ଵୈତରଣ୍ଯାଂ ଚ ଯଦ୍ ଦୁଃଖଂ ପତିତାନାଂ ଯମକ୍ଷଯେ ଯୋନିଷୁ ଚ ଵିଚିତ୍ରାସୁ ସଂଚାରାନ୍ ଅଶୁଭାଂସ୍ ତଥା
ଯମ ନିବାସରେ ପତିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବୈତରଣୀ ନଦୀର ଦୁଃଖ, ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ ଓ ଅଶୁଭ ଭ୍ରମଣ।
ଜଠରେ ଚାଶୁଭେ ଵାସଂ ଶୋଣିତୋଦକଭାଜନେ ଶ୍ଲେଷ୍ମମୂତ୍ରପୁରୀଷେ ଚ ତୀଵ୍ରଗନ୍ଧସମନ୍ଵିତେ
ଅଶୁଭ ଜଠରରେ ବସିବା, ରକ୍ତ ଓ ଜଳର ପାତ୍ରରେ ଥିବା, ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ମୁତ୍ର ଓ ପୂରିଷରେ ତୀବ୍ର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ସହିତ।
ଶୁକ୍ରଶୋଣିତସଂଘାତେ ମଜ୍ଜାସ୍ନାଯୁପରିଗ୍ରହେ ଶିରାଶତସମାକୀର୍ଣେ ନଵଦ୍ଵାରେ ପୁରେ ଽଥ ଵୈ
ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତର ଏକତା, ମଜ୍ଜା ଓ ସ୍ନାୟୁରେ ଘିରିଥିବା, ଶତାଧିକ ଶିରାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନବ ଦ୍ୱାର ଥିବା ନଗରରେ।
ଵିଜ୍ଞାଯ ହିତମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଯୋଗାଂଶ୍ ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ଵିଜାଃ ତାମସାନାଂ ଚ ଜନ୍ତୂନାଂ ରମଣୀଯାନୃତାତ୍ମନାମ୍
ଆତ୍ମାର ଉପକୃତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗ ପ୍ରକାରକୁ ଜାଣି, ଦ୍ୱିଜଗଣ, ତାମସ ଜନ୍ତୁ ଓ ମିଥ୍ୟା ସ୍ଵଭାବର ରମଣୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଜାଣି।
ସାତ୍ତ୍ଵିକାନାଂ ଚ ଜନ୍ତୂନାଂ କୁତ୍ସିତଂ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ଗର୍ହିତଂ ମହତାମ୍ ଅର୍ଥେ ସାଂଖ୍ଯାନାଂ ଵିଦିତାତ୍ମନାମ୍
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଜନ୍ତୁଙ୍କର ନିମ୍ନ ଗୁଣ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାନ୍ ଲୋକଙ୍କର ଗର୍ହିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା।
ଉପପ୍ଲଵାଂସ୍ ତଥା ଘୋରାଞ୍ ଶଶିନସ୍ ତେଜସସ୍ ତଥା ତାରାଣାଂ ପତନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଚ ପର୍ଯଯମ୍
ଭୟଙ୍କର ବିପଦ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ତାରା ଖସିବା, ଓ ନକ୍ଷତ୍ରର ପରିବର୍ତ୍ତନ।
ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାନାଂ ଵିପ୍ରଯୋଗଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ କୃପଣଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଭକ୍ଷଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂତାନାମ୍ ଅପି ଚାଶୁଭମ୍
ଯୁଗଳମାନେ ଅଲଗା ହେବା ଓ ଦୁଃଖକୁ ବୁଝି, ଦ୍ବିଜମାନେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଖାଇବା ଓ ଅଶୁଭ ଦେଖିବା ପରେ,
ବାଲ୍ଯେ ମୋହଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ପକ୍ଷଦେହସ୍ଯ ଚାଶୁଭମ୍ ରାଗଂ ମୋହଂ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସମାଶ୍ରିତମ୍
ଶିଶୁବୟସରେ ଭ୍ରମକୁ ବୁଝି, ଶରୀରର ଅଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଆସକ୍ତି ଓ ଭ୍ରମ ଆସିଥିବା ଦେଖି, କେବେ କେବେ ଶୁଦ୍ଧତା ରହିଥିବା ଦେଖି,
ସହସ୍ରେଷୁ ନରଃ କଶ୍ଚିନ୍ ମୋକ୍ଷବୁଦ୍ଧିଂ ସମାଶ୍ରିତଃ ଦୁର୍ଲଭତ୍ଵଂ ଚ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଶ୍ରୁତିପୂର୍ଵକମ୍
ହଜାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମଣିଷ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଏହାକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ବହୁମାନମ୍ ଅଲବ୍ଧେଷୁ ଲବ୍ଧେ ମଧ୍ଯସ୍ଥତାଂ ପୁନଃ ଵିଷଯାଣାଂ ଚ ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ଚ ପୁନର୍ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଯେଉଁମାନେ ପାଇନାହାନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରହ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ପାଇଛନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଉଦାସୀନତା ଦେଖିବା ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ନିମ୍ନତା ବୁଝି, ଦ୍ବିଜମାନେ,
