ତଦ୍ ଏଵାହୁର୍ ଅଣୁଭ୍ଯୋ ଽଣୁ ତନ୍ ମହଦ୍ଭ୍ଯୋ ମହତ୍ତରମ୍ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଧ୍ରୁଵଂ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ—ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠୁ ବଡ଼; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସବୁଠି ଅବିଚଳ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ବୁଦ୍ଧିଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଦୃଶ୍ଯେନ ମନୋଦୀପେନ ଲୋକକୃତ୍ ମହତସ୍ ତମସସ୍ ତାତ ପାରେ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ତାମସଃ
ବୁଦ୍ଧିର ତତ୍ତ୍ୱ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ମନର ଆଲୋକ, ଜଗତ ତିଆରି କରୁଥିବା, ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ରହିଥିବା, ତାତ, ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ନୁହେଁ।
ତମସୋ ଦୂର ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈର୍ ଵେଦପାରଗୈଃ ଵିମଲୋ ଵିମତଶ୍ ଚୈଵ ନିର୍ଲିଙ୍ଗୋ ଽଲିଙ୍ଗସଂଜ୍ଞକଃ
ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ବେଦ ଜଣାଥିବା ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି—ଏହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଦୂର, ପବିତ୍ର, ସମ୍ମାନିତ, ଚିହ୍ନ ନଥିବା, 'ନିର୍ଲିଙ୍ଗ' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଯୋଗ ଏଷ ହି ଲୋକାନାଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଯୋଗଲକ୍ଷଣମ୍ ଏଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଜରଂ ପରମ୍
ଏହିଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ; ଯୋଗର ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। ଏପରି ଦେଖି, ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଯୋଗଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତେ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ମଯା ସାଂଖ୍ଯଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପରିସଂଖ୍ଯାନିଦର୍ଶନମ୍
ଏପରି ଯୋଗ ଦର୍ଶନ ତୁମକୁ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କୁହିଛି। ଏବେ ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ତାହାର ଗଣନା ଦେଖାଇବି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଆହୁଃ ପ୍ରଖ୍ଯାନଂ ପରାଂ ପ୍ରକୃତିମ୍ ଆତ୍ମନଃ ତସ୍ମାନ୍ ମହତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ରାଜସତ୍ତମ
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ, ଆତ୍ମାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରୁ 'ମହତ୍' ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଅହଂକାରସ୍ ତୁ ମହତସ୍ ତୃତୀଯ ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ପଞ୍ଚଭୂତାନ୍ଯ୍ ଅହଂକାରାଦ୍ ଆହୁଃ ସାଂଖ୍ଯାତ୍ମଦର୍ଶିନଃ
ମହତ୍ ଠାରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତୃତୀୟ ଭାବରେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ କୁହନ୍ତି—ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏତାଃ ପ୍ରକୃତଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଵିକାରାଶ୍ ଚାପି ଷୋଡଶ ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ଵିଶେଷାଶ୍ ଚ ତଥା ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏହି ଅଠଟି ପ୍ରକୃତି, ଷୋଳ ରୂପାନ୍ତର, ପାଞ୍ଚଟି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସାଂଖ୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ ସାଂଖ୍ଯେ ସାଂଖ୍ଯଵିଧାନଜ୍ଞା ନିତ୍ଯଂ ସାଂଖ୍ଯପଥେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ଗଣନା ଶେଷ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉପାୟ ଜଣା ଯେଉଁମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ପଥରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଯଦ୍ ଅଭିଜାଯେତ ତତ୍ ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ ଲୀଯନ୍ତେ ପ୍ରତିଲୋମାନି ଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଚାନ୍ତରାତ୍ମନା
ଯେଉଁଠୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ଏହା ଶେଷରେ ଲୟ ହୁଏ। ସବୁ ଜିନିଷ ପଛ ପଛ ଲୟ ହୁଏ ଏବଂ ମନରେ ଧରାଯାଏ।
ଆନୁଲୋମ୍ଯେନ ଜାଯନ୍ତେ ଲୀଯନ୍ତେ ପ୍ରତିଲୋମତଃ ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ସତତଂ ସାଗରସ୍ଯୋର୍ମଯୋ ଯଥା
ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ପଛ ପଛ ଲୟ ହୁଏ। ଗୁଣମାନେ ସଦା ଗୁଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଲହରୀ ସମୁଦ୍ରରେ ଲୟ ହୁଏ।
ସର୍ଗପ୍ରଲଯ ଏତାଵାନ୍ ପ୍ରକୃତେର୍ ନୃପସତ୍ତମ ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ସୃଜି
ହେ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ଏହିପରି ହୁଏ। ପ୍ରଳୟରେ ପ୍ରକୃତି ଏକ ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ବହୁ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନକୋଵିଦୈଃ ଅଧିଷ୍ଠାତାରମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ନିଦର୍ଶନମ୍
ଏହିପରି ହେ ରାଜା, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରମାଣ।
ଏକତ୍ଵଂ ଚ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରକୃତେର୍ ଅନୁ ତତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରଵର୍ତନାତ୍
ପ୍ରକୃତିରେ ଏକତ୍ୱ ଓ ବହୁତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ। ପ୍ରଳୟରେ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିରେ ବହୁତ୍ୱ ହୁଏ।
ବହୁଧାତ୍ମା ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରସଵାତ୍ମିକାମ୍ ତଚ୍ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପଞ୍ଚଵିଂଶୋ ଽଧିତିଷ୍ଠତି
ବହୁ ରୂପର ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତିକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଅଧିଷ୍ଠାନ କରେ।
ଅଧିଷ୍ଠାତେତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଯତିସତ୍ତମୈଃ ଅଧିଷ୍ଠାନାଦ୍ ଅଧିଷ୍ଠାତା କ୍ଷେତ୍ରାଣାମ୍ ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ରାଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଅଧିଷ୍ଠାନ କରିବାରୁ ତାକୁ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
