ସମଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଲଭ୍ଯାଲଭ୍ଯେନ ଵର୍ତଯନ୍ ଧୂତପାପ୍ମା ତୁ ତେଜସ୍ଵୀ ଲଘ୍ଵାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖି, ଲାଭ ଓ ହାନିରେ ସମ ରହି, ପାପ ଦୂର କରି, ତେଜସ୍ୱୀ, ଅଳ୍ପ ଖାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା ଲୋକ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
କାମକ୍ରୋଧୌ ଵଶେ କୃତ୍ଵା ନିଷେଵେଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ ମନସଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ କୃତ୍ଵୈକାଗ୍ର୍ଯଂ ସମାହିତଃ
କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ବଶ କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପୂର୍ଵରାତ୍ରେ ପରାର୍ଧେ ଚ ଧାରଯେନ୍ ମନ ଆତ୍ମନଃ ଜନ୍ତୋଃ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଯଦ୍ଯ୍ ଏକଂ କ୍ଲିନ୍ନମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ,
ତତୋ ଽସ୍ଯ ସ୍ରଵତି ପ୍ରଜ୍ଞା ଗିରେଃ ପାଦାଦ୍ ଇଵୋଦକମ୍ ମନସଃ ପୂର୍ଵମ୍ ଆଦଦ୍ଯାତ୍ କୂର୍ମାଣାମ୍ ଇଵ ମତ୍ସ୍ଯହା
ତେବେ ପ୍ରଜ୍ଞା ତାହାଠାରୁ ପାହାଡ଼ ତଳୁ ଜଳ ଝରିବା ପରି ଦୂରେଇଯାଏ; ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ମାଛଧରା କୁମିରକୁ ଧରିବା ପରି।
ତତଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତତଶ୍ ଚକ୍ଷୁର୍ ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣଂ ଚ ଯୋଗଵିତ୍ ତତ ଏତାନି ସଂଯମ୍ଯ ମନସି ସ୍ଥାପଯେଦ୍ ଯଦି
ତାପରେ ଯୋଗଜ୍ଞ ଲୋକ ଶ୍ରବଣ, ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ବା ଓ ଘ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନରେ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍।
ତଥୈଵାପୋହ୍ଯ ସଂକଲ୍ପାନ୍ ମନୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଧାରଯେତ୍ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନସି ହୃଦି ସଂସ୍ଥାପଯେଦ୍ ଯଦି
ଏହିପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ସଂକଳ୍ପକୁ ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍; ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ମନରେ, ହୃଦୟରେ ଏକତ୍ର କଲେ,
ଯଦୈତାନ୍ଯ୍ ଅଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ମନଃଷଷ୍ଠାନି ଚାତ୍ମନି ପ୍ରସୀଦନ୍ତି ଚ ସଂସ୍ଥାଯାଂ ତଦା ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶତେ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଛଅଟି — ମନ ଓ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ — ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଵିଧୂମ ଇଵ ଦୀପ୍ତାର୍ଚିର୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଇଵାକାଶେ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନି
ଧୂମ ଛଡ଼ା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶରେ ବିଜୁଳି ପରି, ଲୋକ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମନରେ ଦେଖିଥାଏ।
ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ଵ୍ଯାପକତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେ ମନୀଷିଣଃ
ସେଠାରେ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; ମହାନ ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଉଠି ଦେଖନ୍ତି।
ଧୃତିମନ୍ତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତାଃ ଏଵଂ ପରିମିତଂ କାଲମ୍ ଆଚରନ୍ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ
ଧୃଡ଼ ଚିତ୍ତ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥିବା, ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥାଏ।
ଆସୀନୋ ହି ରହସ୍ଯ୍ ଏକୋ ଗଚ୍ଛେଦ୍ ଅକ୍ଷରସାମ୍ଯତାମ୍ ପ୍ରମୋହୋ ଭ୍ରମ ଆଵର୍ତୋ ଘ୍ରାଣଂ ଶ୍ରଵଣଦର୍ଶନେ
ନିଜେ ଏକା ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ଅକ୍ଷୟ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ମନର ଭ୍ରମ, ମୂର୍ଛା ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ଘ୍ରାଣ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ବ୍ୟାପି ଯାଏ।
ଅଦ୍ଭୁତାନି ରସଃ ସ୍ପର୍ଶଃ ଶୀତୋଷ୍ଣମାରୁତାକୃତିଃ ପ୍ରତିଭାନ୍ ଉପସର୍ଗାଶ୍ ଚ ପ୍ରତିସଂଗୃହ୍ଯ ଯୋଗତଃ
ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଠଣ୍ଡା-ଗରମ, ବାୟୁର ରୂପ, ଅନୁଭୂତି ଓ ବିଘ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ତାଂସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ସାମ୍ଯେନୈଵ ନିଵର୍ତଯେତ୍ କୁର୍ଯାତ୍ ପରିଚଯଂ ଯୋଗେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ନିଯତୋ ମୁନିଃ
ଯେଉଁଠି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଅବହେଳା କରି ସମଭାବରେ ନିବାରଣ କରେ, ନିୟମିତ ମୁନି ତିନି ଲୋକରେ ଯୋଗର ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରେ।
ଗିରିଶୃଙ୍ଗେ ତଥା ଚୈତ୍ଯେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେଷୁ ଯୋଜଯେତ୍ ସଂନିଯମ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ କୋଷ୍ଠେ ଭାଣ୍ଡମନା ଇଵ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ଦେବସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଗଛ ତଳେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭଣ୍ଡାର ଦେଖିବା ମନେ ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଏକାଗ୍ରଂ ଚିନ୍ତଯେନ୍ ନିତ୍ଯଂ ଯୋଗାନ୍ ନୋଦ୍ଵିଜତେ ମନଃ ଯେନୋପାଯେନ ଶକ୍ଯେତ ନିଯନ୍ତୁଂ ଚଞ୍ଚଲଂ ମନଃ
ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସଦା ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଥିରେ ମନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉପାୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବ, ସେହିପରି ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍।
ତତ୍ର ଯୁକ୍ତୋ ନିଷେଵେତ ନ ଚୈଵ ଵିଚଲେତ୍ ତତଃ ଶୂନ୍ଯାଗାରାଣି ଚୈକାଗ୍ରୋ ନିଵାସାର୍ଥମ୍ ଉପକ୍ରମେତ୍
ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଅବିଚଳ ରୁହିବା ଦରକାର। ଏକାଗ୍ର ମନେ ଖାଲି ଘର ବାସସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ନାତିଵ୍ରଜେତ୍ ପରଂ ଵାଚା କର୍ମଣା ମନସାପି ଵା ଉପେକ୍ଷକୋ ଯତାହାରୋ ଲବ୍ଧାଲବ୍ଧସମୋ ଭଵେତ୍
ବାକ୍ୟରେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ କିମ୍ବା ମନରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନାସକ୍ତ ଓ ସଂୟମିତ ଭୋଜନ କରି, ଲାଭ ଓ ଅଲାଭରେ ସମଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ଯଶ୍ ଚୈନମ୍ ଅଭିନନ୍ଦେତ ଯଶ୍ ଚୈନମ୍ ଅଭିଵାଦଯେତ୍ ସମସ୍ ତଯୋଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଉଭଯୋର୍ ନାଭିଧ୍ଯାଯେଚ୍ ଛୁଭାଶୁଭମ୍
ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, କିମ୍ବା ଯିଏ ନମସ୍କାର କରେ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍, ତାଙ୍କର ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଯେତ ଲାଭେଷୁ ନାଲାଭେଷୁ ଚ ଚିନ୍ତଯେତ୍ ସମଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସଧର୍ମା ମାତରିଶ୍ଵନଃ
ଲାଭରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅଲାଭରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସମଭାବ ରଖି, ପବନ ପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ସମ୍ମିଳିତ ହେଇ ରହିବା ଉଚିତ୍।
ଏଵଂ ସ୍ଵସ୍ଥାତ୍ମନଃ ସାଧୋଃ ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶିନଃ ଷଣ୍ ମାସାନ୍ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାଭିଵର୍ତତେ
ଏଭଳି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିବା, ସମସ୍ତଠାରେ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖୁଥିବା, ଛଅ ମାସ ଧରି ସଦା ଲିନ ଥିବା ସାଧୁଙ୍କୁ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ।
ଵେଦନାର୍ତାନ୍ ପରାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ ଏଵଂ ତୁ ନିରତୋ ମାର୍ଗଂ ଵିରମେନ୍ ନ ଵିମୋହିତଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ମାର୍ଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଭ୍ରମିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅପି ଵର୍ଣାଵକୃଷ୍ଟସ୍ ତୁ ନାରୀ ଵା ଧର୍ମକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ ତାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତେନ ମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛେତାଂ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଯଦି କୌଣସି ନିମ୍ନ ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଧର୍ମ ଆଶା କରୁଥିବା ଜଣେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମାର୍ଗରେ ଚାଲି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି।
