ନ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଶ୍ଯୋ ନ ଚ ସର୍ଵୈର୍ ଅପୀନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ମନସା ତୁ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶତେ
ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବ ନାହିଁ; ତେବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ମହାନ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଅଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଂ ତଚ୍ ଚାରସାଗନ୍ଧମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ ଅଶରୀରଂ ଶରୀରେ ସ୍ଵେ ନିରୀକ୍ଷେତ ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ଯାହାର କୌଣସି ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଅବିନାଶୀ, ଶରୀର ଭିତରେ ଅଶରୀରୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୂନ୍ୟ—ସେହିଠିକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଦେହେଷୁ ମର୍ତ୍ଯେଷୁ ପରମାର୍ଚିତମ୍ ଯୋ ଽନୁପଶ୍ଯତି ସ ପ୍ରେତ୍ଯ କଲ୍ପତେ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେହ ଓ ମରଣଶୀଳ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରକଟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂଜ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଵିଦ୍ଯାଵିନଯସଂପନ୍ନବ୍ରାହ୍ମଣେ ଗଵି ହସ୍ତିନି ଶୁନି ଚୈଵ ଶ୍ଵପାକେ ଚ ପଣ୍ଡିତାଃ ସମଦର୍ଶିନଃ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଏକ ନମ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ହାତୀ, କୁକୁର ଓ ଅପବିତ୍ର ମଣିଷ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ।
ସ ହି ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଜଙ୍ଗମେଷୁ ଧ୍ରୁଵେଷୁ ଚ ଵସତ୍ଯ୍ ଏକୋ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଯେନ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍
ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏକାକି ବସିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି ଯଦା ପଶ୍ଯତି ଭୂତାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ସଂପଦ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଯାଵାନ୍ ଆତ୍ମନି ଵେଦାତ୍ମା ତାଵାନ୍ ଆତ୍ମା ପରାତ୍ମନି ଯ ଏଵଂ ସତତଂ ଵେଦ ସୋ ଽମୃତତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ
ଯେତେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ଜାଣେ, ସେତେ ଉପର ଆତ୍ମାରେ ଅଛି; ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସଦା ଧାରଣ କରେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମଭୂତସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତହିତସ୍ଯ ଚ ଦେଵାପି ମାର୍ଗେ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଅପଦସ୍ଯ ପଦୈଷିଣଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମୀ, ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମାର୍ଗ ଉପରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଅପଦ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଶକୁନ୍ତାନାମ୍ ଇଵାକାଶେ ମତ୍ସ୍ଯାନାମ୍ ଇଵ ଚୋଦକେ ଯଥା ଗତିର୍ ନ ଦୃଶ୍ଯେତ ତଥା ଜ୍ଞାନଵିଦାଂ ଗତିଃ
ଉଡ଼ୁଆ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶରେ କେମିତି ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଜଳରେ ମାଛମାନେ କେମିତି ଘୁଁଡ଼ିଯାନ୍ତି, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ପଥ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ।
କାଲଃ ପଚତି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମନି ଯସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ପଚ୍ଯତେ କାଲସ୍ ତନ୍ ନ ଵେଦେହ କଶ୍ଚନ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱୟଂ ଭିତରେ କାଳରେ ପକାଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି କାଳ ନିଜେ ପକାଯାଉଛି, ଏଠାରେ କେହି ଜାଣିନାହିଁ।
ନ ତଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ନ ତିର୍ଯକ୍ ଚ ନାଧୋ ନ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ନ ମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀତେ ନୈଵ କିଂଚିନ୍ ନ କଶ୍ଚନ
ସେ ଉପରେ ନୁହେଁ, ଆଉ ଚାରିପାଖରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଳେ ନୁହେଁ, ପୁନିପୁନି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, କିଛି ନୁହେଁ, କେହି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵେ ତତ୍ସ୍ଥା ଇମେ ଲୋକା ବାହ୍ଯମ୍ ଏଷାଂ ନ କିଂଚନ ଯଦ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରେ ସମାଗଚ୍ଛେଦ୍ ଯଥା ବାଣୋ ଗୁଣଚ୍ଯୁତଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାହିଁରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ବାହାର ନାହିଁ। ଯଦି ଏମାନେ ଏକାଠି ଆଗରେ ଆସିବେ, ଏହା ଧନୁର ତାଣିରୁ ଛୁଟିଥିବା ଏକ ତୀର ପରି।
ନୈଵାନ୍ତଂ କାରଣସ୍ଯେଯାଦ୍ ଯଦ୍ଯ୍ ଅପି ସ୍ଯାନ୍ ମନୋଜଵଃ ତସ୍ମାତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରଂ ନାସ୍ତି ନାସ୍ତି ସ୍ଥୂଲତରଂ ତଥା
