ତଥା ବୁଦ୍ଧପ୍ରବୁଦ୍ଧାଭ୍ଯାଂ ବୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ଚାନଘ ସ୍ଥୂଲବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନ ପଶ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏତନ୍ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହିପରି, ଜାଗୃତ ଓ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ, ମୁଁ ମୋ ଦୃଢ଼ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଜାଗୃତ ହେଉଥିବାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିପାରି ନାହିଁ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅକ୍ଷରକ୍ଷରଯୋର୍ ଉକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଯଦ୍ ଅପି କାରଣମ୍ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାତ୍ ପ୍ରନଷ୍ଟମ୍ ଇଵ ମେ ଽନଘ
ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯେ କାରଣ କହିଛ, ହେ ଦୋଷରହିତ, ମୋ ଅସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେଥିରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟଥା ଭାବିଛି।
ତଦ୍ ଏତଚ୍ ଛ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମି ନାନାତ୍ଵୈକତ୍ଵଦର୍ଶନମ୍ ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଂ ଚୈଵାନିରୁଦ୍ଧଂ ଚ ବୁଧ୍ଯମାନଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଏହି ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଏକତ୍ୱ ଓ ନାନାତ୍ୱର ଦୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଅନିରୋଧ, ଏବଂ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଜାଗୃତ ହେଉଥିବାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେ ଚ ଭଗଵନ୍ନ୍ ଅକ୍ଷରଂ କ୍ଷରମ୍ ଏଵ ଚ ସାଂଖ୍ଯଯୋଗଂ ଚ କୃତ୍ସ୍ନେନ ବୁଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ହେ ଭଗବନ୍, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ, ଜାଗୃତ ଓ ଅଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧିର ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହ।
ହନ୍ତ ତେ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଅନୁପୃଚ୍ଛସି ଯୋଗକୃତ୍ଯଂ ମହାରାଜ ପୃଥଗ୍ ଏଵ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି; ମୋ କଥାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଶୁଣ।
ଯୋଗକୃତ୍ଯଂ ତୁ ଯୋଗାନାଂ ଧ୍ଯାନମ୍ ଏଵ ପରଂ ବଲମ୍ ତଚ୍ ଚାପି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଧ୍ଯାନମ୍ ଆହୁର୍ ଵିଦ୍ଯାଵିଦୋ ଜନାଃ
ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ; ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ କହନ୍ତି ଯେ ଧ୍ୟାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର।
ଏକାଗ୍ରତା ଚ ମନସଃ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ ତଥୈଵ ଚ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ ତୁ ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋ ମାନସସ୍ ତଥା
ମନର ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଶ୍ୱାସ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଶ୍ୱାସ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ, ଏବଂ ମନସିକ ମଧ୍ୟ।
ମୂତ୍ରୋତ୍ସର୍ଗେ ପୁରୀଷେ ଚ ଭୋଜନେ ଚ ନରାଧିପ ଦ୍ଵିକାଲଂ ନୋପଭୁଞ୍ଜୀତ ଶେଷଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ ତତ୍ପରଃ
ହେ ରାଜା, ମୁତ୍ର ଓ ପୂରିଷ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଦିନରେ ଦୁଇଥର ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେ ଲଗି ଅଛି, ସେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ଖାଇବା ଉଚିତ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଭ୍ଯୋ ନିଵର୍ତ୍ଯ ମନସା ମୁନିଃ ଦଶଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ ଵାପି ଚତୁର୍ଵିଂଶାତ୍ ପରଂ ଯତଃ
ଏକ ମୁନି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ତାହାର ବିଷୟରୁ ଅଟକାଇ, ଦଶ, ଦ୍ୱାଦଶ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସ ଚୋଦନାଭିର୍ ମତିମାନ୍ ନାତ୍ମାନଂ ଚୋଦଯେଦ୍ ଅଥ ତିଷ୍ଠନ୍ତମ୍ ଅଜରଂ ତଂ ତୁ ଯତ୍ ତଦ୍ ଉକ୍ତଂ ମନୀଷିଭିଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଉଦ୍ଦିପିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶାଶ୍୵ତ ଓ ଅଜର ଯାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କହିଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ସ୍ଥିର ରହିବା ଉଚିତ।
ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ସତତଂ ଜ୍ଞେଯ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅନୁଶୁଶ୍ରୁମ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହ୍ଯ୍ ଅହୀନମନସୋ ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ସଦା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବରେ ଭ୍ରମିତ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜଣାଇପାରନ୍ତି; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ମତ।
ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵସଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ଲଘ୍ଵାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ପୂର୍ଵରାତ୍ରେ ପରାର୍ଧେ ଚ ଧାରଯୀତ ମନୋ ହୃଦି
ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ହଳୁକ ଖାଇବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଏବଂ ରାତିର ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଅଂଶରେ ମନକୁ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଥିରୀକୃତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ମନସା ମିଥିଲେଶ୍ଵର ମନୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଥିରଂ କୃତ୍ଵା ପାଷାଣ ଇଵ ନିଶ୍ଚଲଃ
ମିଥିଲାର ରାଜା, ମନକୁ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ମନକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ କରି, ପାଖା ଭଳି ଅଚଳ ହେଇ ରହିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଥାଣୁଵଚ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅକମ୍ପ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଦାରୁଵଚ୍ ଚାପି ନିଶ୍ଚଲଃ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଧିଵିଧାନଜ୍ଞସ୍ ତତୋ ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏକ ଥମ୍ଭା ଭଳି ଅଡ଼ିଗ, ଏକ କାଠ ଭଳି ନିର୍ମିଳିତ ହେଇ ରହିବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାଣି, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଯୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ ଶୃଣୋତି ନ ଚାଘ୍ରାତି ନ ଚ ପଶ୍ଯତି କିଂଚନ ନ ଚ ସ୍ପର୍ଶଂ ଵିଜାନାତି ନ ଚ ସଂକଲ୍ପତେ ମନଃ
ସେ କିଛି ଶୁଣେନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରେନାହିଁ, ଦେଖେନାହିଁ; ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ମନ କିଛି ଭାବନା କରେନାହିଁ।
ନ ଚାପି ମନ୍ଯତେ କିଂଚିନ୍ ନ ଚ ବୁଧ୍ଯେତ କାଷ୍ଠଵତ୍ ତଦା ପ୍ରକୃତିମ୍ ଆପନ୍ନଂ ଯୁକ୍ତମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ
ସେ କିଛି ଚିନ୍ତା କରେନାହିଁ, କିଛି ଜଣାନାହିଁ, କାଠ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ। ଏହି ସମୟରେ, ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ 'ଯୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ନ ଭାତି ହି ଯଥା ଦୀପୋ ଦୀପ୍ତିସ୍ ତଦ୍ଵଚ୍ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ନିଲିଙ୍ଗଶ୍ ଚାଧଶ୍ ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ତିର୍ଯଗ୍ଗତିମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେପରି ଦୀପ ଜ୍ୱଳେନାହିଁ, ତାହାର ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଚିହ୍ନ ନଥିବା, ଉପର, ତଳ, ଓ ଚାରିପାଖରେ ଚଳନ କରେ।
ତଦା ତଦୁପପନ୍ନଶ୍ ଚ ଯସ୍ମିନ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ଚ କଥ୍ଯତେ ହୃଦଯସ୍ଥୋ ଽନ୍ତରାତ୍ମେତି ଜ୍ଞେଯୋ ଜ୍ଞସ୍ ତାତ ମଦ୍ଵିଧୈଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ କୁହାଯାଏ: ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ମୋ ପରି ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଜଣାନ୍ତି।
ନିର୍ଧୂମ ଇଵ ସପ୍ତାର୍ଚିର୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ରଶ୍ମିଵାନ୍ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଇଵାକାଶେ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନି
ସପ୍ତ ଶିଖା ଥିବା ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍—ଏପରି ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ କୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖେ।
ଯଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନୋ ଧୃତିମନ୍ତୋ ମନୀଷିଣଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମଯୋନିସ୍ଥା ହ୍ଯ୍ ଅଯୋନିମ୍ ଅମୃତାତ୍ମକମ୍
