ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତଥା ଖାନି ତ୍ରଯମ୍ ଆକାଶଲକ୍ଷଣମ୍ ପ୍ରାଣଶ୍ ଚେଷ୍ଟା ତଥା ସ୍ପର୍ଶ ଏତେ ଵାଯୁଗୁଣାସ୍ ତ୍ରଯଃ
ଶବ୍ଦ, କାନ ଏବଂ ତିନିଟି ମୁଖ୍ୟ ମାର୍ଗ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶର ଲକ୍ଷଣ। ଶ୍ୱାସ, ଚଳନ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ବାୟୁର ଗୁଣ।
ରୂପଂ ଚକ୍ଷୁର୍ ଵିପାକଶ୍ ଚ ତ୍ରିଧା ଜ୍ଯୋତିର୍ ଵିଧୀଯତେ ରସୋ ଽଥ ରସନଂ ସ୍ଵେଦୋ ଗୁଣାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତେ ତ୍ରଯୋ ଽମ୍ଭସାମ୍
ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ପରିଣତି—ଏହି ତିନିଟି ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସ୍ୱାଦ, ଜିଭ ଏବଂ ପୋଟ—ଏହି ତିନିଟି ଜଳର ଗୁଣ।
ଘ୍ରେଯଂ ଘ୍ରାଣଂ ଶରୀରଂ ଚ ଭୂମେର୍ ଏତେ ଗୁଣାସ୍ ତ୍ରଯଃ ଏତାଵାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଃ ପାଞ୍ଚଭୌତିକଃ
ଗନ୍ଧ, ନାକ ଏବଂ ଦେହ—ଏହି ତିନିଟି ମାଟିର ଗୁଣ। ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପଞ୍ଚଭୂତ ଗଠନ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଵାଯୋଃ ସ୍ପର୍ଶୋ ରସୋ ଽଦ୍ଭ୍ଯଶ୍ ଚ ଜ୍ଯୋତିଷୋ ରୂପମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଆକାଶପ୍ରଭଵଃ ଶବ୍ଦୋ ଗନ୍ଧୋ ଭୂମିଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ
ସ୍ପର୍ଶ ବାୟୁରୁ, ସ୍ୱାଦ ଜଳରୁ, ରୂପ ଅଗ୍ନିରୁ, ଶବ୍ଦ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଗନ୍ଧ ମାଟିର ଗୁଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଵଭାଵଶ୍ ଚ ଗୁଣା ଏତେ ସ୍ଵଯୋନିଜାଃ ତେ ଗୁଣାନ୍ ଅତିଵର୍ତନ୍ତେ ଗୁଣେଭ୍ଯଃ ପରମା ମତାଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ସ୍ୱଭାବ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱଯୋନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସେମାନେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୁଣମାନଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଯଥା କୂର୍ମ ଇଵାଙ୍ଗାନି ପ୍ରସାର୍ଯ ସଂନିଯଚ୍ଛତି ଏଵମ୍ ଏଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନିଯଚ୍ଛତି
ଯେପରି କୁମ୍ଭୀର ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରସାରି ଏବଂ ସଂକୋଚିତ କରେ, ସେପରି ବୁଦ୍ଧି, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଯଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପାଦତଲଯୋର୍ ଅଵାର୍କୋର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ପଶ୍ଯତି ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ କୃତ୍ଯେ ସା ଵର୍ତତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଉତ୍ତମା
ପାଦତଳ ଉପରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଗୁଣୈସ୍ ତୁ ନୀଯତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଏଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅପି ମନଃଷଷ୍ଠାନି ସର୍ଵାଣି ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଭାଵାତ୍ କୁତୋ ଗୁଣାଃ
ବୁଦ୍ଧି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ସମସ୍ତ ଛଅଟି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ମନ—ବୁଦ୍ଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଗୁଣମାନ ଏଠାରୁ ଅଲଗା କିପରି ହେବେ?
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନରୈଃ ପଞ୍ଚ ଷଷ୍ଠଂ ତନ୍ ମନ ଉଚ୍ଯତେ ସପ୍ତମୀଂ ବୁଦ୍ଧିମ୍ ଏଵାହୁଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ଵିଦ୍ଧି ଚାଷ୍ଟମମ୍
ମଣିଷରେ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଛଅଟିଏ ହେଉଛି ମନ, ସପ୍ତମଟିକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମଟିକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଜାଣ।
ଚକ୍ଷୁର୍ ଆଲୋକନାଯୈଵ ସଂଶଯଂ କୁରୁତେ ମନଃ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅଧ୍ଯଵସାନାଯ ସାକ୍ଷୀ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ
ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ, ମନ ସନ୍ଦେହ କରିବା ପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ, ଏବଂ ସାକ୍ଷୀକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରଜସ୍ ତମଶ୍ ଚ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ରଯ ଏତେ ସ୍ଵଯୋନିଜାଃ ସମାଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ତାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ଉପଲକ୍ଷଯେତ୍
ରଜ, ତମ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ତିନିଟି ସ୍ୱଯୋନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଅଛି; ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ର ଯତ୍ ପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତଂ କିଂଚିଦ୍ ଆତ୍ମନି ଲକ୍ଷଯେତ୍ ପ୍ରଶାନ୍ତମ୍ ଇଵ ସଂଯୁକ୍ତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଉପଧାରଯେତ୍
ନିଜ ମନରେ ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଶାନ୍ତିର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ଏକତା ଓ ସମ୍ମିଳନର ଭାବ ଦେଖାଏ, ସେଉଁଠି ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ଯତ୍ ତୁ ସଂତାପସଂଯୁକ୍ତଂ କାଯେ ମନସି ଵା ଭଵେତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ରଜ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ତତ୍ର ଚାପ୍ଯ୍ ଉପଲକ୍ଷଯେତ୍
ଦେହ କିମ୍ବା ମନରେ ଯେଉଁଠି ଅଶାନ୍ତି ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କ୍ରିୟାଶୀଳତା ରହିଛି, ସେଉଁଠି ରଜ ଅଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କର।
ଯତ୍ ତୁ ସଂମୋହସଂଯୁକ୍ତମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଷମଂ ଭଵେତ୍ ଅପ୍ରତର୍କ୍ଯମ୍ ଅଵିଜ୍ଞେଯଂ ତମସ୍ ତଦ୍ ଉପଧାରଯେତ୍
ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ତା, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଅସମତା, ଅବିଚାର ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ତମସ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ପ୍ରହର୍ଷଃ ପ୍ରୀତିର୍ ଆନନ୍ଦଂ ସ୍ଵାମ୍ଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥାତ୍ମଚିତ୍ତତା ଅକସ୍ମାଦ୍ ଯଦି ଵା କସ୍ମାଦ୍ ଵଦନ୍ତି ସାତ୍ତ୍ଵିକାନ୍ ଗୁଣାନ୍
ହର୍ଷ, ପ୍ରୀତି, ଆନନ୍ଦ, ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତି—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଅଚାନକ କିମ୍ବା କୌଣସି କାରଣରୁ ହେଉ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଭିମାନୋ ମୃଷାଵାଦୋ ଲୋଭୋ ମୋହସ୍ ତଥାକ୍ଷମା ଲିଙ୍ଗାନି ରଜସସ୍ ତାନି ଵର୍ତନ୍ତେ ହେତୁତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଅହଂକାର, ମିଥ୍ୟା କଥା, ଲୋଭ, ମୂଢ଼ତା ଏବଂ ଅସହିଷ୍ଣୁତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ରଜସିକ ଗୁଣର ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଥା ମୋହଃ ପ୍ରମାଦଶ୍ ଚ ତନ୍ଦ୍ରୀ ନିଦ୍ରାପ୍ରବୋଧିତା କଥଂଚିଦ୍ ଅଭିଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ ତାମସା ଗୁଣାଃ
ଏଭଳି, ଭ୍ରମ, ଅସାବଧାନତା, ଅଳସତା ଓ ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିବା ଅବସ୍ଥା କେବେ କେବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହାମାନେ ଅନ୍ଧକାରର ଗୁଣ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ମନଃ ପ୍ରସୃଜତେ ଭାଵଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅଧ୍ଯଵସାଯିନୀ ହୃଦଯଂ ପ୍ରିଯମ୍ ଏଵେହ ତ୍ରିଵିଧା କର୍ମଚୋଦନା
ମନ ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରେ, ହୃଦୟ ସଦା ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଲାଗିଥାଏ—ଏହି ତିନିଟି କାରଣ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରା ହ୍ଯ୍ ଅର୍ଥା ଅର୍ଥେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ପରଂ ମନଃ ମନସସ୍ ତୁ ପରା ବୁଦ୍ଧିର୍ ବୁଦ୍ଧେର୍ ଆତ୍ମା ପରଃ ସ୍ମୃତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ତମ, ବସ୍ତୁଠାରୁ ମନ ଉତ୍ତମ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ, ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଆତ୍ମା ସର୍ବୋପରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ ଆତ୍ମା ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଏଵାତ୍ମନାଯିକା ଯଦା ଵିକୁରୁତେ ଭାଵଂ ତଦା ଭଵତି ସା ମନଃ
ମଣିଷର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି; ବୁଦ୍ଧି ଏକାଇ ଆତ୍ମାର ନେତୃତ୍ୱ କରେ। ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମନ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପୃଥଗ୍ଭାଵାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିକୁରୁତେ ହ୍ଯ୍ ଅନୁ ଶୃଣ୍ଵତୀ ଭଵତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ସ୍ପୃଶତୀ ସ୍ପର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଶୁଣିବା ଶକ୍ତି କାନ ହୁଏ, ଛୁଁଇବା ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ଚ ଭଵେଦ୍ ଦୃଷ୍ଟୀ ରସନ୍ତୀ ରସନା ଭଵେତ୍ ଜିଘ୍ରନ୍ତୀ ଭଵତି ଘ୍ରାଣଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିକୁରୁତେ ପୃଥକ୍
ଦେଖିବା ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଚାଖିବା ରସନା ହୁଏ, ଘ୍ରାଣ କରିବା ନାକ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପରିଣତି ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ ତାନ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ତେଷାଂ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵିତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠତି ପୁରୁଷେ ବୁଦ୍ଧିର୍ ବୁଦ୍ଧିଭାଵଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏହାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ମଣିଷରେ ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
କଦାଚିଲ୍ ଲଭତେ ପ୍ରୀତିଂ କଦାଚିଦ୍ ଅପି ଶୋଚତି ନ ସୁଖେନ ଚ ଦୁଃଖେନ କଦାଚିଦ୍ ଇହ ମୁହ୍ଯତେ
କେବେ କେବେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କେବେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା କେବେ କେବେ ଏଠାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯଂ ଭାଵାତ୍ମିକା ଭାଵାଂସ୍ ତ୍ରୀନ୍ ଏତାନ୍ ଅତିଵର୍ତତେ ସରିତାଂ ସାଗରୋ ଭର୍ତା ମହାଵେଲାମ୍ ଇଵୋର୍ମିମାନ୍
ଭାବର ଗୁଣ ଥିବା ଏହା ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଯେପରି ନଦୀମାନଙ୍କର ନାଥ ସମୁଦ୍ର ବଡ଼ ତରଙ୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯଦା ପ୍ରାର୍ଥଯତେ କିଂଚିତ୍ ତଦା ଭଵତି ସା ମନଃ ଅଧିଷ୍ଠାନେ ଚ ଵୈ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୃଥଗ୍ ଏତାନି ସଂସ୍ମରେତ୍
ଯେତେବେଳେ କିଛି ଆଶା କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଆଧାରରେ ଏହି ସବୁକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ମେଧ୍ଯାନି ଵିଚେତଵ୍ଯାନି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵାନୁପୂର୍ଵେଣ ଯଦ୍ ଯଦା ଚ ଵିଧୀଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପବିତ୍ର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତଦନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ତାଲିକାନୁସାରେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଅଵିଭାଗମନା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଭାଵୋ ମନସି ଵର୍ତତେ ପ୍ରଵର୍ତମାନସ୍ ତୁ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଏକତାରେ ମନ ସହିତ ରହେ, ଭାବ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ରଜୋଗୁଣ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯେ ଵୈ ଭାଵେନ ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଏତେଷୁ ତେ ତ୍ରିଷୁ ଅନ୍ଵ୍ ଅର୍ଥାନ୍ ସଂପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ରଥନେମିମ୍ ଅରା ଇଵ
ଯେମାନେ ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଭାବ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଏମିତି ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି, ଯେପରି ଚକ୍ରର ଆରା ଚକ୍ରକୁ ଘେରି ଯାଏ।
ପ୍ରଦୀପାର୍ଥଂ ମନଃ କୁର୍ଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତମୈଃ ନିଶ୍ଚରଦ୍ଭିର୍ ଯଥାଯୋଗମ୍ ଉଦାସୀନୈର୍ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ମନକୁ ଦୀପର ଭଳି କରିବା ଉଚିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଯଥାଯଥ ଚଳିତ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଯେପରି ହେବ ସେପରି।