କ୍ଷେତ୍ରଂ ଜାନାତି ଚାଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି ଚୋଚ୍ଯତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତିକେ ପୁରେ ଶେତେ ପୁରୁଷଶ୍ ଚେତି କଥ୍ଯତେ
ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜାଣିଥାଏ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କହାଯାଏ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରୀରେ ପୁରୁଷ ନିବାସ କରେ ବୋଲି କହାଯାଏ।
ଅନ୍ଯଦ୍ ଏଵ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅନ୍ଯଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଜ୍ଞାତାରଂ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
କ୍ଷେତ୍ର ଏକ ଜିନିଷ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅନ୍ୟ। କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କହାଯାଏ, ଜ୍ଞାତା ପଞ୍ଚବିଂଶତି।
ଅନ୍ଯଦ୍ ଏଵ ଚ ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅନ୍ଯଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଜ୍ଞେଯୋ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ଜ୍ଞାନ ଏକ ଜିନିଷ, ଜ୍ଞେୟ ଅନ୍ୟ। ଜ୍ଞାନକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କହାଯାଏ, ଜ୍ଞେୟ ପଞ୍ଚବିଂଶତି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥେଶ୍ଵରମ୍ ଅନୀଶ୍ଵରମ୍ ଅତତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ କ୍ଷେତ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି କହାଯାଏ। ଅନୀଶ୍ୱର ଏବଂ ଅତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ।
ସାଂଖ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵତ୍ ପରିସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ ସଂଖ୍ଯା ପ୍ରକୁରୁତେ ଚୈଵ ପ୍ରକୃତିଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯତେ
ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନର ଏତିକି ସୀମା। ଏଠାରେ ଅଧିକ ଗଣନା ନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ଗଣନା କରେ ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ ପ୍ରତିସଂଖ୍ଯାଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସଂଖ୍ଯା ସହସ୍ରକୃତ୍ଯା ତୁ ନିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ଚାଳିଶ ଏବଂ ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଏକ ହଜାର ଥର ଗଣାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଏହା ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ।
ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ବୁଧ୍ଯମାନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ଆତ୍ମାନଂ ତଦା ଭଵତି କେଵଲଃ
ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା, ଜାଗିବା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏକା ହୁଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଭାଷିତଂ ତଵ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ଏଵମ୍ ଏତଦ୍ ଵିଜାନନ୍ତଃ ସାମ୍ଯତାଂ ପ୍ରତିଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ
ଏହିପରି ସଠିକ ଦର୍ଶନ ତୁମକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ କହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସମ୍ଯଙ୍ନିଦର୍ଶନଂ ନାମ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ପ୍ରକୃତେସ୍ ତଥା ଗୁଣଵତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଯଥୈତାନି ନିର୍ଗୁଣେଭ୍ଯସ୍ ତଥା ଭଵେତ୍
ସଠିକ ଦର୍ଶନ ନିଜର ପ୍ରକୃତିକୁ ସିଧାସଳଖ ଦେଖିବା। ଗୁଣ ଥିବାରୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ନିର୍ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନ ତ୍ଵ୍ ଏଵଂ ଵର୍ତମାନାନାମ୍ ଆଵୃତ୍ତିର୍ ଵର୍ତତେ ପୁନଃ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଷରଭାଵଶ୍ ଚ ନ ପରସ୍ପରମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାମାନେ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ। ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପର ଅବିନାଶୀ ନୁହେଁ।
ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମତଯୋ ଯେ ନ ସମ୍ଯକ୍ ତେଷୁ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ତେ ଵ୍ଯକ୍ତିଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନର୍ ଅରିଂଦମ
ଯେମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନାହାନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ମହାନ, ସେମାନେ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ କେବଳ ପ୍ରକଟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଧରିଥାନ୍ତି।
ସର୍ଵମ୍ ଏତଦ୍ ଵିଜାନନ୍ତୋ ନ ସର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରବୋଧନାତ୍ ଵ୍ଯକ୍ତିଭୂତା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଯୈଵାନୁଵର୍ତନାତ୍
ଏହି ସବୁ କଥା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଗୃତ କରିନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ କେବଳ ପ୍ରକଟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ସର୍ଵମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଅସର୍ଵଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ ଯ ଏଵମ୍ ଅଭିଜାନନ୍ତି ନ ଭଯଂ ତେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଅପ୍ରକଟ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଯିଏ ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, ସେହି ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ; ଏଭଳି ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେହି ଭୟ ନାହିଁ।
ସାଂଖ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତେ ନୃପସତ୍ତମ ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ତ୍ଵ୍ ଇଦାନୀଂ ମେ ତ୍ଵଂ ନିବୋଧାନୁପୂର୍ଵଶଃ
ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଂଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷାକୁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବେ ମୋତେ ଅନୁସୂଚୀ କ୍ରମରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।