ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ସତତଂ ଜ୍ଞେଯ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅନୁଶୁଶ୍ରୁମ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହ୍ଯ୍ ଅହୀନମନସୋ ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ସଦା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବରେ ଭ୍ରମିତ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜଣାଇପାରନ୍ତି; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ମତ।
ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵସଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ଲଘ୍ଵାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ପୂର୍ଵରାତ୍ରେ ପରାର୍ଧେ ଚ ଧାରଯୀତ ମନୋ ହୃଦି
ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ହଳୁକ ଖାଇବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଏବଂ ରାତିର ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଅଂଶରେ ମନକୁ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଥିରୀକୃତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ମନସା ମିଥିଲେଶ୍ଵର ମନୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଥିରଂ କୃତ୍ଵା ପାଷାଣ ଇଵ ନିଶ୍ଚଲଃ
ମିଥିଲାର ରାଜା, ମନକୁ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ମନକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ କରି, ପାଖା ଭଳି ଅଚଳ ହେଇ ରହିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଥାଣୁଵଚ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅକମ୍ପ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଦାରୁଵଚ୍ ଚାପି ନିଶ୍ଚଲଃ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଧିଵିଧାନଜ୍ଞସ୍ ତତୋ ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏକ ଥମ୍ଭା ଭଳି ଅଡ଼ିଗ, ଏକ କାଠ ଭଳି ନିର୍ମିଳିତ ହେଇ ରହିବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାଣି, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଯୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ ଶୃଣୋତି ନ ଚାଘ୍ରାତି ନ ଚ ପଶ୍ଯତି କିଂଚନ ନ ଚ ସ୍ପର୍ଶଂ ଵିଜାନାତି ନ ଚ ସଂକଲ୍ପତେ ମନଃ
ସେ କିଛି ଶୁଣେନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରେନାହିଁ, ଦେଖେନାହିଁ; ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ମନ କିଛି ଭାବନା କରେନାହିଁ।
ନ ଚାପି ମନ୍ଯତେ କିଂଚିନ୍ ନ ଚ ବୁଧ୍ଯେତ କାଷ୍ଠଵତ୍ ତଦା ପ୍ରକୃତିମ୍ ଆପନ୍ନଂ ଯୁକ୍ତମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ
ସେ କିଛି ଚିନ୍ତା କରେନାହିଁ, କିଛି ଜଣାନାହିଁ, କାଠ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ। ଏହି ସମୟରେ, ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ 'ଯୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ନ ଭାତି ହି ଯଥା ଦୀପୋ ଦୀପ୍ତିସ୍ ତଦ୍ଵଚ୍ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ନିଲିଙ୍ଗଶ୍ ଚାଧଶ୍ ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ତିର୍ଯଗ୍ଗତିମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେପରି ଦୀପ ଜ୍ୱଳେନାହିଁ, ତାହାର ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଚିହ୍ନ ନଥିବା, ଉପର, ତଳ, ଓ ଚାରିପାଖରେ ଚଳନ କରେ।
ତଦା ତଦୁପପନ୍ନଶ୍ ଚ ଯସ୍ମିନ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ଚ କଥ୍ଯତେ ହୃଦଯସ୍ଥୋ ଽନ୍ତରାତ୍ମେତି ଜ୍ଞେଯୋ ଜ୍ଞସ୍ ତାତ ମଦ୍ଵିଧୈଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ କୁହାଯାଏ: ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ମୋ ପରି ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଜଣାନ୍ତି।
ନିର୍ଧୂମ ଇଵ ସପ୍ତାର୍ଚିର୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ରଶ୍ମିଵାନ୍ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଇଵାକାଶେ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନି
ସପ୍ତ ଶିଖା ଥିବା ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍—ଏପରି ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ କୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖେ।
ଯଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନୋ ଧୃତିମନ୍ତୋ ମନୀଷିଣଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମଯୋନିସ୍ଥା ହ୍ଯ୍ ଅଯୋନିମ୍ ଅମୃତାତ୍ମକମ୍
ଯାହାକୁ ମହାତ୍ମାମାନେ, ଧୃଢ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ, ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ସରେ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଅଜନ୍ମା, ଅମୃତ ସ୍ୱଭାବର ଦେଖନ୍ତି।
ତଦ୍ ଏଵାହୁର୍ ଅଣୁଭ୍ଯୋ ଽଣୁ ତନ୍ ମହଦ୍ଭ୍ଯୋ ମହତ୍ତରମ୍ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଧ୍ରୁଵଂ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ—ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠୁ ବଡ଼; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସବୁଠି ଅବିଚଳ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ବୁଦ୍ଧିଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଦୃଶ୍ଯେନ ମନୋଦୀପେନ ଲୋକକୃତ୍ ମହତସ୍ ତମସସ୍ ତାତ ପାରେ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ତାମସଃ
ବୁଦ୍ଧିର ତତ୍ତ୍ୱ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ମନର ଆଲୋକ, ଜଗତ ତିଆରି କରୁଥିବା, ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ରହିଥିବା, ତାତ, ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ନୁହେଁ।
ତମସୋ ଦୂର ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈର୍ ଵେଦପାରଗୈଃ ଵିମଲୋ ଵିମତଶ୍ ଚୈଵ ନିର୍ଲିଙ୍ଗୋ ଽଲିଙ୍ଗସଂଜ୍ଞକଃ
ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ବେଦ ଜଣାଥିବା ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି—ଏହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଦୂର, ପବିତ୍ର, ସମ୍ମାନିତ, ଚିହ୍ନ ନଥିବା, 'ନିର୍ଲିଙ୍ଗ' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଯୋଗ ଏଷ ହି ଲୋକାନାଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଯୋଗଲକ୍ଷଣମ୍ ଏଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଜରଂ ପରମ୍
ଏହିଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ; ଯୋଗର ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। ଏପରି ଦେଖି, ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଯୋଗଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତେ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ମଯା ସାଂଖ୍ଯଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପରିସଂଖ୍ଯାନିଦର୍ଶନମ୍
ଏପରି ଯୋଗ ଦର୍ଶନ ତୁମକୁ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କୁହିଛି। ଏବେ ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ତାହାର ଗଣନା ଦେଖାଇବି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଆହୁଃ ପ୍ରଖ୍ଯାନଂ ପରାଂ ପ୍ରକୃତିମ୍ ଆତ୍ମନଃ ତସ୍ମାନ୍ ମହତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ରାଜସତ୍ତମ
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ, ଆତ୍ମାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରୁ 'ମହତ୍' ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଅହଂକାରସ୍ ତୁ ମହତସ୍ ତୃତୀଯ ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ପଞ୍ଚଭୂତାନ୍ଯ୍ ଅହଂକାରାଦ୍ ଆହୁଃ ସାଂଖ୍ଯାତ୍ମଦର୍ଶିନଃ
ମହତ୍ ଠାରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତୃତୀୟ ଭାବରେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ କୁହନ୍ତି—ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏତାଃ ପ୍ରକୃତଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଵିକାରାଶ୍ ଚାପି ଷୋଡଶ ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ଵିଶେଷାଶ୍ ଚ ତଥା ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏହି ଅଠଟି ପ୍ରକୃତି, ଷୋଳ ରୂପାନ୍ତର, ପାଞ୍ଚଟି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସାଂଖ୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ ସାଂଖ୍ଯେ ସାଂଖ୍ଯଵିଧାନଜ୍ଞା ନିତ୍ଯଂ ସାଂଖ୍ଯପଥେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ଗଣନା ଶେଷ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉପାୟ ଜଣା ଯେଉଁମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ପଥରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଯଦ୍ ଅଭିଜାଯେତ ତତ୍ ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ ଲୀଯନ୍ତେ ପ୍ରତିଲୋମାନି ଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଚାନ୍ତରାତ୍ମନା
ଯେଉଁଠୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ଏହା ଶେଷରେ ଲୟ ହୁଏ। ସବୁ ଜିନିଷ ପଛ ପଛ ଲୟ ହୁଏ ଏବଂ ମନରେ ଧରାଯାଏ।
ଆନୁଲୋମ୍ଯେନ ଜାଯନ୍ତେ ଲୀଯନ୍ତେ ପ୍ରତିଲୋମତଃ ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ସତତଂ ସାଗରସ୍ଯୋର୍ମଯୋ ଯଥା
ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ପଛ ପଛ ଲୟ ହୁଏ। ଗୁଣମାନେ ସଦା ଗୁଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଲହରୀ ସମୁଦ୍ରରେ ଲୟ ହୁଏ।
ସର୍ଗପ୍ରଲଯ ଏତାଵାନ୍ ପ୍ରକୃତେର୍ ନୃପସତ୍ତମ ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ସୃଜି
ହେ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ଏହିପରି ହୁଏ। ପ୍ରଳୟରେ ପ୍ରକୃତି ଏକ ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ବହୁ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନକୋଵିଦୈଃ ଅଧିଷ୍ଠାତାରମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ନିଦର୍ଶନମ୍
ଏହିପରି ହେ ରାଜା, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରମାଣ।
ଏକତ୍ଵଂ ଚ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରକୃତେର୍ ଅନୁ ତତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରଲଯେ ଚାସ୍ଯ ବହୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରଵର୍ତନାତ୍
ପ୍ରକୃତିରେ ଏକତ୍ୱ ଓ ବହୁତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ। ପ୍ରଳୟରେ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିରେ ବହୁତ୍ୱ ହୁଏ।
ବହୁଧାତ୍ମା ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରସଵାତ୍ମିକାମ୍ ତଚ୍ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପଞ୍ଚଵିଂଶୋ ଽଧିତିଷ୍ଠତି
ବହୁ ରୂପର ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତିକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଅଧିଷ୍ଠାନ କରେ।
ଅଧିଷ୍ଠାତେତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଯତିସତ୍ତମୈଃ ଅଧିଷ୍ଠାନାଦ୍ ଅଧିଷ୍ଠାତା କ୍ଷେତ୍ରାଣାମ୍ ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ରାଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଅଧିଷ୍ଠାନ କରିବାରୁ ତାକୁ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
କ୍ଷେତ୍ରଂ ଜାନାତି ଚାଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଇତି ଚୋଚ୍ଯତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତିକେ ପୁରେ ଶେତେ ପୁରୁଷଶ୍ ଚେତି କଥ୍ଯତେ
ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜାଣିଥାଏ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କହାଯାଏ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରୀରେ ପୁରୁଷ ନିବାସ କରେ ବୋଲି କହାଯାଏ।
ଅନ୍ଯଦ୍ ଏଵ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅନ୍ଯଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଜ୍ଞାତାରଂ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
କ୍ଷେତ୍ର ଏକ ଜିନିଷ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅନ୍ୟ। କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କହାଯାଏ, ଜ୍ଞାତା ପଞ୍ଚବିଂଶତି।
ଅନ୍ଯଦ୍ ଏଵ ଚ ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅନ୍ଯଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଜ୍ଞେଯୋ ଵୈ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ଜ୍ଞାନ ଏକ ଜିନିଷ, ଜ୍ଞେୟ ଅନ୍ୟ। ଜ୍ଞାନକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କହାଯାଏ, ଜ୍ଞେୟ ପଞ୍ଚବିଂଶତି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥେଶ୍ଵରମ୍ ଅନୀଶ୍ଵରମ୍ ଅତତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ ପଞ୍ଚଵିଂଶକମ୍
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ କ୍ଷେତ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି କହାଯାଏ। ଅନୀଶ୍ୱର ଏବଂ ଅତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ।