ଏଷା ତତ୍ତ୍ଵଚତୁର୍ଵିଂଶା ସର୍ଵାକୃତିଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଯାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନାଭିଶୋଚନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଏହି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହାକୁ ଜାଣି, ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏଵମ୍ ଏତତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଦୈଵ ନରକାର୍ଣଵେ
ଏଭଳି, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହାକୁ ସଦା ଜାଣିବା ଦରକାର, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ନରକ ସମୁଦ୍ରରେ।
ସଯକ୍ଷଭୂତଗନ୍ଧର୍ଵେ ସକିଂନରମହୋରଗେ ସଚାରଣପିଶାଚେ ଵୈ ସଦେଵର୍ଷିନିଶାଚରେ
ଯକ୍ଷ, ଭୂତ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିମ୍ନର, ମହା ନାଗ, ଚାରଣ, ପିଶାଚ, ଦେବ, ଋଷି, ନିଶାଚର ସହିତ।
ସଦଂଶକୀଟମଶକେ ସପୂତିକୃମିମୂଷକେ ଶୁନି ଶ୍ଵପାକେ ଚୈଣେଯେ ସଚାଣ୍ଡାଲେ ସପୁଲ୍କସେ
ଡାଁଶ, କୀଟ, ମଶା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ କୀଟ, ଉଁଦୁଆ, କୁକୁର, କୁକୁର ଭକ୍ଷକ, ପକ୍ଷୀ, ଚଣ୍ଡାଳ, ପୁଲ୍କସ ସହିତ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଖରଶାର୍ଦୂଲେ ସଵୃକେ ଗଵି ଚୈଵ ହ ଯା ଚ ମୂର୍ତିଶ୍ ଚ ଯତ୍ କିଂଚିତ୍ ସର୍ଵତ୍ରୈତନ୍ ନିଦର୍ଶନମ୍
ହାତୀ, ଘୋଡା, ଶୁଆ, ବାଘ, ଭେଡ଼ିଆ, ଗାଈ ଓ ଯେଉଁଠି କିଛି ଆକୃତି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଠାରେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶ ହେଉଛି।
ଜଲେ ଭୁଵି ତଥାକାଶେ ନାନ୍ଯତ୍ରେତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ଥାନଂ ଦେହଵତାମ୍ ଆସୀଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅନୁଶୁଶ୍ରୁମ
ପାଣିରେ, ପୃଥିବୀରେ ଓ ଆକାଶରେ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଠାରେ ନୁହେଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଦେହ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଏଠି ଥିଲା, ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
କୃତ୍ସ୍ନମ୍ ଏତାଵତସ୍ ତାତ କ୍ଷରତେ ଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକଃ ଅହନ୍ଯ୍ ଅହନି ଭୂତାତ୍ମା ଯଚ୍ ଚାକ୍ଷର ଇତି ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ପୁତ୍ର, ଏ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଦିନକୁ ଦିନ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; ଯାହାକୁ ଅନଶ୍ୱର କୁହାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତତସ୍ ତତ୍ କ୍ଷରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ କ୍ଷରତୀଦଂ ଯଥା ଜଗତ୍ ଜଗନ୍ ମୋହାତ୍ମକଂ ଚାହୁର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକମ୍
ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ କ୍ଷର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; ମୋହରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ମହାଂଶ୍ ଚୈଵାକ୍ଷରୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ କ୍ଷରଵିଵର୍ଜନମ୍ କଥିତଂ ତେ ମହାରାଜ ଯସ୍ମାନ୍ ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ
ଏହି ମହା ଅନଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ ସଦା ଅବିନାଶୀ, ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହି କଥା ତୁମକୁ କୁହିଲି, ମହାରାଜା, କାରଣ ଏଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ।
ପଞ୍ଚଵିଂଶତିକୋ ଽମୂର୍ତଃ ସ ନିତ୍ଯସ୍ ତତ୍ତ୍ଵସଂଜ୍ଞକଃ ସତ୍ତ୍ଵସଂଶ୍ରଯଣାତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ
ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରଚଳିତ ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ପାଖରେ, ପଞ୍ଚବିଶତି ତତ୍ତ୍ୱ ଅକାର ଓ ନିତ୍ୟ, ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହା ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆଧାରିତ ଥିବାରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ କୁହନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଅମୂର୍ତିଃ ସୃଜଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତନ୍ ମୂର୍ତିମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମୋ ଵ୍ଯକ୍ତୋ ହ୍ଯ୍ ଅମୂର୍ତିଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ଯେଉଁ ଅକାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେ ଏହି ଆକୃତିରେ ବସିଥାଏ; ଚବିଶଟି ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଅକାର ହେଉଛି ପଞ୍ଚବିଶତି।
ସ ଏଵ ହୃଦି ସର୍ଵାସୁ ମୂର୍ତିଷ୍ଵ୍ ଆତିଷ୍ଠତାତ୍ମଵାନ୍ ଚେତଯଂଶ୍ ଚେତନୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵମୂର୍ତିର୍ ଅମୂର୍ତିମାନ୍
ସେ ନିଜେ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିର ହୃଦୟରେ ବସିଥାଇ, ସଚେତନ ଓ ସଦା ଜାଗୃତ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ ଅକାର ଭାବରେ ବସିଥାଏ।
ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମେଣ ସ ସର୍ଗପ୍ରଲଯାତ୍ମକଃ ଗୋଚରେ ଵର୍ତତେ ନିତ୍ଯଂ ନିର୍ଗୁଣୋ ଗୁଣସଂଜ୍ଞିତଃ
ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ନିୟମରେ, ସେ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଳୟର ସ୍ୱଭାବରେ, ସଦା ଏହି ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଏଵମ୍ ଏଷ ମହାତ୍ମା ଚ ସର୍ଗପ୍ରଲଯକୋଟିଶଃ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ପ୍ରକୃତିମାନ୍ ନାଭିମନ୍ଯେତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଏହିପରି, ଏହି ମହାତ୍ମା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଚକ୍ର ସୃଜନ କରିଥାଏ, ପ୍ରକୃତି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଜଗତରେ ଲିପ୍ତ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତମଃସତ୍ତ୍ଵରଜୋଯୁକ୍ତସ୍ ତାସୁ ତାସ୍ଵ୍ ଇହ ଯୋନିଷୁ ଲୀଯତେ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ ଅବୁଦ୍ଧଜନସେଵନାତ୍
ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ ଲିନ ହେଉଛି, ଜାଗୃତ ଓ ଅଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରୁ।
ସହଵାସନିଵାସତ୍ଵାଦ୍ ବାଲୋ ଽହମ୍ ଇତି ମନ୍ଯତେ ଯୋ ଽହଂ ନ ସୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଗୁଣାନ୍ ଏଵାନୁଵର୍ତତେ
ବାସନା ସହ ବସିଥିବାରୁ, ସେ ଭାବେ—'ମୁଁ ଶିଶୁ'—କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହି ମୁଁ ନୁହେଁ', ସେ କେବଳ ଗୁଣକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ତମସା ତାମସାନ୍ ଭାଵାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ରଜସା ରାଜସାଂଶ୍ ଚୈଵ ସାତ୍ତ୍ଵିକାନ୍ ସତ୍ତ୍ଵସଂଶ୍ରଯାତ୍
ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ତାମସିକ ଭାବକୁ, ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ରାଜସିକ ଭାବକୁ, ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆଧାରିତ ହୋଇ।
ଶୁକ୍ଲଲୋହିତକୃଷ୍ଣାନି ରୂପାଣ୍ଯ୍ ଏତାନି ତ୍ରୀଣି ତୁ ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏତାନି ରୂପାଣି ଜାନୀହି ପ୍ରାକୃତାନି ତୁ
ଶ୍ୱେତ, ଲାଲ୍ ଓ କଳା—ଏହି ତିନି ଆକୃତି; ସମସ୍ତ ଆକୃତି ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପାଦ ଭାବେ ଜାଣ।
ତାମସା ନିରଯଂ ଯାନ୍ତି ରାଜସା ମାନୁଷାନ୍ ଅଥ ସାତ୍ତ୍ଵିକା ଦେଵଲୋକାଯ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସୁଖଭାଗିନଃ
ତାମସିକ ଭାବରେ ଥିବା ଲୋକ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ରାଜସିକ ମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାନ୍ତି, ଓ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।
ନିଷ୍କେଵଲେନ ପାପେନ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ପୁଣ୍ଯପାପେଷୁ ମାନୁଷ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯମାତ୍ରେଣ ଦେଵତାଃ
ଏକାନ୍ତ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ଜନ୍ମ ମିଳେ; ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦୁଇଟି ଥିଲେ ମାନବ ଜନ୍ମ, ପୁଣ୍ୟ ମାତ୍ର ଥିଲେ ଦେବତା ଭାବ ପାଯାଏ।
ଏଵମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଵିଷଯଂ ମୋକ୍ଷମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିମୋ ଯୋ ଽଯଂ ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧରେ କୁହନ୍ତି; ପଞ୍ଚବିଶତି ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏଵମ୍ ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ ଅବୁଦ୍ଧମ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ ଦେହାଦ୍ ଦେହସହସ୍ରାଣି ତଥା ଚ ନ ସ ଭିଦ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ଜାଗୃତି ନଥିବାରୁ, ସେ ଅଜାଗୃତକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଏକ ଦେହରୁ ହଜାର ଦେହ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଭାଗ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିସହସ୍ରେଷୁ କଦାଚିଦ୍ ଦେଵତାସ୍ଵ୍ ଅପି ଉତ୍ପଦ୍ଯତି ତପୋଯୋଗାଦ୍ ଗୁଣୈଃ ସହ ଗୁଣକ୍ଷଯାତ୍
ହଜାର ହଜାର ପଶୁ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ କେବେ କେବେ କୌଣସି ଜଣେ ତପସ୍ୟା ଓ ଗୁଣର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ପୁଣି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।
ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଦିଵଂ ଯାତି ଦେଵୋ ମାନୁଷ୍ଯମ୍ ଏତି ଚ ମାନୁଷ୍ଯାନ୍ ନିରଯସ୍ଥାନମ୍ ଆଲଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଏବଂ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ମନୁଷ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ନରକରେ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
କୋଷକାରୋ ଯଥାତ୍ମାନଂ କୀଟଃ ସମଭିରୁନ୍ଧତି ସୂତ୍ରତନ୍ତୁଗୁଣୈର୍ ନିତ୍ଯଂ ତଥାଯମ୍ ଅଗୁଣୋ ଗୁଣୈଃ
ଯେପରି ରେଶମ ପୋକା ନିଜେ ତାନା ସୂତାରେ ନିଜକୁ ଘେରି ରଖେ, ସେପରି ଗୁଣହୀନ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାଏ।
ଦ୍ଵଂଦ୍ଵମ୍ ଏତି ଚ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵସ୍ ତାସୁ ତାସ୍ଵ୍ ଇହ ଯୋନିଷୁ ଶୀର୍ଷରୋଗେ ଽକ୍ଷିରୋଗେ ଚ ଦନ୍ତଶୂଲେ ଗଲଗ୍ରହେ
ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱହୀନତା ଅନୁଭବ କରେ—ମୁଣ୍ଡର ରୋଗ, ଆଖିର ରୋଗ, ଦାନ୍ତର ବେଦନା, ଗଳାର ଅସୁବିଧା ଭଳି।
ଜଲୋଦରେ ଽତିସାରେ ଚ ଗଣ୍ଡମାଲାଵିଚର୍ଚିକେ ଶ୍ଵିତ୍ରକୁଷ୍ଠେ ଽଗ୍ନିଦଗ୍ଧେ ଚ ସିଧ୍ମାପସ୍ମାରଯୋର୍ ଅପି
ଝିଲି, ଦିଆରିଆ, ଗଳା ଫୁଲିବା, ଚର୍ମର ଚିହ୍ନ, ଚିତ୍ର, କୁଷ୍ଠରୋଗ, ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ା, ଖଜୁଲି ଓ ମୃଗୀ ଭଳି ରୋଗ।
ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାନି ପ୍ରାକୃତାନି ଶରୀରିଣାମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିଚିତ୍ରାଣି ତାନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମାଭିମନ୍ଯତେ
ଏବଂ ଶରୀରଧାରୀ ଜୀବମାନେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେସବୁ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆତ୍ମା ନିଜର ବୋଲି ଭାବିଥାଏ।
ଅଭିମାନାତିମାନାନାଂ ତଥୈଵ ସୁକୃତାନ୍ଯ୍ ଅପି ଏକଵାସାଶ୍ ଚତୁର୍ଵାସାଃ ଶାଯୀ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଧସ୍ ତଥା
ଅଭିମାନ ଓ ଅତିମାନ ଦ୍ୱାରା, ଭଲ କାମ ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ; କେବଳ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା କିମ୍ବା ଚାରିଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା, ସଦା ତଳେ ଶୋଇବା ଭଳି।
ମଣ୍ଡୂକଶାଯୀ ଚ ତଥା ଵୀରାସନଗତସ୍ ତଥା ଵୀରମ୍ ଆସନମ୍ ଆକାଶେ ତଥା ଶଯନମ୍ ଏଵ ଚ
ବାଙ୍ଗ ଭଳି ଶୋଇବା, ବୀରାସନରେ ବସିବା, ଆକାଶରେ ବୀରାସନ ନେଇବା, ଏବଂ ସେଇପରି ଶୋଇବା।