ଵିଚିତ୍ରରୂପୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଏକାକ୍ଷର ଇତି ସ୍ମୃତଃ ଧୃତମ୍ ଏକାତ୍ମକଂ ଯେନ କୃତ୍ସ୍ନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମନା
ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଥିବା, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ଏକ ଅକ୍ଷର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଛି।
ତଥୈଵ ବହୁରୂପତ୍ଵାଦ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଏଷ ଵୈ ଵିକ୍ରିଯାପନ୍ନଃ ସୃଜତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା
ଏହି ଆତ୍ମା ବହୁ ରୂପରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରା 'ବିଶ୍ୱରୂପ' ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ପ୍ରଧାନଂ ତସ୍ଯ ସଂଯୋଗାଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ସୁମହତ୍ ପୁରମ୍ ଅହଂକାରଂ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରଜାପତିନମସ୍କୃତମ୍
ପ୍ରଧାନ ସହିତ ଏହାର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଏକ ନଗର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମହା ତେଜସ୍ୱୀ ଅହଂକାର, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତିମ୍ ଆପନ୍ନଂ ଵିଦ୍ଯାସର୍ଗଂ ଵଦନ୍ତି ତମ୍ ମହାନ୍ତଂ ଚାପ୍ଯ୍ ଅହଂକାରମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାସର୍ଗ ଏଵ ଚ
ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବ୍ୟକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିକୁ ଜ୍ଞାନର ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ମହା ଅହଂକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନର ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଅଚରଶ୍ ଚ ଚରଶ୍ ଚୈଵ ସମୁତ୍ପନ୍ନୌ ତଥୈକତଃ ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେତି ଵିଖ୍ଯାତେ ଶ୍ରୁତିଶାସ୍ତ୍ରାନୁଚିନ୍ତକୈଃ
ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଦୁଇଁ ଏକାସାଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
ଭୂତସର୍ଗମ୍ ଅହଂକାରାତ୍ ତୃତୀଯଂ ଵିଦ୍ଧି ପାର୍ଥିଵ ଅହଂକାରେଷୁ ନୃପତେ ଚତୁର୍ଥଂ ଵିଦ୍ଧି ଵୈକୃତମ୍
ଅହଂକାରରୁ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିକୁ ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜାଣ, ରାଜପୁତ୍ର। ଅହଂକାରରେ ଚତୁର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି ଜାଣ।
ଵାଯୁର୍ ଜ୍ଯୋତିର୍ ଅଥାକାଶମ୍ ଆପୋ ଽଥ ପୃଥିଵୀ ତଥା ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶୌ ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ; ତଥା ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ।
ଏଵଂ ଯୁଗପଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଦଶଵର୍ଗମ୍ ଅସଂଶଯମ୍ ପଞ୍ଚମଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭୌତିକଂ ସର୍ଗମ୍ ଅର୍ଥକୃତ୍
ଏଭଳି, ଦଶଟି ପ୍ରକାର ଏକାସାଥି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଏହାକୁ ଜାଣ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣମ୍ ଏଵ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ ଵାଗ୍ ହସ୍ତୌ ଚୈଵ ପାଦୌ ଚ ପାଯୁର୍ ମେଢ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ
ଶ୍ରୋତ୍ର, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ବା, ଘ୍ରାଣ; ଏହି ପଞ୍ଚଟି। ଏହିପରି, ବାକ୍, ହାତ, ପା, ପାୟୁ, ମେଢ୍ର ମଧ୍ୟ।
ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚୈତାନି ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ସଂଭୂତାନୀହ ଯୁଗପନ୍ ମନସା ସହ ପାର୍ଥିଵ
ଏହି ଗୁଡିକ ଅନୁଭୂତି ଓ କର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏଠାରେ ମନ ସହିତ ଏକାସାଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରାଜପୁତ୍ର।
