ଅଭେଦ୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମିଣଃ ସର୍ଗପ୍ରଲଯ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ଚ ଵିଂଶକଃ
ଅପ୍ରକଟକୁ ଅଭେଦ୍ୟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଗୁଣ ରଖିଛି; ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ହେଉଛି ପ୍ରମୁଖ।
ପରସ୍ପରସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯା ଵୈ ତନ୍ ନିବୋଧାନୁପୂର୍ଵଶଃ ଯଥୋକ୍ତମ୍ ଋଷିଭିସ୍ ତାତ ସାଂଖ୍ଯସ୍ଯାତିନିଦର୍ଶନମ୍
ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିଏକର ଉପରେ ଅଛି; ଏହି କଥାକୁ ଅନୁସୂଚୀ କ୍ରମରେ ବୁଝ, ପ୍ରିୟ, ଯେପରି ଋଷିମାନେ ସାଂଖ୍ୟର ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିଦ୍ଯା ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ତଥା ଵିଶେଷା ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ସମସ୍ତ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟରେ, ଜ୍ଞାନ ବୁଦ୍ଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବିଶେଷତା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ଵିଷଯାଣାଂ ମନସ୍ ତେଷାଂ ଵିଦ୍ଯାମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ ମନସଃ ପଞ୍ଚ ଭୂତାନି ଵିଦ୍ଯା ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଚକ୍ଷତେ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମନ; ମନର ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଅହଂକାରସ୍ ତୁ ଭୂତାନାଂ ପଞ୍ଚାନାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ଅହଂକାରସ୍ ତଥା ଵିଦ୍ଯା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିଦ୍ଯା ନରେଶ୍ଵର
ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ଅହଂକାର ଅଛି—ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦୁଇଁ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି, ମହାରାଜ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରକୃତିର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ ଵିଦ୍ଯା ଜ୍ଞେଯା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଧିଶ୍ ଚ ପରମଃ ସ୍ମୃତଃ
ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଅପ୍ରକଟ ଅଟୁଟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ; ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଧିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅପରଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଵିଦ୍ଯା ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଜ୍ଞେଯଜ୍ଞାନସ୍ଯ ପାରଗଃ
ଅପ୍ରକଟକୁ ଅପର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଜ୍ଞାନ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ଅଟୁଟ; ସମସ୍ତ ଅଟୁଟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି।
ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍ ତଥୈଵ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାତା ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ଜ୍ଞାନକୁ ଅପ୍ରକଟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଜ୍ଞେୟ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ; ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ଅପ୍ରକଟ, ଜ୍ଞାତା ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ତୁ ତତ୍ତ୍ଵେନ ମଯୋକ୍ତେ ଵୈ ଵିଶେଷତଃ ଅକ୍ଷରଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ ଯଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତନ୍ ନିବୋଧ ମେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ କହିଛି; ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର ଯାହା କହାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣ।
ଉଭାଵ୍ ଏତୌ କ୍ଷରାଵ୍ ଉକ୍ତୌ ଉଭାଵ୍ ଏତାଵ୍ ଅନକ୍ଷରୌ କାରଣଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ତୁ ଜ୍ଞାନତଃ
ଏହି ଦୁଇଟିକୁ କ୍ଷର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଦୁଇଟିକୁ ଅକ୍ଷର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; କାରଣକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇଛି।
ଅନାଦିନିଧନାଵ୍ ଏତୌ ଉଭାଵ୍ ଏଵେଶ୍ଵରୌ ମତୌ ତତ୍ତ୍ଵସଂଜ୍ଞାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଏଵ ପ୍ରୋଚ୍ଯେତେ ଜ୍ଞାନଚିନ୍ତକୈଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଦୁଇଟି ମହାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ତତ୍ତ୍ୱ ନାମରେ ଦୁଇଟିକୁ ଜ୍ଞାନ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି।
ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମିତ୍ଵାଦ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଗୁଣସର୍ଗାଯ ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଗୁଣ ଥିବାରୁ, ଅପ୍ରକଟକୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଗୁଣସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ।
ଗୁଣାନାଂ ମହଦାଦୀନାମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତି ପରସ୍ପରମ୍ ଅଧିଷ୍ଠାନଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଆହୁର୍ ଏତଦ୍ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
ଗୁଣମାନେ, ମହତ୍ ଆଦି ଥିଲେ, ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ, କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ।
ଯଦ୍ ଅନ୍ତର୍ଗୁଣଜାଲଂ ତୁ ତଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମନି ସଂକ୍ଷିପେତ୍ ତଦ୍ ଅହଂ ତଦ୍ ଗୁଣୈସ୍ ତୈସ୍ ତୁ ପଞ୍ଚଵିଂଶେ ଵିଲୀଯତେ
ଯାହା ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜାଳ, ତାହା ପ୍ରକଟ ଆତ୍ମାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ଗୁଣମାନ ସହିତ, ପଞ୍ଚବିଂଶେ ଶୋଷିତ ହୁଏ।
ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଲୀଯନ୍ତେ ତଦ୍ ଏକା ପ୍ରକୃତିର୍ ଭଵେତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞୋ ଽପି ତଦା ତାଵତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସଂପ୍ରଣୀଯତେ
ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଲିନ ହେଇଯାନ୍ତି; ଏହା ପରେ କେବଳ ପ୍ରକୃତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସହିତ ଏକତାରେ ଯାଇଯାଏ।
ଯଦାକ୍ଷରଂ ପ୍ରକୃତିର୍ ଯଂ ଗଚ୍ଛତେ ଗୁଣସଂଜ୍ଞିତା ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵଂ ଚ ଵୈ ଦେହେ ଗୁଣେଷୁ ପରିଵର୍ତନାତ୍
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି, ଯାହାକୁ ଗୁଣର ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଅକ୍ଷର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଦେହରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଗୁଣତା ଆସିଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନପରିକ୍ଷଯାତ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ନିର୍ଗୁଣସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଷ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅନୁଶୁଶ୍ରୁମ
ଏହିପରି ଭାବରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞତାର ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ହେଲେ, ପ୍ରକୃତିକ୍ରମରେ ନିର୍ଗୁଣ ହେଇଯାଏ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
କ୍ଷରୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ଯଦା ଗୁଣଵତୀ ଗୁଣେଷ୍ଵ୍ ଅଥ ପ୍ରକୃତିଂ ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଜାନାତି ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵଂ ତଥାତ୍ମନଃ
ଏହି ଜଣେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁଣସହିତ ଥିଲେ ଅବିନଶୀ ହେଇଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଜଣିଲେ, ସେ ନିଜର ନିର୍ଗୁଣତାକୁ ମଧ୍ୟ ଜଣିପାରେ।
ତଥା ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଭଵତି ପ୍ରକୃତେଃ ପରିଵର୍ଜନାତ୍ ଅନ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଅନ୍ଯେଯମ୍ ଇତି ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ପ୍ରକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ସେ ପ୍ରଶୁଦ୍ଧ ହେଇଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଯେତେବେଳେ ବୁଝିପାରେ—'ମୁଁ ଅନ୍ୟ, ଏହା ଅନ୍ୟ',
ତଦୈଷୋ ଽଵ୍ଯଥତାମ୍ ଏତି ନ ଚ ମିଶ୍ରତ୍ଵମ୍ ଆଵ୍ରଜେତ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚୈଷ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ରୋ ଽନ୍ଯୋ ଽନ୍ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତେବେ ସେ ଅଚଳ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ମିଶ୍ରତାରେ ପଡ଼ିନାହିଁ। ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରକୃତିକ୍ରମରେ ଏହି ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶ୍ର ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦା ତୁ ଗୁଣଜାଲଂ ତତ୍ ପ୍ରାକୃତଂ ଵିଜୁଗୁପ୍ସତେ ପଶ୍ଯତେ ଚ ପରଂ ପଶ୍ଯଂସ୍ ତଦା ପଶ୍ଯନ୍ ନୁ ସଂସୃଜେତ୍
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଜାଲକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ ଏବଂ ପରମକୁ ଦେଖେ, ଏପରି ଦେଖିଲେ, ସେ ଏଉଁ ଦେଖି ଆଉ ଜଡ଼ା ହେବେ କି?
