ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପୃଥଗ୍ଭାଵାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିକୁରୁତେ ହ୍ଯ୍ ଅନୁ ଶୃଣ୍ଵତୀ ଭଵତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ସ୍ପୃଶତୀ ସ୍ପର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଶୁଣିବା ଶକ୍ତି କାନ ହୁଏ, ଛୁଁଇବା ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ଚ ଭଵେଦ୍ ଦୃଷ୍ଟୀ ରସନ୍ତୀ ରସନା ଭଵେତ୍ ଜିଘ୍ରନ୍ତୀ ଭଵତି ଘ୍ରାଣଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିକୁରୁତେ ପୃଥକ୍
ଦେଖିବା ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଚାଖିବା ରସନା ହୁଏ, ଘ୍ରାଣ କରିବା ନାକ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପରିଣତି ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ ତାନ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ତେଷାଂ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵିତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠତି ପୁରୁଷେ ବୁଦ୍ଧିର୍ ବୁଦ୍ଧିଭାଵଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏହାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ମଣିଷରେ ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
କଦାଚିଲ୍ ଲଭତେ ପ୍ରୀତିଂ କଦାଚିଦ୍ ଅପି ଶୋଚତି ନ ସୁଖେନ ଚ ଦୁଃଖେନ କଦାଚିଦ୍ ଇହ ମୁହ୍ଯତେ
କେବେ କେବେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କେବେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା କେବେ କେବେ ଏଠାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯଂ ଭାଵାତ୍ମିକା ଭାଵାଂସ୍ ତ୍ରୀନ୍ ଏତାନ୍ ଅତିଵର୍ତତେ ସରିତାଂ ସାଗରୋ ଭର୍ତା ମହାଵେଲାମ୍ ଇଵୋର୍ମିମାନ୍
ଭାବର ଗୁଣ ଥିବା ଏହା ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଯେପରି ନଦୀମାନଙ୍କର ନାଥ ସମୁଦ୍ର ବଡ଼ ତରଙ୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯଦା ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କିଂଚିତ୍ ତଦା ଭଵତି ସା ମନଃ ଅଧିଷ୍ଠାନେ ଚ ଵୈ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୃଥଗ୍ ଏତାନି ସଂସ୍ମରେତ୍
ଯେତେବେଳେ କିଛି ଆଶା କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଆଧାରରେ ଏହି ସବୁକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ମେଧ୍ଯାନି ଵିଚେତଵ୍ଯାନି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵାନୁପୂର୍ଵେଣ ଯଦ୍ ଯଦା ଚ ଵିଧୀଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପବିତ୍ର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତଦନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ତାଲିକାନୁସାରେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଅଵିଭାଗମନା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଭାଵୋ ମନସି ଵର୍ତତେ ପ୍ରଵର୍ତମାନସ୍ ତୁ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଏକତାରେ ମନ ସହିତ ରହେ, ଭାବ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ରଜୋଗୁଣ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯେ ଵୈ ଭାଵେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଏତେଷୁ ତେ ତ୍ରିଷୁ ଅନ୍ଵ୍ ଅର୍ଥାନ୍ ସଂପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ରଥନେମିମ୍ ଅରା ଇଵ
ଯେମାନେ ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଭାବ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଏମିତି ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଚକ୍ରର ଆରା ଚକ୍ରକୁ ଘେରି ଯାଏ।
ପ୍ରଦୀପାର୍ଥଂ ମନଃ କୁର୍ଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତମୈଃ ନିଶ୍ଚରଦ୍ଭିର୍ ଯଥାଯୋଗମ୍ ଉଦାସୀନୈର୍ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ମନକୁ ଦୀପର ଭଳି କରିବା ଉଚିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଯଥାଯଥ ଚଳିତ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଯେପରି ହେବ ସେପରି।