ଗତାସୂନାଂ ଚ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଦେହାନ୍ ଭିତ୍ତ୍ଵା ତଥା ଶୁଭାନ୍ ଵାସଂ କୁଲେଷୁ ଜନ୍ତୂନାଂ ମରଣାଯ ଧୃତାତ୍ମନାମ୍
ପ୍ରାଣ ଛାଡିଦେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଶରୀର ଦେଖି, ପରିବାରରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସ କରୁଥିବା ଦେଖି, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ଦେଖି,
ସାତ୍ତ୍ଵିକାନାଂ ଚ ଜନ୍ତୂନାଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନାନାଂ ଗତିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପତିତାନାଂ ସୁଦାରୁଣାମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ବୁଝି, ଦ୍ବିଜମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀମାନେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖି,
ସୁରାପାନେ ଚ ସକ୍ତାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍ ଗୁରୁଦାରପ୍ରସକ୍ତାନାଂ ଗତିଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ଚାଶୁଭାମ୍
ମଦପାନରେ ଆସକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଜନାନୀପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ଅଶୁଭ ଫଳ ଭୋଗୁଥିବା ବୁଝି,
ଜନନୀଷୁ ଚ ଵର୍ତନ୍ତେ ଯେନ ସମ୍ଯଗ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ସଦେଵକେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଯେନ ଵର୍ତନ୍ତି ମାନଵାଃ
ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମାଆଁର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ବିଜମାନେ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଦେବମାନେ ସହ ଏହି ଜଗତରେ ରହୁଥାନ୍ତି,
ତେନ ଜ୍ଞାନେନ ଵିଜ୍ଞାଯ ଗତିଂ ଚାଶୁଭକର୍ମଣାମ୍ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାନାଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ଚ ଗତୀଃ ପୃଥକ୍
ସେହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଫଳ ବୁଝି, ପଶୁ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗତି ବୁଝି,
ଵେଦଵାଦାଂସ୍ ତଥା ଚିତ୍ରାନ୍ ଋତୂନାଂ ପର୍ଯଯାଂସ୍ ତଥା କ୍ଷଯଂ ସଂଵତ୍ସରାଣାଂ ଚ ମାସାନାଂ ଚ କ୍ଷଯଂ ତଥା
ବିଭିନ୍ନ ବେଦ ଧାରଣା, ଋତୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବର୍ଷର କ୍ଷୟ ଓ ମାସର କ୍ଷୟ ବୁଝି,
ପକ୍ଷକ୍ଷଯଂ ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵସାନାଂ ଚ ସଂକ୍ଷଯମ୍ କ୍ଷଯଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତସ୍ ତଥା
ପକ୍ଷର କ୍ଷୟ, ଦିନର କ୍ଷୟ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖି,
ଵୃଦ୍ଧିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମୁଦ୍ରାଣାଂ କ୍ଷଯଂ ତେଷାଂ ତଥା ପୁନଃ କ୍ଷଯଂ ଧନାନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପୁନର୍ ଵୃଦ୍ଧିଂ ତଥୈଵ ଚ
ସମୁଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଦେଖି, ଧନର କ୍ଷୟ ଓ ପୁନଃ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖି,
ସଂଯୋଗାନାଂ ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୁଗାନାଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ ଦେହଵୈକ୍ଲଵ୍ଯତାଂ ଚୈଵ ସମ୍ଯଗ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଯୁଗମାନେ ମିଶିବା ଦେଖି, ଶରୀରର ଅସ୍ୱସ୍ଥତାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝି,
ଆତ୍ମଦୋଷାଂଶ୍ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ସର୍ଵାନ୍ ଆତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତାନ୍ ସ୍ଵଦେହାଦ୍ ଉତ୍ଥିତାନ୍ ଗନ୍ଧାଂସ୍ ତଥା ଵିଜ୍ଞାଯ ଚାଶୁଭାନ୍
ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବୁଝି, ନିଜ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଶୁଭ ଗନ୍ଧ ବୁଝି,
କାନ୍ ଉତ୍ପାତଭଵାନ୍ ଦୋଷାନ୍ ପଶ୍ଯସି ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମ ଏତଂ ନଃ ସଂଶଯଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସ୍ଯ୍ ଅଶେଷତଃ
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ କେଉଁ ଦୋଷ ଦୁର୍ଘଟନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ଦେଖୁଛ, ଆମର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିବା ଉଚିତ।
ପଞ୍ଚ ଦୋଷାନ୍ ଦ୍ଵିଜା ଦେହେ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ ମାର୍ଗଜ୍ଞାଃ କାପିଲାଃ ସାଂଖ୍ଯାଃ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ପଥ ଜ୍ଞାନୀ, କାପିଳ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ମୁନିମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ବିଜମାନେ, ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚ ଦୋଷ ରହିଛି ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହାକୁ ଶୁଣ।
କାମକ୍ରୋଧୌ ଭଯଂ ନିଦ୍ରା ପଞ୍ଚମଃ ଶ୍ଵାସ ଉଚ୍ଯତେ ଏତେ ଦୋଷାଃ ଶରୀରେଷୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ନିଦ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚମ ଶ୍ୱାସ — ଏହି ଦୋଷମାନେ ସମସ୍ତ ଶରୀରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଛିନ୍ଦନ୍ତି କ୍ଷମଯା କ୍ରୋଧଂ କାମଂ ସଂକଲ୍ପଵର୍ଜନାତ୍ ସତ୍ତ୍ଵସଂସେଵନାନ୍ ନିଦ୍ରାମ୍ ଅପ୍ରମାଦାଦ୍ ଭଯଂ ତଥା
କ୍ଷମା ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧକୁ ଦୂର କରାଯାଏ, ଇଚ୍ଛାକୁ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରି ଦୂର କରାଯାଏ, ଶୁଦ୍ଧତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ନିଦ୍ରାକୁ ଦୂର କରାଯାଏ, ଏବଂ ସଚେତନ ରହି ଭୟକୁ ଦୂର କରାଯାଏ।
ଛିନ୍ଦନ୍ତି ପଞ୍ଚମଂ ଶ୍ଵାସମ୍ ଅଲ୍ପାହାରତଯା ଦ୍ଵିଜାଃ ଗୁଣାନ୍ ଗୁଣଶତୈର୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦୋଷାନ୍ ଦୋଷଶତୈର୍ ଅପି
ଦ୍ବିଜମାନେ ଅଳ୍ପ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଚାଞ୍ଚଳ ପଞ୍ଚମ ଶ୍ବାସକୁ ଚେଦନ୍ତି; ସେମାନେ ଶତ ଶତ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଶତ ଶତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି।
ହେତୂନ୍ ହେତୁଶତୈଶ୍ ଚିତ୍ରୈଶ୍ ଚିତ୍ରାନ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ଅପାଂ ଫେନୋପମଂ ଲୋକଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ମାଯାଶତୈଃ କୃତମ୍
ସେମାନେ ଅନେକ ଚତୁର୍ ହେତୁ ଦ୍ୱାରା ହେତୁଗୁଡିକୁ ତଥ୍ୟରେ ବୁଝି, ଏହି ଜଗତକୁ ଜଳର ଝାଗ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅନେକ ମାୟାରେ ତିଆରି।
ଚିତ୍ରଭିତ୍ତିପ୍ରତୀକାଶଂ ନଲସାରମ୍ ଅନର୍ଥକମ୍ ତମଃସଂଭ୍ରମିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵର୍ଷବୁଦ୍ବୁଦସଂନିଭମ୍
ସେମାନେ ଏହି ଜଗତକୁ ଚିତ୍ର ଦିଵାଲ ଭଳି, ନଳର ସାର ଭଳି, ଅନାବଶ୍ୟକ, ଅନ୍ଧାରରେ ଭ୍ରମିତ, ବର୍ଷାର ବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି।
ନାଶପ୍ରାଯଂ ସୁଖାଧାନଂ ନାଶୋତ୍ତରମହାଭଯମ୍ ରଜସ୍ ତମସି ସଂମଗ୍ନଂ ପଙ୍କେ ଦ୍ଵିପମ୍ ଇଵାଵଶମ୍
ଏହା ସୁଖର ଭଣ୍ଡାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନାଶ ନିଶ୍ଚିତ; ନାଶ ପରେ ବଡ ଭୟ ଆସେ। ଏହା ରଜସ ଓ ତମସରେ ଡୁବିଥିବା, କେତେକି ଦଳ ମାଟିରେ ଅସହାୟ ହାତୀ ଭଳି।
ସାଂଖ୍ଯା ଵିପ୍ରା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ନେହଂ ପ୍ରଜାକୃତମ୍ ଜ୍ଞାନଜ୍ଞେଯେନ ସାଂଖ୍ଯେନ ଵ୍ଯାପିନା ମହତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ବିଜମାନେ, ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରଜାର ଆସକ୍ତି ଛାଡି, ସାଂଖ୍ୟର ବଡ ଓ ସବୁଦିନ ଲାଗିଥିବା ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ଦ୍ୱାରା ଚାଲନ୍ତି।
ରାଜସାନ୍ ଅଶୁଭାନ୍ ଗନ୍ଧାଂସ୍ ତାମସାଂଶ୍ ଚ ତଥାଵିଧାନ୍ ପୁଣ୍ଯାଂଶ୍ ଚ ସାତ୍ତ୍ଵିକାନ୍ ଗନ୍ଧାନ୍ ସ୍ପର୍ଶଜାନ୍ ଦେହସଂଶ୍ରିତାନ୍
ସେମାନେ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଅଶୁଭ ରଜସ ଗନ୍ଧ, ତମସ ଗନ୍ଧ, ଏବଂ ଶୁଭ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗନ୍ଧକୁ ବି ଚେଦନ୍ତି।