କିଂ ମଯା କୃତମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଯୋ ଽହଂ କାଲନିମଜ୍ଜନଃ ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଭିଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅନୁଵର୍ତିତଵାଞ୍ ଜଲମ୍
ମୁଁ କଣ କରିଛି, ଯେଉଁ ମୁଁ କାଳରେ ଡୁବିଯାଇଛି? ଯେପରି ଏକ ମାଛ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଜଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ,
ଅହମ୍ ଏଵ ହି ସଂମୋହାଦ୍ ଅନ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯଂ ଜନାଜ୍ ଜନମ୍ ମତ୍ସ୍ଯୋ ଯଥୋଦକଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅନୁଵର୍ତିତଵାନ୍ ଇହ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋହରେ ଏକ ପରେ ଏକ, ଲୋକ ପରେ ଲୋକକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି, ଯେପରି ମାଛ ଜଳକୁ ଜଣି ଏଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେ।
ମତ୍ସ୍ଯୋ ଽନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅଥାଜ୍ଞାନାଦ୍ ଉଦକାନ୍ ନାଭିମନ୍ଯତେ ଆତ୍ମାନଂ ତଦ୍ ଅଵଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅନ୍ଯଂ ଚୈଵ ନ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମାଛ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟ ଜଳକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଭାବେନାହିଁ; ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନରେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଓ ଅନ୍ୟକୁ ଜଣିପାରିନାହିଁ।
ମମାସ୍ତୁ ଧିକ୍ କୁବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଯୋ ଽହଂ ମଗ୍ନ ଇମଂ ପୁନଃ ଅନୁଵର୍ତିତଵାନ୍ ମୋହାଦ୍ ଅନ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯଂ ଜନାଜ୍ ଜନମ୍
ମୋ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ, ମୁଁ ଡୁବିଯାଇ, ଏହି ଜଣଙ୍କୁ ପୁନି ମୋହରେ ଏକ ପରେ ଏକ, ଲୋକ ପରେ ଲୋକକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି—ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା।
ଅଯମ୍ ଅନୁଭଵେଦ୍ ବନ୍ଧୁର୍ ଅନେନ ସହ ମେ କ୍ଷଯମ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଏକତ୍ଵତାଂ ଯାତୋ ଯାଦୃଶସ୍ ତାଦୃଶସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ଏହି ସାଥୀ ମୋ ସହିତ ନାଶକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ସମତା ଓ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯେପରି ସେ, ସେପରି ମୁଁ।
ତୁଲ୍ଯତାମ୍ ଇହ ପଶ୍ଯାମି ସଦୃଶୋ ଽହମ୍ ଅନେନ ଵୈ ଅଯଂ ହି ଵିମଲୋ ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅହମ୍ ଈଦୃଶକସ୍ ତଦା
ଏଠାରେ ମୁଁ ସମତାକୁ ଦେଖୁଛି; ମୁଁ ଏହି ଜଣଙ୍କ ପରି। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପବିତ୍ର; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏପରି।
ଯୋ ଽହମ୍ ଅଜ୍ଞାନସଂମୋହାଦ୍ ଅଜ୍ଞଯା ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତଵାନ୍ ସଂସର୍ଗାଦ୍ ଅତିସଂସର୍ଗାତ୍ ସ୍ଥିତଃ କାଲମ୍ ଇମଂ ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୋହରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି; ସଂସ୍ଗ ଓ ଅତି ସଂସ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାଳରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି।
ସୋ ଽହମ୍ ଏଵଂ ଵଶୀଭୂତଃ କାଲମ୍ ଏତଂ ନ ବୁଦ୍ଧଵାନ୍ ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯାନାଂ ତାମ୍ ଅହଂ କଥମ୍ ଆଵସେ
ଏପରି ଭାବରେ, ଅଧିନ ହୋଇ, ମୁଁ ଏହି କାଳକୁ ଗୁଜିଯାଉଛି ବୁଝିପାରିନାହିଁ। ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥାରୁ କିପରି ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି?
ସମାନମାଯଯା ଚେହ ସହଵାସମ୍ ଅହଂ କଥମ୍ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଅବୁଦ୍ଧଭାଵତ୍ଵାଦ୍ ଇହେଦାନୀଂ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ସମାନ ମାୟାରେ ଏଠାରେ ସହବାସ କିପରି ଚାଲିପାରିବି, ଅବୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ରହି? ଏବେ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ହେଉ।