ରଜସ୍ ତମଶ୍ ଚ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ରଯ ଏତେ ସ୍ଵଯୋନିଜାଃ ସମାଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ଉପଲକ୍ଷଯେତ୍
ରଜ, ତମ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ତିନିଟି ସ୍ୱଯୋନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଅଛି; ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ର ଯତ୍ ପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତଂ କିଂଚିଦ୍ ଆତ୍ମନି ଲକ୍ଷଯେତ୍ ପ୍ରଶାନ୍ତମ୍ ଇଵ ସଂଯୁକ୍ତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଉପଧାରଯେତ୍
ନିଜ ମନରେ ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଶାନ୍ତିର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ଏକତା ଓ ସମ୍ମିଳନର ଭାବ ଦେଖାଏ, ସେଉଁଠି ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ଯତ୍ ତୁ ସଂତାପସଂଯୁକ୍ତଂ କାଯେ ମନସି ଵା ଭଵେତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ରଜ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ତତ୍ର ଚାପ୍ଯ୍ ଉପଲକ୍ଷଯେତ୍
ଦେହ କିମ୍ବା ମନରେ ଯେଉଁଠି ଅଶାନ୍ତି ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କ୍ରିୟାଶୀଳତା ରହିଛି, ସେଉଁଠି ରଜ ଅଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କର।
ଯତ୍ ତୁ ସଂମୋହସଂଯୁକ୍ତମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଷମଂ ଭଵେତ୍ ଅପ୍ରତର୍କ୍ଯମ୍ ଅଵିଜ୍ଞେଯଂ ତମସ୍ ତଦ୍ ଉପଧାରଯେତ୍
ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ତା, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଅସମତା, ଅବିଚାର ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ତମସ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ପ୍ରହର୍ଷଃ ପ୍ରୀତିର୍ ଆନନ୍ଦଂ ସ୍ଵାମ୍ଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥାତ୍ମଚିତ୍ତତା ଅକସ୍ମାଦ୍ ଯଦି ଵା କସ୍ମାଦ୍ ଵଦନ୍ତି ସାତ୍ତ୍ଵିକାନ୍ ଗୁଣାନ୍
ହର୍ଷ, ପ୍ରୀତି, ଆନନ୍ଦ, ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତି—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଅଚାନକ କିମ୍ବା କୌଣସି କାରଣରୁ ହେଉ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଭିମାନୋ ମୃଷାଵାଦୋ ଲୋଭୋ ମୋହସ୍ ତଥାକ୍ଷମା ଲିଙ୍ଗାନି ରଜସସ୍ ତାନି ଵର୍ତନ୍ତେ ହେତୁତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଅହଂକାର, ମିଥ୍ୟା କଥା, ଲୋଭ, ମୂଢ଼ତା ଏବଂ ଅସହିଷ୍ଣୁତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ରଜସିକ ଗୁଣର ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଥା ମୋହଃ ପ୍ରମାଦଶ୍ ଚ ତନ୍ଦ୍ରୀ ନିଦ୍ରାପ୍ରବୋଧିତା କଥଂଚିଦ୍ ଅଭିଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ ତାମସା ଗୁଣାଃ
ଏଭଳି, ଭ୍ରମ, ଅସାବଧାନତା, ଅଳସତା ଓ ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିବା ଅବସ୍ଥା କେବେ କେବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହାମାନେ ଅନ୍ଧକାରର ଗୁଣ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ମନଃ ପ୍ରସୃଜତେ ଭାଵଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅଧ୍ଯଵସାଯିନୀ ହୃଦଯଂ ପ୍ରିଯମ୍ ଏଵେହ ତ୍ରିଵିଧା କର୍ମଚୋଦନା
ମନ ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରେ, ହୃଦୟ ସଦା ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଲାଗିଥାଏ—ଏହି ତିନିଟି କାରଣ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରା ହ୍ଯ୍ ଅର୍ଥା ଅର୍ଥେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ପରଂ ମନଃ ମନସସ୍ ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିର୍ ବୁଦ୍ଧେର୍ ଆତ୍ମା ପରଃ ସ୍ମୃତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ତମ, ବସ୍ତୁଠାରୁ ମନ ଉତ୍ତମ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ, ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଆତ୍ମା ସର୍ବୋପରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ ଆତ୍ମା ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଏଵାତ୍ମନାଯିକା ଯଦା ଵିକୁରୁତେ ଭାଵଂ ତଦା ଭଵତି ସା ମନଃ
ମଣିଷର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି; ବୁଦ୍ଧି ଏକାଇ ଆତ୍ମାର ନେତୃତ୍ୱ କରେ। ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମନ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପୃଥଗ୍ଭାଵାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିକୁରୁତେ ହ୍ଯ୍ ଅନୁ ଶୃଣ୍ଵତୀ ଭଵତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ସ୍ପୃଶତୀ ସ୍ପର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଶୁଣିବା ଶକ୍ତି କାନ ହୁଏ, ଛୁଁଇବା ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ଚ ଭଵେଦ୍ ଦୃଷ୍ଟୀ ରସନ୍ତୀ ରସନା ଭଵେତ୍ ଜିଘ୍ରନ୍ତୀ ଭଵତି ଘ୍ରାଣଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିକୁରୁତେ ପୃଥକ୍
ଦେଖିବା ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଚାଖିବା ରସନା ହୁଏ, ଘ୍ରାଣ କରିବା ନାକ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପରିଣତି ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ ତାନ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ତେଷାଂ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵିତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠତି ପୁରୁଷେ ବୁଦ୍ଧିର୍ ବୁଦ୍ଧିଭାଵଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏହାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ମଣିଷରେ ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
କଦାଚିଲ୍ ଲଭତେ ପ୍ରୀତିଂ କଦାଚିଦ୍ ଅପି ଶୋଚତି ନ ସୁଖେନ ଚ ଦୁଃଖେନ କଦାଚିଦ୍ ଇହ ମୁହ୍ଯତେ
କେବେ କେବେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କେବେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା କେବେ କେବେ ଏଠାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯଂ ଭାଵାତ୍ମିକା ଭାଵାଂସ୍ ତ୍ରୀନ୍ ଏତାନ୍ ଅତିଵର୍ତତେ ସରିତାଂ ସାଗରୋ ଭର୍ତା ମହାଵେଲାମ୍ ଇଵୋର୍ମିମାନ୍
ଭାବର ଗୁଣ ଥିବା ଏହା ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଯେପରି ନଦୀମାନଙ୍କର ନାଥ ସମୁଦ୍ର ବଡ଼ ତରଙ୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯଦା ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କିଂଚିତ୍ ତଦା ଭଵତି ସା ମନଃ ଅଧିଷ୍ଠାନେ ଚ ଵୈ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୃଥଗ୍ ଏତାନି ସଂସ୍ମରେତ୍
ଯେତେବେଳେ କିଛି ଆଶା କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଆଧାରରେ ଏହି ସବୁକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ମେଧ୍ଯାନି ଵିଚେତଵ୍ଯାନି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵାନୁପୂର୍ଵେଣ ଯଦ୍ ଯଦା ଚ ଵିଧୀଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପବିତ୍ର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତଦନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ତାଲିକାନୁସାରେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଅଵିଭାଗମନା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଭାଵୋ ମନସି ଵର୍ତତେ ପ୍ରଵର୍ତମାନସ୍ ତୁ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଏକତାରେ ମନ ସହିତ ରହେ, ଭାବ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ରଜୋଗୁଣ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯେ ଵୈ ଭାଵେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଏତେଷୁ ତେ ତ୍ରିଷୁ ଅନ୍ଵ୍ ଅର୍ଥାନ୍ ସଂପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ରଥନେମିମ୍ ଅରା ଇଵ
ଯେମାନେ ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଭାବ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଏମିତି ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଚକ୍ରର ଆରା ଚକ୍ରକୁ ଘେରି ଯାଏ।
ପ୍ରଦୀପାର୍ଥଂ ମନଃ କୁର୍ଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତମୈଃ ନିଶ୍ଚରଦ୍ଭିର୍ ଯଥାଯୋଗମ୍ ଉଦାସୀନୈର୍ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ମନକୁ ଦୀପର ଭଳି କରିବା ଉଚିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଯଥାଯଥ ଚଳିତ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଯେପରି ହେବ ସେପରି।
ଏଵଂସ୍ଵଭାଵମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତି ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି ଅଶୋଚନ୍ ସଂପ୍ରହୃଷ୍ଯଂଶ୍ ଚ ନିତ୍ଯଂ ଵିଗତମତ୍ସରଃ
ଏହି ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ଭାବ ବୋଲି ବୁଝିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହୁଏନାହିଁ, ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ ଥାଏ।
ନ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ଶକ୍ଯତେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କାମଗୋଚରୈଃ ପ୍ରଵର୍ତମାନୈର୍ ଅନେକୈର୍ ଦୁର୍ଧରୈର୍ ଅକୃତାତ୍ମଭିଃ
ଆତ୍ମାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବା ଯାଏନାହିଁ, କାମନାରେ ଲିପ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅଅନୁଶାସିତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ।
ତେଷାଂ ତୁ ମନସା ରଶ୍ମୀନ୍ ଯଦା ସମ୍ଯଙ୍ ନିଯଚ୍ଛତି ତଦା ପ୍ରକାଶତେ ଶ୍ଯାତ୍ମା ଦୀପଦୀପ୍ତା ଯଥାକୃତିଃ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ମନର କିରଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଦୀପର ଆଲୋକ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଭୂତାନାଂ ତମସ୍ଯ୍ ଉପଗତେ ଯଥା ପ୍ରକାଶଂ ଭଵତେ ସର୍ଵଂ ତଥୈଵମ୍ ଉପଧାର୍ଯତାମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ଧକାର ଆସିଲେ ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଯଥା ଵାରିଚରଃ ପକ୍ଷୀ ନ ଲିପ୍ଯତି ଜଲେ ଚରନ୍ ଵିମୁକ୍ତାତ୍ମା ତଥା ଯୋଗୀ ଗୁଣଦୋଷୈର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜଳରେ ଚଳିଥିବା ପକ୍ଷୀ ଜଳରେ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଥିବା ଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଏଵମ୍ ଏଵ କୃତପ୍ରଜ୍ଞୋ ନ ଦୋଷୈର୍ ଵିଷଯାଂଶ୍ ଚରନ୍ ଅସଜ୍ଜମାନଃ ସର୍ଵେଷୁ ନ କଥଂଚିତ୍ ପ୍ରଲିପ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼, ସେ ଭୋଗବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ, ସେ କେବେ ବି ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୂର୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ରତିର୍ ଯସ୍ଯ ସଦାତ୍ମନି ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମଭୂତସ୍ଯ ଗୁଣସଙ୍ଗେନ ସଜ୍ଜତଃ
ଯାହା ଆଗରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯାହାର ଆନନ୍ଦ ସଦା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ଗୁଣ ସହ ମିଶି ଆସକ୍ତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମା ପ୍ରସଵତି ଗୁଣେଷ୍ଵ୍ ଅପି କଦାଚନ ନ ଗୁଣା ଵିଦୁର୍ ଆତ୍ମାନଂ ଗୁଣାନ୍ ଵେଦ ସ ସର୍ଵଦା
ଆତ୍ମା ନିଜେ କେବେ କେବେ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କିନ୍ତୁ ଗୁଣମାନେ କେବେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଆତ୍ମା ତ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସଦା ଜାଣେ।
ପରିଦଧ୍ଯାଦ୍ ଗୁଣାନାଂ ସ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଚୈଵ ଯଥାତଥମ୍ ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ ଏଵମ୍ ଅନ୍ତରଂ ଲକ୍ଷଯେନ୍ ନରଃ
ସେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଭାବିବା ଓ ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଏକ ଜଣ ମଣିଷ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତଫାତ୍କୁ ବୁଝିପାରିବ।
ସୃଜତେ ତୁ ଗୁଣାନ୍ ଏକ ଏକୋ ନ ସୃଜତେ ଗୁଣାନ୍ ପୃଥଗ୍ଭୂତୌ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈତୌ ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତୌ ଚ ସର୍ଵଦା
ଏକ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଏକାଠି ରହନ୍ତି।