ଏଷା ତତ୍ତ୍ଵଚତୁର୍ଵିଂଶା ସର୍ଵାକୃତିଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଯାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନାଭିଶୋଚନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଏହି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହାକୁ ଜାଣି, ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏଵମ୍ ଏତତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଦୈଵ ନରକାର୍ଣଵେ
ଏଭଳି, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହାକୁ ସଦା ଜାଣିବା ଦରକାର, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ନରକ ସମୁଦ୍ରରେ।
ସଯକ୍ଷଭୂତଗନ୍ଧର୍ଵେ ସକିଂନରମହୋରଗେ ସଚାରଣପିଶାଚେ ଵୈ ସଦେଵର୍ଷିନିଶାଚରେ
ଯକ୍ଷ, ଭୂତ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିମ୍ନର, ମହା ନାଗ, ଚାରଣ, ପିଶାଚ, ଦେବ, ଋଷି, ନିଶାଚର ସହିତ।
ସଦଂଶକୀଟମଶକେ ସପୂତିକୃମିମୂଷକେ ଶୁନି ଶ୍ଵପାକେ ଚୈଣେଯେ ସଚାଣ୍ଡାଲେ ସପୁଲ୍କସେ
ଡାଁଶ, କୀଟ, ମଶା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ କୀଟ, ଉଁଦୁଆ, କୁକୁର, କୁକୁର ଭକ୍ଷକ, ପକ୍ଷୀ, ଚଣ୍ଡାଳ, ପୁଲ୍କସ ସହିତ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଖରଶାର୍ଦୂଲେ ସଵୃକେ ଗଵି ଚୈଵ ହ ଯା ଚ ମୂର୍ତିଶ୍ ଚ ଯତ୍ କିଂଚିତ୍ ସର୍ଵତ୍ରୈତନ୍ ନିଦର୍ଶନମ୍
ହାତୀ, ଘୋଡା, ଶୁଆ, ବାଘ, ଭେଡ଼ିଆ, ଗାଈ ଓ ଯେଉଁଠି କିଛି ଆକୃତି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଠାରେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶ ହେଉଛି।
ଜଲେ ଭୁଵି ତଥାକାଶେ ନାନ୍ଯତ୍ରେତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ଥାନଂ ଦେହଵତାମ୍ ଆସୀଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅନୁଶୁଶ୍ରୁମ
ପାଣିରେ, ପୃଥିବୀରେ ଓ ଆକାଶରେ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଠାରେ ନୁହେଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଦେହ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଏଠି ଥିଲା, ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
କୃତ୍ସ୍ନମ୍ ଏତାଵତସ୍ ତାତ କ୍ଷରତେ ଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକଃ ଅହନ୍ଯ୍ ଅହନି ଭୂତାତ୍ମା ଯଚ୍ ଚାକ୍ଷର ଇତି ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ପୁତ୍ର, ଏ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଦିନକୁ ଦିନ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; ଯାହାକୁ ଅନଶ୍ୱର କୁହାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତତସ୍ ତତ୍ କ୍ଷରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ କ୍ଷରତୀଦଂ ଯଥା ଜଗତ୍ ଜଗନ୍ ମୋହାତ୍ମକଂ ଚାହୁର୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକମ୍
ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ କ୍ଷର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; ମୋହରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ମହାଂଶ୍ ଚୈଵାକ୍ଷରୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ କ୍ଷରଵିଵର୍ଜନମ୍ କଥିତଂ ତେ ମହାରାଜ ଯସ୍ମାନ୍ ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ
ଏହି ମହା ଅନଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ ସଦା ଅବିନାଶୀ, ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହି କଥା ତୁମକୁ କୁହିଲି, ମହାରାଜା, କାରଣ ଏଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ।
ପଞ୍ଚଵିଂଶତିକୋ ଽମୂର୍ତଃ ସ ନିତ୍ଯସ୍ ତତ୍ତ୍ଵସଂଜ୍ଞକଃ ସତ୍ତ୍ଵସଂଶ୍ରଯଣାତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ
ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରଚଳିତ ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ପାଖରେ, ପଞ୍ଚବିଶତି ତତ୍ତ୍ୱ ଅକାର ଓ ନିତ୍ୟ, ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହା ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆଧାରିତ ଥିବାରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ କୁହନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଅମୂର୍ତିଃ ସୃଜଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତନ୍ ମୂର୍ତିମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମୋ ଵ୍ଯକ୍ତୋ ହ୍ଯ୍ ଅମୂର୍ତିଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ
ଯେଉଁ ଅକାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେ ଏହି ଆକୃତିରେ ବସିଥାଏ; ଚବିଶଟି ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଅକାର ହେଉଛି ପଞ୍ଚବିଶତି।
ସ ଏଵ ହୃଦି ସର୍ଵାସୁ ମୂର୍ତିଷ୍ଵ୍ ଆତିଷ୍ଠତାତ୍ମଵାନ୍ ଚେତଯଂଶ୍ ଚେତନୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵମୂର୍ତିର୍ ଅମୂର୍ତିମାନ୍
ସେ ନିଜେ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିର ହୃଦୟରେ ବସିଥାଇ, ସଚେତନ ଓ ସଦା ଜାଗୃତ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ ଅକାର ଭାବରେ ବସିଥାଏ।
ସର୍ଗପ୍ରଲଯଧର୍ମେଣ ସ ସର୍ଗପ୍ରଲଯାତ୍ମକଃ ଗୋଚରେ ଵର୍ତତେ ନିତ୍ଯଂ ନିର୍ଗୁଣୋ ଗୁଣସଂଜ୍ଞିତଃ
ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ନିୟମରେ, ସେ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଳୟର ସ୍ୱଭାବରେ, ସଦା ଏହି ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଏଵମ୍ ଏଷ ମହାତ୍ମା ଚ ସର୍ଗପ୍ରଲଯକୋଟିଶଃ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ପ୍ରକୃତିମାନ୍ ନାଭିମନ୍ଯେତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଏହିପରି, ଏହି ମହାତ୍ମା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଚକ୍ର ସୃଜନ କରିଥାଏ, ପ୍ରକୃତି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଜଗତରେ ଲିପ୍ତ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତମଃସତ୍ତ୍ଵରଜୋଯୁକ୍ତସ୍ ତାସୁ ତାସ୍ଵ୍ ଇହ ଯୋନିଷୁ ଲୀଯତେ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ ଅବୁଦ୍ଧଜନସେଵନାତ୍
ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ ଲିନ ହେଉଛି, ଜାଗୃତ ଓ ଅଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରୁ।
ସହଵାସନିଵାସତ୍ଵାଦ୍ ବାଲୋ ଽହମ୍ ଇତି ମନ୍ଯତେ ଯୋ ଽହଂ ନ ସୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଗୁଣାନ୍ ଏଵାନୁଵର୍ତତେ
ବାସନା ସହ ବସିଥିବାରୁ, ସେ ଭାବେ—'ମୁଁ ଶିଶୁ'—କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହି ମୁଁ ନୁହେଁ', ସେ କେବଳ ଗୁଣକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ତମସା ତାମସାନ୍ ଭାଵାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ରଜସା ରାଜସାଂଶ୍ ଚୈଵ ସାତ୍ତ୍ଵିକାନ୍ ସତ୍ତ୍ଵସଂଶ୍ରଯାତ୍
ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ତାମସିକ ଭାବକୁ, ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ରାଜସିକ ଭାବକୁ, ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆଧାରିତ ହୋଇ।
ଶୁକ୍ଲଲୋହିତକୃଷ୍ଣାନି ରୂପାଣ୍ଯ୍ ଏତାନି ତ୍ରୀଣି ତୁ ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏତାନି ରୂପାଣି ଜାନୀହି ପ୍ରାକୃତାନି ତୁ
ଶ୍ୱେତ, ଲାଲ୍ ଓ କଳା—ଏହି ତିନି ଆକୃତି; ସମସ୍ତ ଆକୃତି ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପାଦ ଭାବେ ଜାଣ।
ତାମସା ନିରଯଂ ଯାନ୍ତି ରାଜସା ମାନୁଷାନ୍ ଅଥ ସାତ୍ତ୍ଵିକା ଦେଵଲୋକାଯ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସୁଖଭାଗିନଃ
ତାମସିକ ଭାବରେ ଥିବା ଲୋକ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ରାଜସିକ ମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାନ୍ତି, ଓ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।
ନିଷ୍କେଵଲେନ ପାପେନ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ପୁଣ୍ଯପାପେଷୁ ମାନୁଷ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯମାତ୍ରେଣ ଦେଵତାଃ
ଏକାନ୍ତ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ଜନ୍ମ ମିଳେ; ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦୁଇଟି ଥିଲେ ମାନବ ଜନ୍ମ, ପୁଣ୍ୟ ମାତ୍ର ଥିଲେ ଦେବତା ଭାବ ପାଯାଏ।