ଅଜଂ ପୁରାଣମ୍ ଅଜରଂ ସନାତନଂ ଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାତିଗମ୍ ଅଗୋଚରଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚେମାଂ ପରମେଷ୍ଠିସାମ୍ଯତାଂ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନାଵୃତ୍ତିଗତିଂ ମନୀଷିଣଃ
ଅଜନ୍ମା, ପୁରାତନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ଶାଶ୍ୱତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅଗୋଚର ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନ ଆସୁଥିବା ଯାହାକୁ ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରମ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଆଉ ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଦ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଵେଦଵଚନଂ କୁରୁ କର୍ମ ତ୍ଯଜେତି ଚ କାଂ ଦିଶଂ ଵିଦ୍ଯଯା ଯାନ୍ତି କାଂ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି କର୍ମଣା
ଯଦି ବେଦ କହେ—‘କର୍ମ କର’ ଏବଂ ମଧ୍ୟ କହେ—‘କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କର’, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ମାର୍ଗରେ ଲୋକେ ଯାଆନ୍ତି, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ମାର୍ଗରେ ଯାଆନ୍ତି?
ଏତଦ୍ ଵୈ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମସ୍ ତଦ୍ ଭଵାନ୍ ପ୍ରବ୍ରଵୀତୁ ନଃ ଏତଦ୍ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଵୈରୂପ୍ଯଂ ଵର୍ତତେ ପ୍ରତିକୂଲତଃ
ଏହି କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆପଣ ଆମକୁ ଏହା କହନ୍ତୁ। ଏହି ବିଷୟରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ବିରୋଧ ଅଛି।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲା ଯତ୍ ପୃଚ୍ଛଧ୍ଵଂ ସମାସତଃ କର୍ମଵିଦ୍ଯାମଯୌ ଚୋଭୌ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି କ୍ଷରାକ୍ଷରୌ
ମୁନିମାନେ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ତାହା ସାରାଂଶରେ ଶୁଣ। କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ, ନଶ୍ୱର ଓ ଅକ୍ଷୟ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଯାଂ ଦିଶଂ ଵିଦ୍ଯଯା ଯାନ୍ତି ଯାଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚ କର୍ମଣା ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ସାଂପ୍ରତଂ ଵିପ୍ରା ଗହନଂ ହ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଉତ୍ତରମ୍
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ମାର୍ଗରେ ଲୋକେ ଯାଆନ୍ତି, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ମାର୍ଗରେ ଯାଆନ୍ତି—ଏହି ଗୁଢ଼ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଏବେ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ଅସ୍ତି ଧର୍ମ ଇତି ଯୁକ୍ତଂ ନାସ୍ତି ତତ୍ରୈଵ ଯୋ ଵଦେତ୍ ଯକ୍ଷସ୍ଯ ସାଦୃଶ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ଯକ୍ଷସ୍ଯେଦଂ ଭଵେଦ୍ ଅଥ
‘ଧର୍ମ ଅଛି’ ବୋଲି କିଏ କହିଲେ, ଏହା ଠିକ୍। ‘ଧର୍ମ ନାହିଁ’ ବୋଲି କିଏ କହିଲେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହି ଯକ୍ଷଙ୍କର ଗୁଣ, ଏହି ଯକ୍ଷଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ।
ଦ୍ଵାଵ୍ ଇମାଵ୍ ଅଥ ପନ୍ଥାନୌ ଯତ୍ର ଵେଦାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣୋ ଧର୍ମୋ ନିଵୃତ୍ତୋ ଵା ଵିଭାଷିତଃ
ଏଠି ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏକଟି କର୍ମ ରୂପ ଧର୍ମ, ଅନ୍ୟଟି ତ୍ୟାଗ ରୂପ ଧର୍ମ—ଦୁହିଁ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ।
କର୍ମଣା ବଧ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ ଵିଦ୍ଯଯା ଚ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ତସ୍ମାତ୍ କର୍ମ ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯତଯଃ ପାରଦର୍ଶିନଃ
କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଆବଦ୍ଧ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହିକାରଣରୁ ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଥାଏ, ସେଠି ଯତିମାନେ କର୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ।