ସାଂଖ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵତ୍ ପରିସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ ସଂଖ୍ଯା ପ୍ରକୁରୁତେ ଚୈଵ ପ୍ରକୃତିଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯତେ
ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନର ଏତିକି ସୀମା। ଏଠାରେ ଅଧିକ ଗଣନା ନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ଗଣନା କରେ ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ ପ୍ରତିସଂଖ୍ଯାଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସଂଖ୍ଯା ସହସ୍ରକୃତ୍ଯା ତୁ ନିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ଚାଳିଶ ଏବଂ ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଏକ ହଜାର ଥର ଗଣାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଏହା ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ।
ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ବୁଧ୍ଯମାନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ଆତ୍ମାନଂ ତଦା ଭଵତି କେଵଲଃ
ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା, ଜାଗିବା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏକା ହୁଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଭାଷିତଂ ତଵ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ଏଵମ୍ ଏତଦ୍ ଵିଜାନନ୍ତଃ ସାମ୍ଯତାଂ ପ୍ରତିଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ
ଏହିପରି ସଠିକ ଦର୍ଶନ ତୁମକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ କହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସମ୍ଯଙ୍ନିଦର୍ଶନଂ ନାମ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ପ୍ରକୃତେସ୍ ତଥା ଗୁଣଵତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଯଥୈତାନି ନିର୍ଗୁଣେଭ୍ଯସ୍ ତଥା ଭଵେତ୍
ସଠିକ ଦର୍ଶନ ନିଜର ପ୍ରକୃତିକୁ ସିଧାସଳଖ ଦେଖିବା। ଗୁଣ ଥିବାରୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ନିର୍ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନ ତ୍ଵ୍ ଏଵଂ ଵର୍ତମାନାନାମ୍ ଆଵୃତ୍ତିର୍ ଵର୍ତତେ ପୁନଃ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଷରଭାଵଶ୍ ଚ ନ ପରସ୍ପରମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାମାନେ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ। ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପର ଅବିନାଶୀ ନୁହେଁ।
ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମତଯୋ ଯେ ନ ସମ୍ଯକ୍ ତେଷୁ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ତେ ଵ୍ଯକ୍ତିଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନର୍ ଅରିଂଦମ
ଯେମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନାହାନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ମହାନ, ସେମାନେ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ କେବଳ ପ୍ରକଟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଧରିଥାନ୍ତି।
ସର୍ଵମ୍ ଏତଦ୍ ଵିଜାନନ୍ତୋ ନ ସର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରବୋଧନାତ୍ ଵ୍ଯକ୍ତିଭୂତା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଯୈଵାନୁଵର୍ତନାତ୍
ଏହି ସବୁ କଥା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଗୃତ କରିନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ କେବଳ ପ୍ରକଟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ସର୍ଵମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଅସର୍ଵଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ ଯ ଏଵମ୍ ଅଭିଜାନନ୍ତି ନ ଭଯଂ ତେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଅପ୍ରକଟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଯିଏ ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, ସେହି ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ; ଏଭଳି ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେହି ଭୟ ନାହିଁ।
ସାଂଖ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତେ ନୃପସତ୍ତମ ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ତ୍ଵ୍ ଇଦାନୀଂ ମେ ତ୍ଵଂ ନିବୋଧାନୁପୂର୍ଵଶଃ
ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଂଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷାକୁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବେ ମୋତେ ଅନୁସୂଚୀ କ୍ରମରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଅଭେଦ୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମିଣଃ ସର୍ଗପ୍ରଲଯ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ଚ ଵିଂଶକଃ
ଅପ୍ରକଟକୁ ଅଭେଦ୍ୟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଗୁଣ ରଖିଛି; ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ହେଉଛି ପ୍ରମୁଖ।
ପରସ୍ପରସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯା ଵୈ ତନ୍ ନିବୋଧାନୁପୂର୍ଵଶଃ ଯଥୋକ୍ତମ୍ ଋଷିଭିସ୍ ତାତ ସାଂଖ୍ଯସ୍ଯାତିନିଦର୍ଶନମ୍
ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିଏକର ଉପରେ ଅଛି; ଏହି କଥାକୁ ଅନୁସୂଚୀ କ୍ରମରେ ବୁଝ, ପ୍ରିୟ, ଯେପରି ଋଷିମାନେ ସାଂଖ୍ୟର ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିଦ୍ଯା ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ତଥା ଵିଶେଷା ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ସମସ୍ତ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟରେ, ଜ୍ଞାନ ବୁଦ୍ଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବିଶେଷତା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ଵିଷଯାଣାଂ ମନସ୍ ତେଷାଂ ଵିଦ୍ଯାମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ ମନସଃ ପଞ୍ଚ ଭୂତାନି ଵିଦ୍ଯା ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଚକ୍ଷତେ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମନ; ମନର ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଅହଂକାରସ୍ ତୁ ଭୂତାନାଂ ପଞ୍ଚାନାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ଅହଂକାରସ୍ ତଥା ଵିଦ୍ଯା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିଦ୍ଯା ନରେଶ୍ଵର
ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ଅହଂକାର ଅଛି—ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦୁଇଁ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି, ମହାରାଜ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରକୃତିର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ ଵିଦ୍ଯା ଜ୍ଞେଯା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଧିଶ୍ ଚ ପରମଃ ସ୍ମୃତଃ
ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଅପ୍ରକଟ ଅଟୁଟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ; ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଧିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅପରଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଵିଦ୍ଯା ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଜ୍ଞେଯଜ୍ଞାନସ୍ଯ ପାରଗଃ
ଅପ୍ରକଟକୁ ଅପର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଜ୍ଞାନ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ଅଟୁଟ; ସମସ୍ତ ଅଟୁଟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି।
ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍ ତଥୈଵ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାତା ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ଜ୍ଞାନକୁ ଅପ୍ରକଟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଜ୍ଞେୟ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ; ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ଅପ୍ରକଟ, ଜ୍ଞାତା ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ତୁ ତତ୍ତ୍ଵେନ ମଯୋକ୍ତେ ଵୈ ଵିଶେଷତଃ ଅକ୍ଷରଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ ଯଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତନ୍ ନିବୋଧ ମେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ କହିଛି; ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର ଯାହା କହାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣ।
ଉଭାଵ୍ ଏତୌ କ୍ଷରାଵ୍ ଉକ୍ତୌ ଉଭାଵ୍ ଏତାଵ୍ ଅନକ୍ଷରୌ କାରଣଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ତୁ ଜ୍ଞାନତଃ
ଏହି ଦୁଇଟିକୁ କ୍ଷର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଦୁଇଟିକୁ ଅକ୍ଷର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; କାରଣକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇଛି।
ଅନାଦିନିଧନାଵ୍ ଏତୌ ଉଭାଵ୍ ଏଵେଶ୍ଵରୌ ମତୌ ତତ୍ତ୍ଵସଂଜ୍ଞାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଏଵ ପ୍ରୋଚ୍ଯେତେ ଜ୍ଞାନଚିନ୍ତକୈଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଦୁଇଟି ମହାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ତତ୍ତ୍ୱ ନାମରେ ଦୁଇଟିକୁ ଜ୍ଞାନ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି।
ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମିତ୍ଵାଦ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଗୁଣସର୍ଗାଯ ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଗୁଣ ଥିବାରୁ, ଅପ୍ରକଟକୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଗୁଣସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ।
ଗୁଣାନାଂ ମହଦାଦୀନାମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତି ପରସ୍ପରମ୍ ଅଧିଷ୍ଠାନଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଆହୁର୍ ଏତଦ୍ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
ଗୁଣମାନେ, ମହତ୍ ଆଦି ଥିଲେ, ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ, କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ।
ଯଦ୍ ଅନ୍ତର୍ଗୁଣଜାଲଂ ତୁ ତଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମନି ସଂକ୍ଷିପେତ୍ ତଦ୍ ଅହଂ ତଦ୍ ଗୁଣୈସ୍ ତୈସ୍ ତୁ ପଞ୍ଚଵିଂଶେ ଵିଲୀଯତେ
ଯାହା ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜାଳ, ତାହା ପ୍ରକଟ ଆତ୍ମାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ଗୁଣମାନ ସହିତ, ପଞ୍ଚବିଂଶେ ଶୋଷିତ ହୁଏ।
ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଲୀଯନ୍ତେ ତଦ୍ ଏକା ପ୍ରକୃତିର୍ ଭଵେତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞୋ ଽପି ତଦା ତାଵତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସଂପ୍ରଣୀଯତେ
ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଲିନ ହେଇଯାନ୍ତି; ଏହା ପରେ କେବଳ ପ୍ରକୃତି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସହିତ ଏକତାରେ ଯାଇଯାଏ।
ଯଦାକ୍ଷରଂ ପ୍ରକୃତିର୍ ଯଂ ଗଚ୍ଛତେ ଗୁଣସଂଜ୍ଞିତା ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵଂ ଚ ଵୈ ଦେହେ ଗୁଣେଷୁ ପରିଵର୍ତନାତ୍
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି, ଯାହାକୁ ଗୁଣର ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଅକ୍ଷର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଦେହରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଗୁଣତା ଆସିଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନପରିକ୍ଷଯାତ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ନିର୍ଗୁଣସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଷ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅନୁଶୁଶ୍ରୁମ
ଏହିପରି ଭାବରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞତାର ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ହେଲେ, ପ୍ରକୃତିକ୍ରମରେ ନିର୍ଗୁଣ ହେଇଯାଏ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
କ୍ଷରୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ଯଦା ଗୁଣଵତୀ ଗୁଣେଷ୍ଵ୍ ଅଥ ପ୍ରକୃତିଂ ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଜାନାତି ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵଂ ତଥାତ୍ମନଃ
ଏହି ଜଣେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁଣସହିତ ଥିଲେ ଅବିନଶୀ ହେଇଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଜଣିଲେ, ସେ ନିଜର ନିର୍ଗୁଣତାକୁ ମଧ୍ୟ ଜଣିପାରେ।
ତଥା ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଭଵତି ପ୍ରକୃତେଃ ପରିଵର୍ଜନାତ୍ ଅନ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଅନ୍ଯେଯମ୍ ଇତି ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ପ୍ରକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ସେ ପ୍ରଶୁଦ୍ଧ ହେଇଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଯେତେବେଳେ ବୁଝିପାରେ—'ମୁଁ ଅନ୍ୟ, ଏହା ଅନ୍ୟ',
ତଦୈଷୋ ଽଵ୍ଯଥତାମ୍ ଏତି ନ ଚ ମିଶ୍ରତ୍ଵମ୍ ଆଵ୍ରଜେତ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚୈଷ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ରୋ ଽନ୍ଯୋ ଽନ୍ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତେବେ ସେ ଅଚଳ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ମିଶ୍ରତାରେ ପଡ଼ିନାହିଁ। ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରକୃତିକ୍ରମରେ ଏହି ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶ୍ର ଦେଖାଯାଏ।