ନ ତଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ନ ତିର୍ଯକ୍ ଚ ନାଧୋ ନ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ନ ମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀତେ ନୈଵ କିଂଚିନ୍ ନ କଶ୍ଚନ
ସେ ଉପରେ ନୁହେଁ, ଆଉ ଚାରିପାଖରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଳେ ନୁହେଁ, ପୁନିପୁନି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, କିଛି ନୁହେଁ, କେହି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵେ ତତ୍ସ୍ଥା ଇମେ ଲୋକା ବାହ୍ଯମ୍ ଏଷାଂ ନ କିଂଚନ ଯଦ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରେ ସମାଗଚ୍ଛେଦ୍ ଯଥା ବାଣୋ ଗୁଣଚ୍ଯୁତଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାହିଁରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ବାହାର ନାହିଁ। ଯଦି ଏମାନେ ଏକାଠି ଆଗରେ ଆସିବେ, ଏହା ଧନୁର ତାଣିରୁ ଛୁଟିଥିବା ଏକ ତୀର ପରି।
ନୈଵାନ୍ତଂ କାରଣସ୍ଯେଯାଦ୍ ଯଦ୍ଯ୍ ଅପି ସ୍ଯାନ୍ ମନୋଜଵଃ ତସ୍ମାତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରଂ ନାସ୍ତି ନାସ୍ତି ସ୍ଥୂଲତରଂ ତଥା
ମନ ଯେତେ ତେଜ ହେଉ, କାରଣର ଶେଷକୁ ପହଁଞିପାରିବେନାହିଁ; ଏହିପରି, ଏଠାରେ କିଛି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅତି ଦ୍ରୁଢ଼ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତଃପାଣିପାଦଂ ତତ୍ ସର୍ଵତୋକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍ ସର୍ଵତଃଶ୍ରୁତିମଲ୍ ଲୋକେ ସର୍ଵମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ ଓ ପାଦ, ସମସ୍ତଠାରେ ମୁହଁ, ମୁଣ୍ଡ, ଚେହେରା; ସମସ୍ତଠାରେ ଶୁଣିବା, ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଉଭୟ ରହିଛି।
ତଦ୍ ଏଵାଣୋର୍ ଅଣୁତରଂ ତନ୍ ମହଦ୍ଭ୍ଯୋ ମହତ୍ତରମ୍ ତଦ୍ ଅନ୍ତଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଧ୍ରୁଵଂ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠୁ ବଡ଼; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ଅକ୍ଷରଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵେଧା ଭାଵୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମନଃ କ୍ଷରଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଦିଵ୍ଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅମୃତମ୍ ଅକ୍ଷରମ୍
ଅବିନାଶୀ ଓ ବିନାଶୀ — ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମାର; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିନାଶୀ, କିନ୍ତୁ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ଅବିନାଶୀ।
ନଵଦ୍ଵାରଂ ପୁରଂ କୃତ୍ଵା ହଂସୋ ହି ନିଯତୋ ଵଶୀ ଈଦୃଶଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ସ୍ଥାଵରସ୍ଯ ଚରସ୍ଯ ଚ
ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ଏକ ନଗର ତିଆରି କରି, ନିୟମିତ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ହଂସ ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଥିବା ଓ ଚଳିଥିବା, ସଭୁଠାରେ ଅଛି।
ହାନେନାଭିଵିକଲ୍ପାନାଂ ନରାଣାଂ ସଂଚଯେନ ଚ ଶରୀରାଣାମ୍ ଅଜସ୍ଯାହୁର୍ ହଂସତ୍ଵଂ ପାରଦର୍ଶିନଃ
ନରମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଶରୀର ହରାଇବା ଓ ଜମା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ପାରଦର୍ଶୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜନ୍ମ ହଂସତ୍ୱ କୁ କହନ୍ତି।
ହଂସୋକ୍ତଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ କୂଟସ୍ଥଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଅକ୍ଷରମ୍ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଅକ୍ଷରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜହାତି ପ୍ରାଣଜନ୍ମନୀ
ହଂସ ଭାବରେ କହାଯାଇଥିବା ବିନାଶୀ ଓ ଅଟୁଟ ଅବିନାଶୀ; ଜ୍ଞାନୀ ଅବିନାଶୀକୁ ପାଇଁ, ପ୍ରାଣ ଓ ଜନ୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଭଵତାଂ ପୃଚ୍ଛତାଂ ଵିପ୍ରା ଯଥାଵଦ୍ ଇହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସାଂଖ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନେନ ସଂଯୁକ୍ତଂ ଯଦ୍ ଏତତ୍ କୀର୍ତିତଂ ମଯା
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ଯେପରି ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏଠାରେ ସଠିକ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଯୋଗକୃତ୍ଯଂ ତୁ ଭୋ ଵିପ୍ରାଃ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅତଃ ପରମ୍ ଏକତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧିମନସୋର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଏବେ ମୁଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ବିଷୟରେ କହିବି: ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କର ଏକତ୍ୱ।
ଆତ୍ମନୋ ଵ୍ଯାପିନୋ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମ୍ ଏତଦ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଉପଶାନ୍ତେନ ଦାନ୍ତେନାଧ୍ଯାତ୍ମଶୀଲିନା
ଆତ୍ମାର ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ଶାନ୍ତ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିବାଯୋଗ୍ୟ।
ଆତ୍ମାରାମେଣ ବୁଦ୍ଧେନ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଶୁଚିକର୍ମଣା ଯୋଗଦୋଷାନ୍ ସମୁଚ୍ଛିଦ୍ଯ ପଞ୍ଚ ଯାନ୍ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଜଣ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି, କର୍ମ ଶୁଚି, ଯୋଗର ପାଞ୍ଚଟି ଦୋଷ କାଟିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିପାରିବେ।
କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ଚ ଲୋଭଂ ଚ ଭଯଂ ସ୍ଵପ୍ନଂ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ କ୍ରୋଧଂ ଶମେନ ଜଯତି କାମଂ ସଂକଲ୍ପଵର୍ଜନାତ୍
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି; କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରିବାଯାଏ, ଇଚ୍ଛାକୁ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇ ଦମନ କରିବାଯାଏ।
ସତ୍ତ୍ଵସଂସେଵନାଦ୍ ଧୀରୋ ନିଦ୍ରାମ୍ ଉଚ୍ଛେତ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହତି ଧୃତ୍ଯା ଶିଶ୍ନୋଦରଂ ରକ୍ଷେତ୍ ପାଣିପାଦଂ ଚ ଚକ୍ଷୁଷା
ସତ୍ତ୍ୱ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଦୃଢ଼ ଲୋକ ନିଦ୍ରାକୁ ଦୂର କରିପାରିବେ; ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଶିଶ୍ନ ଓ ଉଦର, ହାତ, ପାଦ ଓ ଚକ୍ଷୁକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ ମନସା ମନୋ ଵାଚଂ ଚ କର୍ମଣା ଅପ୍ରମାଦାଦ୍ ଭଯଂ ଜହ୍ଯାଦ୍ ଦମ୍ଭଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋପସେଵନାତ୍
ମନ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଓ କାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; କଥା ଦ୍ୱାରା କର୍ମକୁ। ସଚେତନ ରହି ଭୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଅଭିମାନକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵମ୍ ଏତାନ୍ ଯୋଗଦୋଷାଞ୍ ଜଯେନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ ଅଗ୍ନୀଂଶ୍ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ ଚାଥ ଦେଵତାଃ ପ୍ରଣମେତ୍ ସଦା
ଏପରି ଯୋଗର ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ସଚେତନ ରହି ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵର୍ଜଯେଦ୍ ଉଦ୍ଧତାଂ ଵାଚଂ ହିଂସାଯୁକ୍ତାଂ ମନୋନୁଗାମ୍ ବ୍ରହ୍ମତେଜୋମଯଂ ଶୁକ୍ରଂ ଯସ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଅହଂକାରି ଓ ହିଂସାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା, ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କଥା କହିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଶୁକ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏତସ୍ଯ ଭୂତଭୂତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ଧ୍ଯାନମ୍ ଅଧ୍ଯଯନଂ ଦାନଂ ସତ୍ଯଂ ହ୍ରୀର୍ ଆର୍ଜଵଂ କ୍ଷମା
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୂଳକାରଣ ଯିଏ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ, ଦାନ, ସତ୍ୟ, ଲଜ୍ଜା, ସରଳତା ଓ କ୍ଷମା ଅଟୁଟ ଅଂଶ।
ଶୌଚଂ ଚୈଵାତ୍ମନଃ ଶୁଦ୍ଧିର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ନିଗ୍ରହଃ ଏତୈର୍ ଵିଵର୍ଧତେ ତେଜଃ ପାପ୍ମାନଂ ଚାପକର୍ଷତି
ଶୁଚିତା, ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତେଜ ବଢ଼େ ଓ ପାପ ଦୂର ହୁଏ।
ସମଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଲଭ୍ଯାଲଭ୍ଯେନ ଵର୍ତଯନ୍ ଧୂତପାପ୍ମା ତୁ ତେଜସ୍ଵୀ ଲଘ୍ଵାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖି, ଲାଭ ଓ ହାନିରେ ସମ ରହି, ପାପ ଦୂର କରି, ତେଜସ୍ୱୀ, ଅଳ୍ପ ଖାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା ଲୋକ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
କାମକ୍ରୋଧୌ ଵଶେ କୃତ୍ଵା ନିଷେଵେଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍ ମନସଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ କୃତ୍ଵୈକାଗ୍ର୍ଯଂ ସମାହିତଃ
କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ବଶ କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପୂର୍ଵରାତ୍ରେ ପରାର୍ଧେ ଚ ଧାରଯେନ୍ ମନ ଆତ୍ମନଃ ଜନ୍ତୋଃ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଯଦ୍ଯ୍ ଏକଂ କ୍ଲିନ୍ନମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ,
ତତୋ ଽସ୍ଯ ସ୍ରଵତି ପ୍ରଜ୍ଞା ଗିରେଃ ପାଦାଦ୍ ଇଵୋଦକମ୍ ମନସଃ ପୂର୍ଵମ୍ ଆଦଦ୍ଯାତ୍ କୂର୍ମାଣାମ୍ ଇଵ ମତ୍ସ୍ଯହା
ତେବେ ପ୍ରଜ୍ଞା ତାହାଠାରୁ ପାହାଡ଼ ତଳୁ ଜଳ ଝରିବା ପରି ଦୂରେଇଯାଏ; ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ମାଛଧରା କୁମିରକୁ ଧରିବା ପରି।
ତତଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତତଶ୍ ଚକ୍ଷୁର୍ ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣଂ ଚ ଯୋଗଵିତ୍ ତତ ଏତାନି ସଂଯମ୍ଯ ମନସି ସ୍ଥାପଯେଦ୍ ଯଦି
ତାପରେ ଯୋଗଜ୍ଞ ଲୋକ ଶ୍ରବଣ, ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ବା ଓ ଘ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନରେ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍।
ତଥୈଵାପୋହ୍ଯ ସଂକଲ୍ପାନ୍ ମନୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଧାରଯେତ୍ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନସି ହୃଦି ସଂସ୍ଥାପଯେଦ୍ ଯଦି
ଏହିପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ସଂକଳ୍ପକୁ ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍; ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ମନରେ, ହୃଦୟରେ ଏକତ୍ର କଲେ,
ଯଦୈତାନ୍ଯ୍ ଅଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ମନଃଷଷ୍ଠାନି ଚାତ୍ମନି ପ୍ରସୀଦନ୍ତି ଚ ସଂସ୍ଥାଯାଂ ତଦା ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶତେ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଛଅଟି — ମନ ଓ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ — ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଵିଧୂମ ଇଵ ଦୀପ୍ତାର୍ଚିର୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଇଵାକାଶେ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନି
ଧୂମ ଛଡ଼ା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶରେ ବିଜୁଳି ପରି, ଲୋକ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମନରେ ଦେଖିଥାଏ।
ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ଵ୍ଯାପକତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେ ମନୀଷିଣଃ
ସେଠାରେ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; ମହାନ ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଉଠି ଦେଖନ୍ତି।
ଧୃତିମନ୍ତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତାଃ ଏଵଂ ପରିମିତଂ କାଲମ୍ ଆଚରନ୍ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ
ଧୃଡ଼ ଚିତ୍ତ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥିବା, ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥାଏ।