ଋତେ ତୁ ପୁରୁଷଂ ନେହ ସ୍ତ୍ରୀ ଗର୍ଭାନ୍ ଧାରଯତ୍ଯ୍ ଉତ ଋତେ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ନ ପୁରୁଷୋ ରୂପଂ ନିର୍ଵର୍ତତେ ତଥା
ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ବିନା, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଗର୍ଭଧାରଣ କରିପାରେନି; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ବିନା, ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଦେଇପାରେନି।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଭିସଂବନ୍ଧାଦ୍ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଗୁଣସଂଶ୍ରଯାତ୍ ରୂପଂ ନିର୍ଵର୍ତଯେଦ୍ ଏତଦ୍ ଏଵଂ ସର୍ଵାସୁ ଯୋନିଷୁ
ଏମିତି, ଦୁଇଜଣଙ୍କର ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଓ ଗୁଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ଏହିପରି ହୁଏ।
ରତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅତିସଂଯୋଗାଦ୍ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଗୁଣସଂଶ୍ରଯାତ୍ ଋତୌ ନିର୍ଵର୍ତତେ ରୂପଂ ତଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିଦର୍ଶନମ୍
ଭୋଗ ଲାଗି ଏବଂ ପରସ୍ପର ଗୁଣ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଋତୁକାଳରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ ମୁଁ କହିବି।
ଯେ ଗୁଣାଃ ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ଯେ ଚ ମାତୁର୍ ଗୁଣାସ୍ ତଥା ଅସ୍ଥି ସ୍ନାଯୁ ଚ ମଜ୍ଜା ଚ ଜାନୀମଃ ପିତୃତୋ ଦ୍ଵିଜ
ଏଠାରେ ପୁରୁଷଙ୍କର ଯେଉଁ ଗୁଣ ଅଛି ଓ ମାଆଙ୍କର ଯେଉଁ ଗୁଣ ଅଛି—ହାଡ଼, ନସା ଓ ମଜ୍ଜା—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଆମେ ବାପାଠାରୁ ଆସିଥିବା ବୋଲି ଜାଣୁଛୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ତ୍ଵଙ୍ମାଂସଶୋଣିତଂ ଚେତି ମାତୃଜାନ୍ଯ୍ ଅନୁଶୁଶ୍ରୁମ ଏଵମ୍ ଏତଦ୍ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ପଠ୍ଯତେ
ତ୍ୱକ୍, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ମାଆଠାରୁ ହୁଏ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; ଏହିପରି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲିଖାଯାଇଛି।
ପ୍ରମାଣଂ ଯଚ୍ ଚ ଵେଦୋକ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଚ୍ ଚ ପଠ୍ଯତେ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଂ ତତ୍ ସନାତନମ୍
ବେଦରେ ଯାହାକୁ ପ୍ରମାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ପଢ଼ାଯାଏ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରମାଣ ସଦା ଚିରସ୍ଥାୟୀ।
ଏଵମ୍ ଏଵାଭିସଂବନ୍ଧୌ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରକୃତିପୂରୁଷୌ ଯଚ୍ ଚାପି ଭଗଵଂସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମୋକ୍ଷଧର୍ମୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏଭଳି ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷଙ୍କର ସଂଯୋଗ ସଦା ଏମିତି; ଏହିଠାରୁ, ହେ ଭଗବନ୍, ମୋକ୍ଷର ନିୟମ ନାହିଁ।
ଅଥଵାନନ୍ତରକୃତଂ କିଂଚିଦ୍ ଏଵ ନିଦର୍ଶନମ୍ ତନ୍ ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତତ୍ତ୍ଵେନ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୋ ହ୍ଯ୍ ଅସି ସର୍ଵଦା
ନାହିଁଲେ, ଭିତରେ ଆଉ କିଛି ଉଦାହରଣ ଥାଏ, ସେଥିରେ ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ, କାରଣ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରୁଛ।
ମୋକ୍ଷକାମା ଵଯଂ ଚାପି କାଙ୍କ୍ଷାମୋ ଯଦ୍ ଅନାମଯମ୍ ଅଜେଯମ୍ ଅଜରଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ଅନୀଶ୍ଵରମ୍
ଆମେ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଛୁ, ଏବଂ ଯାହା ରୋଗ ନାହିଁ, ଅଜୟ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ସଦା ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଏବଂ କୌଣସି ମାଲିକ ନାହିଁ—ସେଠାକୁ ଆମେ ଆଶା କରୁଛୁ।
ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଉକ୍ତଂ ଭଵତା ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରନିଦର୍ଶନମ୍ ଏଵମ୍ ଏତଦ୍ ଯଥା ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତତ୍ତ୍ଵଗ୍ରାହୀ ଯଥା ଭଵାନ୍
ତୁମେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଦାହରଣ ଯେପରି କହିଛ, ଏହିପରି ଠିକ୍; ମୁଁ ଯେପରି କହିବି, ତୁମେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ, ସେପରି।
ଧାର୍ଯତେ ହି ତ୍ଵଯା ଗ୍ରନ୍ଥ ଉଭଯୋର୍ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରଯୋଃ ନ ଚ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ନରେଶ୍ଵର
ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁହିଁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଗ୍ରନ୍ଥର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଜାଣେ, ସେ ରାଜା ପରି ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ଵେଦେ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଚ ଗ୍ରନ୍ଥଧାରଣତତ୍ପରଃ ନ ଚ ଗ୍ରନ୍ଥାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞସ୍ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଧାରଣଂ ଵୃଥା
ଯିଏ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗ୍ରନ୍ଥ ଧାରଣରେ ଲାଗିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଅସଲି ଅର୍ଥ ଜାଣେନି, ତାଙ୍କର ଏହି ଧାରଣ ଅର୍ଥହୀନ।
ଭାରଂ ସ ଵହତେ ତସ୍ଯ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯାର୍ଥଂ ନ ଵେତ୍ତି ଯଃ ଯସ୍ ତୁ ଗ୍ରନ୍ଥାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ନାସ୍ଯ ଗ୍ରନ୍ଥାଗମୋ ଵୃଥା
ଯିଏ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅର୍ଥ ଜାଣେନି, ସେ ତାହାର ଭାର ବୋହେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଗ୍ରନ୍ଥର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ବ୍ଯର୍ଥ ନୁହେଁ।
ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯାର୍ଥଂ ସ ପୃଷ୍ଟସ୍ ତୁ ମାଦୃଶୋ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହତି ଯଥାତତ୍ତ୍ଵାଭିଗମନାଦ୍ ଅର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ସ ଵିନ୍ଦତି
ଯିଏ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅର୍ଥ ପଚାରାଯାଏ, ସେ ମୋ ପରି କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ ସତ୍ୟ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ତାହାର ଅର୍ଥ ପାଇଯାଏ।
ନ ଯଃ ସମୁତ୍ସୁକଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଗ୍ରନ୍ଥାର୍ଥଂ ସ୍ଥୂଲବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ସ କଥଂ ମନ୍ଦଵିଜ୍ଞାନୋ ଗ୍ରନ୍ଥଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ନିର୍ଣଯାତ୍
ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅର୍ଥ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମୋଟା ଓ ଅସୂକ୍ଷ୍ମ, ସେଉଁଠି ଏମିତି ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନରେ ଦୁର୍ବଳ, ସେ କିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଗ୍ରନ୍ଥର ମୂଳ ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବ?
ଅଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗ୍ରନ୍ଥତତ୍ତ୍ଵାନି ଵାଦଂ ଯଃ କୁରୁତେ ନରଃ ଲୋଭାଦ୍ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଥଵା ଦମ୍ଭାତ୍ ସ ପାପୀ ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନ ଜାଣି, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଢୋଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବାଦବିବାଦ କରେ, ସେଉଁଠି ଏମିତି ପାପୀ ନରକକୁ ଯିବ।
ନିର୍ଣଯଂ ଚାପି ଚ୍ଛିଦ୍ରାତ୍ମା ନ ତଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସୋ ଽପୀହାସ୍ଯାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଯସ୍ମାନ୍ ନୈଵାତ୍ମଵାନ୍ ଅପି
ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ତ୍ରୁଟି ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା ଠିକ୍ଭାବେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ; କାରଣ, ଏଠାରେ ଯିଏ ଅସଲ ଅର୍ଥ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନି।
ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ଶୃଣୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଥୈତଦ୍ ଅନୁଦୃଶ୍ଯତେ ଯଥା ତତ୍ତ୍ଵେନ ସାଂଖ୍ଯେଷୁ ଯୋଗେଷୁ ଚ ମହାତ୍ମସୁ
ସେଥିପାଇଁ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏଠି ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ସତ୍ୟ ଭାବେ ମହାତ୍ମାମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେପରି ଶୁଣ।
ଯଦ୍ ଏଵ ଯୋଗାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସାଂଖ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅନୁଗମ୍ଯତେ ଏକଂ ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଯେଉଁଠି ଯୋଗୀମାନେ ଯାହା ଦେଖନ୍ତି, ସେଠି ସାଂଖ୍ୟ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଯିଏ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଠି ସେଇ ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ।
ତ୍ଵଙ୍ ମାଂସଂ ରୁଧିରଂ ମେଦଃ ପିତ୍ତଂ ମଜ୍ଜାସ୍ଥି ସ୍ନାଯୁ ଚ ଏତଦ୍ ଐନ୍ଦ୍ରିଯକଂ ତାତ ଯଦ୍ ଭଵାନ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଆତ୍ଥ ମାମ୍
ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ, ଚର୍ବି, ପିତ୍ତ, ମଜ୍ଜା, ହାଡ଼, ସ୍ନାୟୁ—ଏହି ସବୁ ଦେହର ଉପାଦାନ, ପ୍ରିୟ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ମୋତେ ଏପରି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ।
ଦ୍ରଵ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ନିର୍ଵୃତ୍ତିର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ତଥା ଦେହାଦ୍ ଦେହମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ବୀଜାଦ୍ ବୀଜଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେହରୁ ଦେହ ମିଳେ; ବୀଜରୁ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯ ବୀଜସ୍ଯ ନିର୍ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ କଥଂ ଗୁଣା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାନ୍ ମହାତ୍ମନଃ
ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠି ଗୁଣ କିପରି ହେବ? ମହାନ, ଯେଉଁଠି ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେଠି ଗୁଣ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ତତ୍ରୈଵ ଵିରମନ୍ତି ଚ ଏଵଂ ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିଜା ଜାଯନ୍ତେ ନ ଚ ଯାନ୍ତି ଚ
ଗୁଣ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠି ଶେଷ ହୁଏ; ଏଭଳି, ପ୍ରକୃତିଜ ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
ତ୍ଵଙ୍ ମାଂସଂ ରୁଧିରଂ ମେଦଃ ପିତ୍ତଂ ମଜ୍ଜାସ୍ଥି ସ୍ନାଯୁ ଚ ଅଷ୍ଟୌ ତାନ୍ଯ୍ ଅଥ ଶୁକ୍ରେଣ ଜାନୀହି ପ୍ରାକୃତେନ ଵୈ
ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ, ଚର୍ବି, ପିତ୍ତ, ମଜ୍ଜା, ହାଡ଼, ସ୍ନାୟୁ—ଏହି ଅଷ୍ଟଟି ଉପାଦାନ, ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ।
ପୁମାଂଶ୍ ଚୈଵାପୁମାଂଶ୍ ଚୈଵ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗଂ ପ୍ରାକୃତଂ ସ୍ମୃତମ୍ ଵାଯୁର୍ ଏଷ ପୁମାଂଶ୍ ଚୈଵ ରସ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ପୁରୁଷ, ଅପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ରୂପକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ବାୟୁ ପୁରୁଷ ଓ ରସକୁ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଲିଙ୍ଗା ପ୍ରକୃତିର୍ ଲିଙ୍ଗୈର୍ ଉପଲଭ୍ଯତି ସାତ୍ମଜୈଃ ଯଥା ପୁଷ୍ପଫଲୈର୍ ନିତ୍ଯଂ ମୂର୍ତଂ ଚାମୂର୍ତଯସ୍ ତଥା
ଅଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକୃତିକୁ ତାହାର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ଯେପରି ଅମୂର୍ତ୍ତ ଜିନିଷ ତାହାର ରୂପ ଦ୍ୱାରା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଜଣାଯାଏ।
ଏଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନୁମାନେନ ସ ଲିଙ୍ଗମ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିକସ୍ ତାତ ଲିଙ୍ଗେଷୁ ନିଯତାତ୍ମକଃ
ଏଭଳି, ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାହାର ଚିହ୍ନ ଜଣାଯାଏ; ପঁଚଶତି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆତ୍ମା ଏହି ଚିହ୍ନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଛି, ପ୍ରିୟ।
ଅନାଦିନିଧନୋ ଽନନ୍ତଃ ସର୍ଵଦର୍ଶନକେଵଲଃ କେଵଲଂ ତ୍ଵ୍ ଅଭିମାନିତ୍ଵାଦ୍ ଗୁଣେଷୁ ଗୁଣ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଆଦି ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଅନନ୍ତ, ସର୍ବଦା ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଗୁଣ ସହିତ ଅଭିମାନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ତାକୁ 'ଗୁଣବାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୁଣା ଗୁଣଵତଃ ସନ୍ତି ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯ କୁତୋ ଗୁଣାଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଏଵଂ ଵିଜାନନ୍ତି ଯେ ଜନା ଗୁଣଦର୍ଶିନଃ
ଗୁଣ ତାଙ୍କଠାରେ ଅଛି, ଯିଏ ଗୁଣବାନ; ଯିଏ ନିର୍ଗୁଣ, ସେଠି କିପରି ଗୁଣ ରହିପାରିବ? ତେଣୁ, ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଭଳି ବୁଝନ୍ତି।
ଯଦା ତ୍ଵ୍ ଏଷ ଗୁଣାନ୍ ଏତାନ୍ ପ୍ରାକୃତାନ୍ ଅଭିମନ୍ଯତେ ତଦା ସ ଗୁଣଵାନ୍ ଏଵ ଗୁଣଭେଦାନ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଅଭିମାନ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଗୁଣବାନ ହୁଏ ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖେ।