍ତିତଵାଞ୍ ଜଲମ୍
ମୁଁ କଣ କରିଛି, ଯେଉଁ ମୁଁ କାଳରେ ଡୁବିଯାଇଛି? ଯେପରି ଏକ ମାଛ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଜଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ,
ଅହମ୍ ଏଵ ହି ସଂମୋହାଦ୍ ଅନ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯଂ ଜନାଜ୍ ଜନମ୍ ମତ୍ସ୍ଯୋ ଯଥୋଦକଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅନୁଵର୍ତିତଵାନ୍ ଇହ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋହରେ ଏକ ପରେ ଏକ, ଲୋକ ପରେ ଲୋକକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି, ଯେପରି ମାଛ ଜଳକୁ ଜଣି ଏଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେ।
ମତ୍ସ୍ଯୋ ଽନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅଥାଜ୍ଞାନାଦ୍ ଉଦକାନ୍ ନାଭିମନ୍ଯତେ ଆତ୍ମାନଂ ତଦ୍ ଅଵଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅନ୍ଯଂ ଚୈଵ ନ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମାଛ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟ ଜଳକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଭାବେନାହିଁ; ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନରେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଓ ଅନ୍ୟକୁ ଜଣିପାରିନାହିଁ।
ମମାସ୍ତୁ ଧିକ୍ କୁବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଯୋ ଽହଂ ମଗ୍ନ ଇମଂ ପୁନଃ ଅନୁଵର୍ତିତଵାନ୍ ମୋହାଦ୍ ଅନ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯଂ ଜନାଜ୍ ଜନମ୍
ମୋ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ, ମୁଁ ଡୁବିଯାଇ, ଏହି ଜଣଙ୍କୁ ପୁନି ମୋହରେ ଏକ ପରେ ଏକ, ଲୋକ ପରେ ଲୋକକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି—ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା।
ଅଯମ୍ ଅନୁଭଵେଦ୍ ବନ୍ଧୁର୍ ଅନେନ ସହ ମେ କ୍ଷଯମ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଏକତ୍ଵତାଂ ଯାତୋ ଯାଦୃଶସ୍ ତାଦୃଶସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ଏହି ସାଥୀ ମୋ ସହିତ ନାଶକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ସମତା ଓ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯେପରି ସେ, ସେପରି ମୁଁ।
ତୁଲ୍ଯତାମ୍ ଇହ ପଶ୍ଯାମି ସଦୃଶୋ ଽହମ୍ ଅନେନ ଵୈ ଅଯଂ ହି ଵିମଲୋ ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅହମ୍ ଈଦୃଶକସ୍ ତଦା
ଏଠାରେ ମୁଁ ସମତାକୁ ଦେଖୁଛି; ମୁଁ ଏହି ଜଣଙ୍କ ପରି। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପବିତ୍ର; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏପରି।
ଯୋ ଽହମ୍ ଅଜ୍ଞାନସଂମୋହାଦ୍ ଅଜ୍ଞଯା ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତଵାନ୍ ସଂସର୍ଗାଦ୍ ଅତିସଂସର୍ଗାତ୍ ସ୍ଥିତଃ କାଲମ୍ ଇମଂ ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୋହରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି; ସଂସ୍ଗ ଓ ଅତି ସଂସ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାଳରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି।
ସୋ ଽହମ୍ ଏଵଂ ଵଶୀଭୂତଃ କାଲମ୍ ଏତଂ ନ ବୁଦ୍ଧଵାନ୍ ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯାନାଂ ତାମ୍ ଅହଂ କଥମ୍ ଆଵସେ
ଏପରି ଭାବରେ, ଅଧିନ ହୋଇ, ମୁଁ ଏହି କାଳକୁ ଗୁଜିଯାଉଛି ବୁଝିପାରିନାହିଁ। ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥାରୁ କିପରି ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି?
ସମାନମାଯଯା ଚେହ ସହଵାସମ୍ ଅହଂ କଥମ୍ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଅବୁଦ୍ଧଭାଵତ୍ଵାଦ୍ ଇହେଦାନୀଂ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ସମାନ ମାୟାରେ ଏଠାରେ ସହବାସ କିପରି ଚାଲିପାରିବି, ଅବୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ରହି? ଏବେ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ହେଉ।
ସହଵାସଂ ନ ଯାସ୍ଯାମି କାଲମ୍ ଏତଂ ଵିଵଞ୍ଚନାତ୍ ଵଞ୍ଚିତୋ ହ୍ଯ୍ ଅନଯା ଯଦ୍ ଧି ନିର୍ଵିକାରୋ ଵିକାରଯା
ମୁଁ ଏହି କାଳରେ ଏଉଁ ସହବାସ ଚାଲିବିନାହିଁ, ମୋତେ ଠକାଯାଇଛି; କାରଣ ଏହି ଜଣୀ ମୋତେ ଠକିଛନ୍ତି, ଯିଏ ପରିବର୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିକାର।
ନ ତତ୍ ତଦପରାଦ୍ଧଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅପରାଧୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ମମ ଯୋ ଽହମ୍ ଅତ୍ରାଭଵଂ ସକ୍ତଃ ପରାଙ୍ମୁଖମ୍ ଉପସ୍ଥିତଃ
ଏହା ଅନ୍ୟର ଅପରାଧ ନୁହେଁ; ଏହି ଅପରାଧ ମୋର, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ପରମକୁ ଦୂର କରିଛି।
ତତୋ ଽସ୍ମିନ୍ ବହୁରୂପୋ ଽଥ ସ୍ଥିତୋ ମୂର୍ତିର୍ ଅମୂର୍ତିମାନ୍ ଅମୂର୍ତିଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅମୂର୍ତାତ୍ମା ମମତ୍ଵେନ ପ୍ରଧର୍ଷିତଃ
ଏହି ଦେହରେ, ଅନେକ ରୂପରେ ବସିଥିବା ସେ, ଆକାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାର ଧାରଣ କରିଛି; ତାହାର ମୂଳ ଅକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, 'ମୋର' ଭାବରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚ ତଯା ତେନ ତାସୁ ତାସ୍ଵ୍ ଇହ ଯୋନିଷୁ ନିର୍ମମସ୍ଯ ମମତ୍ଵେନ ଵିକୃତଂ ତାସୁ ତାସୁ ଚ
ସେହି ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମସ୍ଥାନରେ, ମମତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଠାରେ 'ମୋର' ଭାବରେ ବଦଳିଯାଇଛି।
ଯୋନିଷୁ ଵର୍ତମାନେନ ନଷ୍ଟସଂଜ୍ଞେନ ଚେତସା ସମତା ନ ମଯା କାଚିଦ୍ ଅହଂକାରେ କୃତା ମଯା
ଯେତେବେଳେ ଜନ୍ମସ୍ଥାନରେ ବସିଛି, ଜ୍ଞାନ ହରାଇଥିବା ମନରେ, ମୁଁ ଆତ୍ମବୋଧରେ କୌଣସି ସମତା ନିର୍ମାଣ କରିନଥିଲି; ମୋତେ ଏହା ହୋଇନଥିଲା।
ଆତ୍ମାନଂ ବହୁଧା କୃତ୍ଵା ସୋ ଽଯଂ ଭୂଯୋ ଯୁନକ୍ତି ମାମ୍ ଇଦାନୀମ୍ ଅଵବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ନିର୍ମମୋ ନିରହଂକୃତଃ
ଆପଣ ଆପଣକୁ ଅନେକ ରୂପରେ କରି, ପୁନି ମୋତେ ଏକତା କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଜାଗୃତ ହୋଇଛି—ମମତା ଓ ଅହଂକାର ଛାଡି।
ମମତ୍ଵଂ ମନସା ନିତ୍ଯମ୍ ଅହଂକାରକୃତାତ୍ମକମ୍ ଅପଲଗ୍ନାମ୍ ଇମାଂ ହିତ୍ଵା ସଂଶ୍ରଯିଷ୍ଯେ ନିରାମଯମ୍
ମନରେ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ସଦା ଲାଗି ରହିଥିବା 'ମୋର' ଭାବକୁ ଛାଡି, ମୁଁ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବି।
ଅନେନ ସାମ୍ଯଂ ଯାସ୍ଯାମି ନାନଯାହମ୍ ଅଚେତସା କ୍ଷେମଂ ମମ ସହାନେନ ନୈଵୈକମ୍ ଅନଯା ସହ
ଏହି ଅବସ୍ଥା ସହିତ, ମୁଁ ସମତା ପାଇବି, ତାହା ଅଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା ସହିତ ନୁହେଁ; ମୋର ଭଲ ଏହି ସହିତ, ତାହା ସହିତ କେବଳ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ପରମସଂବୋଧାତ୍ ପଞ୍ଚଵିଂଶୋ ଽନୁବୁଦ୍ଧଵାନ୍ ଅକ୍ଷରତ୍ଵଂ ନିଗଚ୍ଛତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କ୍ଷରମ୍ ଅନାମଯମ୍
ଏଭଳି ପରମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପରେ ପଞ୍ଚବିଶ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଅକ୍ଷୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଶୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଛାଡି ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯକ୍ତଧର୍ମାଣଂ ସଗୁଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ତଥା ନିର୍ଗୁଣଂ ପ୍ରଥମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଦୃଗ୍ ଭଵତି ମୈଥିଲ
ଅପ୍ରକାଶ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରକାଶର ଗୁଣ ରହିଛି, ସେ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁଇଁ; ପ୍ରଥମେ ନିର୍ଗୁଣକୁ ଦେଖିଲେ, ଏଭଳି ହୋଇଯାଏ, ମୈଥିଳ।