ଯାହାକୁ ମହାତ୍ମାମାନେ, ଧୃଢ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ, ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ସରେ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଅଜନ୍ମା, ଅମୃତ ସ୍ୱଭାବର ଦେଖନ୍ତି।
ତଦ୍ ଏଵାହୁର୍ ଅଣୁଭ୍ଯୋ ଽଣୁ ତନ୍ ମହଦ୍ଭ୍ଯୋ ମହତ୍ତରମ୍ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଧ୍ରୁଵଂ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ—ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠୁ ବଡ଼; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସବୁଠି ଅବିଚଳ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ବୁଦ୍ଧିଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଦୃଶ୍ଯେନ ମନୋଦୀପେନ ଲୋକକୃତ୍ ମହତସ୍ ତମସସ୍ ତାତ ପାରେ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ତାମସଃ
ବୁଦ୍ଧିର ତତ୍ତ୍ୱ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ମନର ଆଲୋକ, ଜଗତ ତିଆରି କରୁଥିବା, ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ରହିଥିବା, ତାତ, ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ନୁହେଁ।
ତମସୋ ଦୂର ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈର୍ ଵେଦପାରଗୈଃ ଵିମଲୋ ଵିମତଶ୍ ଚୈଵ ନିର୍ଲିଙ୍ଗୋ ଽଲିଙ୍ଗସଂଜ୍ଞକଃ
ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ବେଦ ଜଣାଥିବା ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି—ଏହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଦୂର, ପବିତ୍ର, ସମ୍ମାନିତ, ଚିହ୍ନ ନଥିବା, 'ନିର୍ଲିଙ୍ଗ' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଯୋଗ ଏଷ ହି ଲୋକାନାଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଯୋଗଲକ୍ଷଣମ୍ ଏଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଜରଂ ପରମ୍
ଏହିଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ; ଯୋଗର ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। ଏପରି ଦେଖି, ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଯୋଗଦର୍ଶନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତେ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ମଯା ସାଂଖ୍ଯଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପରିସଂଖ୍ଯାନିଦର୍ଶନମ୍
ଏପରି ଯୋଗ ଦର୍ଶନ ତୁମକୁ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କୁହିଛି। ଏବେ ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ତାହାର ଗଣନା ଦେଖାଇବି।
ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଆହୁଃ ପ୍ରଖ୍ଯାନଂ ପରାଂ ପ୍ରକୃତିମ୍ ଆତ୍ମନଃ ତସ୍ମାନ୍ ମହତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ରାଜସତ୍ତମ
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ, ଆତ୍ମାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରୁ 'ମହତ୍' ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଅହଂକାରସ୍ ତୁ ମହତସ୍ ତୃତୀଯ ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ପଞ୍ଚଭୂତାନ୍ଯ୍ ଅହଂକାରାଦ୍ ଆହୁଃ ସାଂଖ୍ଯାତ୍ମଦର୍ଶିନଃ
ମହତ୍ ଠାରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତୃତୀୟ ଭାବରେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ କୁହନ୍ତି—ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏତାଃ ପ୍ରକୃତଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଵିକାରାଶ୍ ଚାପି ଷୋଡଶ ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ଵିଶେଷାଶ୍ ଚ ତଥା ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏହି ଅଠଟି ପ୍ରକୃତି, ଷୋଳ ରୂପାନ୍ତର, ପାଞ୍ଚଟି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସାଂଖ୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ ସାଂଖ୍ଯେ ସାଂଖ୍ଯଵିଧାନଜ୍ଞା ନିତ୍ଯଂ ସାଂଖ୍ଯପଥେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ଗଣନା ଶେଷ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉପାୟ ଜଣା ଯେଉଁମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ପଥରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଯଦ୍ ଅଭିଜାଯେତ ତତ୍ ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ ଲୀଯନ୍ତେ ପ୍ରତିଲୋମାନି ଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଚାନ୍ତରାତ୍ମନା
ଯେଉଁଠୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ଏହା ଶେଷରେ ଲୟ ହୁଏ। ସବୁ ଜିନିଷ ପଛ ପଛ ଲୟ ହୁଏ ଏବଂ ମନରେ ଧରାଯାଏ।