ଏଵଂସ୍ଵଭାଵମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତି ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି ଅଶୋଚନ୍ ସଂପ୍ରହୃଷ୍ଯଂଶ୍ ଚ ନିତ୍ଯଂ ଵିଗତମତ୍ସରଃ
ଏହି ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ଭାବ ବୋଲି ବୁଝିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହୁଏନାହିଁ, ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ ଥାଏ।
ନ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ଶକ୍ଯତେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କାମଗୋଚରୈଃ ପ୍ରଵର୍ତମାନୈର୍ ଅନେକୈର୍ ଦୁର୍ଧରୈର୍ ଅକୃତାତ୍ମଭିଃ
ଆତ୍ମାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବା ଯାଏନାହିଁ, କାମନାରେ ଲିପ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅଅନୁଶାସିତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ।
ତେଷାଂ ତୁ ମନସା ରଶ୍ମୀନ୍ ଯଦା ସମ୍ଯଙ୍ ନିଯଚ୍ଛତି ତଦା ପ୍ରକାଶତେ ଶ୍ଯାତ୍ମା ଦୀପଦୀପ୍ତା ଯଥାକୃତିଃ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ମନର କିରଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଦୀପର ଆଲୋକ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଭୂତାନାଂ ତମସ୍ଯ୍ ଉପଗତେ ଯଥା ପ୍ରକାଶଂ ଭଵତେ ସର୍ଵଂ ତଥୈଵମ୍ ଉପଧାର୍ଯତାମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ଧକାର ଆସିଲେ ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଯଥା ଵାରିଚରଃ ପକ୍ଷୀ ନ ଲିପ୍ଯତି ଜଲେ ଚରନ୍ ଵିମୁକ୍ତାତ୍ମା ତଥା ଯୋଗୀ ଗୁଣଦୋଷୈର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜଳରେ ଚଳିଥିବା ପକ୍ଷୀ ଜଳରେ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଥିବା ଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଏଵମ୍ ଏଵ କୃତପ୍ରଜ୍ଞୋ ନ ଦୋଷୈର୍ ଵିଷଯାଂଶ୍ ଚରନ୍ ଅସଜ୍ଜମାନଃ ସର୍ଵେଷୁ ନ କଥଂଚିତ୍ ପ୍ରଲିପ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼, ସେ ଭୋଗବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ, ସେ କେବେ ବି ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୂର୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ରତିର୍ ଯସ୍ଯ ସଦାତ୍ମନି ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମଭୂତସ୍ଯ ଗୁଣସଙ୍ଗେନ ସଜ୍ଜତଃ
ଯାହା ଆଗରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯାହାର ଆନନ୍ଦ ସଦା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ଗୁଣ ସହ ମିଶି ଆସକ୍ତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମା ପ୍ରସଵତି ଗୁଣେଷ୍ଵ୍ ଅପି କଦାଚନ ନ ଗୁଣା ଵିଦୁର୍ ଆତ୍ମାନଂ ଗୁଣାନ୍ ଵେଦ ସ ସର୍ଵଦା
ଆତ୍ମା ନିଜେ କେବେ କେବେ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କିନ୍ତୁ ଗୁଣମାନେ କେବେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଆତ୍ମା ତ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସଦା ଜାଣେ।
ପରିଦଧ୍ଯାଦ୍ ଗୁଣାନାଂ ସ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଚୈଵ ଯଥାତଥମ୍ ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ ଏଵମ୍ ଅନ୍ତରଂ ଲକ୍ଷଯେନ୍ ନରଃ
ସେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଭାବିବା ଓ ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଏକ ଜଣ ମଣିଷ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତଫାତ୍କୁ ବୁଝିପାରିବ।
ସୃଜତେ ତୁ ଗୁଣାନ୍ ଏକ ଏକୋ ନ ସୃଜତେ ଗୁଣାନ୍ ପୃଥଗ୍ଭୂତୌ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈତୌ ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତୌ ଚ ସର୍ଵଦା
ଏକ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଏକାଠି ରହନ୍ତି।
ଯଥାଶ୍ମନା ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତୌ ତଥୈଵ ତୌ ମଶକୋଦୁମ୍ବରୌ ଵାପି ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତୌ ଯଥା ସହ
ଯେପରି ପଥର ସହ ସୁନା ଏକାଠି ରହେ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି; କିମ୍ବା ଯେପରି ମଶା ଓ ଉଦୁମ୍ବର ଗଛ ଏକାଠି ରହନ୍ତି।
ଇଷିକା ଵା ଯଥା ମୁଞ୍ଜେ ପୃଥକ୍ ଚ ସହ ଚୈଵ ହ ତଥୈଵ ସହିତାଵ୍ ଏତୌ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୌ
ଯେପରି ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ସହ ଇଷିକା ଏକାଠି ଓ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଓ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରି ରହିଛନ୍ତି।
ସୃଜତେ ତୁ ଗୁଣାନ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି ଗୁଣାନ୍ ଵିକ୍ରିଯତଃ ସର୍ଵାନ୍ ଉଦାସୀନଵଦ୍ ଈଶ୍ଵରଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଈଶ୍ୱର ସଦା ଉଦାସୀନ ରହନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ ଇମାନ୍ ସୃଜତେ ଗୁଣାନ୍ ଊର୍ଣନାଭିର୍ ଯଥା ସୂତ୍ରଂ ସୃଜତେ ତଦ୍ ଗୁଣାଂସ୍ ତଥା
ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯେପରି ମକଡ଼ା ନିଜ ତାନା ବୁନେ, ସେପରି ଏହି ଗୁଣମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତା ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ ନୋପଲଭ୍ଯତେ ଏଵମ୍ ଏକେ ଵ୍ଯଵସ୍ଯନ୍ତି ନିଵୃତ୍ତିମ୍ ଇତି ଚାପରେ
ଏଗୁଡ଼ିକ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ପଛେ ଫେରି ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ; ନିବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଏଭଳି କିଛି ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ନିବୃତ୍ତିରେ।
ଉଭଯଂ ସଂପ୍ରଧାର୍ଯୈତଦ୍ ଅଧ୍ଯଵସ୍ଯେଦ୍ ଯଥାମତି ଅନେନୈଵ ଵିଧାନେନ ଭଵେଦ୍ ଵୈ ସଂଶଯୋ ମହାନ୍
ଉଭୟକୁ ଭାବି, ଜଣେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିଅନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଉପାୟରେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇପାରେ।
ଅନାଦିନିଧନୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଵିହରେନ୍ ନରଃ ଅକ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ନ୍ ଅପ୍ରହୃଷ୍ଯଂଶ୍ ଚ ନିତ୍ଯଂ ଵିଗତମତ୍ସରଃ
ଆତ୍ମା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିହୀନ; ଏହାକୁ ଜାଣି, ମଣିଷ ରୋଷ ଓ ଅତି ଆନନ୍ଦ ବିନା, ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ହୃଦଯେ ସର୍ଵୋ ବୁଦ୍ଧିଚିନ୍ତାମଯଂ ଦୃଢମ୍ ଅନିତ୍ଯଂ ସୁଖମ୍ ଆସୀନମ୍ ଅଶୋଚ୍ଯଂ ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ
ଏହିପରି, ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଥିବା ସମସ୍ତ କିଛି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଗଠିତ; ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ବସିଛି, ଶୋକ କରିବା ନାହିଁ, ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି।
ତରଯେତ୍ ପ୍ରଚ୍ଯୁତାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ ଯଥା ପୂର୍ଣାଂ ନଦୀଂ ନରାଃ ଅଵଗାହ୍ଯ ଚ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଵିପ୍ରା ଲୋଲମ୍ ଇମଂ ତଥା
ଯେପରି ଲୋକେ ଭାସିଯାଇଥିବା ଭୂମି କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଅସ୍ଥିର ସଂସାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ନ ତୁ ତପ୍ଯତି ଵୈ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସ୍ଥଲେ ଚରତି ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ ଏଵଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ କେଵଲଂ ଜ୍ଞାନମ୍ ଆତ୍ମନଃ
କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ଭୂମିରେ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ; ଏଭଳି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।