ମନ ଯେତେ ତେଜ ହେଉ, କାରଣର ଶେଷକୁ ପହଁଞିପାରିବେନାହିଁ; ଏହିପରି, ଏଠାରେ କିଛି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅତି ଦ୍ରୁଢ଼ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତଃପାଣିପାଦଂ ତତ୍ ସର୍ଵତୋକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍ ସର୍ଵତଃଶ୍ରୁତିମଲ୍ ଲୋକେ ସର୍ଵମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ ଓ ପାଦ, ସମସ୍ତଠାରେ ମୁହଁ, ମୁଣ୍ଡ, ଚେହେରା; ସମସ୍ତଠାରେ ଶୁଣିବା, ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଉଭୟ ରହିଛି।
ତଦ୍ ଏଵାଣୋର୍ ଅଣୁତରଂ ତନ୍ ମହଦ୍ଭ୍ଯୋ ମହତ୍ତରମ୍ ତଦ୍ ଅନ୍ତଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଧ୍ରୁଵଂ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠୁ ବଡ଼; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ଅକ୍ଷରଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵେଧା ଭାଵୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମନଃ କ୍ଷରଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଦିଵ୍ଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅମୃତମ୍ ଅକ୍ଷରମ୍
ଅବିନାଶୀ ଓ ବିନାଶୀ — ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମାର; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିନାଶୀ, କିନ୍ତୁ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ଅବିନାଶୀ।
ନଵଦ୍ଵାରଂ ପୁରଂ କୃତ୍ଵା ହଂସୋ ହି ନିଯତୋ ଵଶୀ ଈଦୃଶଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ସ୍ଥାଵରସ୍ଯ ଚରସ୍ଯ ଚ
ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ଏକ ନଗର ତିଆରି କରି, ନିୟମିତ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ହଂସ ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଥିବା ଓ ଚଳିଥିବା, ସଭୁଠାରେ ଅଛି।
ହାନେନାଭିଵିକଲ୍ପାନାଂ ନରାଣାଂ ସଂଚଯେନ ଚ ଶରୀରାଣାମ୍ ଅଜସ୍ଯାହୁର୍ ହଂସତ୍ଵଂ ପାରଦର୍ଶିନଃ
ନରମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଶରୀର ହରାଇବା ଓ ଜମା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ପାରଦର୍ଶୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜନ୍ମ ହଂସତ୍ୱ କୁ କହନ୍ତି।
ହଂସୋକ୍ତଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ କୂଟସ୍ଥଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଅକ୍ଷରମ୍ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଅକ୍ଷରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜହାତି ପ୍ରାଣଜନ୍ମନୀ
ହଂସ ଭାବରେ କହାଯାଇଥିବା ବିନାଶୀ ଓ ଅଟୁଟ ଅବିନାଶୀ; ଜ୍ଞାନୀ ଅବିନାଶୀକୁ ପାଇଁ, ପ୍ରାଣ ଓ ଜନ୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଭଵତାଂ ପୃଚ୍ଛତାଂ ଵିପ୍ରା ଯଥାଵଦ୍ ଇହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସାଂଖ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନେନ ସଂଯୁକ୍ତଂ ଯଦ୍ ଏତତ୍ କୀର୍ତିତଂ ମଯା
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ଯେପରି ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏଠାରେ ସଠିକ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଯୋଗକୃତ୍ଯଂ ତୁ ଭୋ ଵିପ୍ରାଃ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅତଃ ପରମ୍ ଏକତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧିମନସୋର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଏବେ ମୁଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ବିଷୟରେ କହିବି: ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କର ଏକତ୍ୱ।
ଆତ୍ମନୋ ଵ୍ଯାପିନୋ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମ୍ ଏତଦ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଉପଶାନ୍ତେନ ଦାନ୍ତେନାଧ୍ଯାତ୍ମଶୀଲିନା
ଆତ୍ମାର ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ଶାନ୍ତ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିବାଯୋଗ୍ୟ।
ଆତ୍ମାରାମେଣ ବୁଦ୍ଧେନ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଶୁଚିକର୍ମଣା ଯୋଗଦୋଷାନ୍ ସମୁଚ୍ଛିଦ୍ଯ ପଞ୍ଚ ଯାନ୍ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଜଣ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି, କର୍ମ ଶୁଚି, ଯୋଗର ପାଞ୍ଚଟି ଦୋଷ କାଟିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିପାରିବେ।
କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ଚ ଲୋଭଂ ଚ ଭଯଂ ସ୍ଵପ୍ନଂ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ କ୍ରୋଧଂ ଶମେନ ଜଯତି କାମଂ ସଂକଲ୍ପଵର୍ଜନାତ୍
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି; କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରିବାଯାଏ, ଇଚ୍ଛାକୁ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇ ଦମନ କରିବାଯାଏ।
ସତ୍ତ୍ଵସଂସେଵନାଦ୍ ଧୀରୋ ନିଦ୍ରାମ୍ ଉଚ୍ଛେତ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହତି ଧୃତ୍ଯା ଶିଶ୍ନୋଦରଂ ରକ୍ଷେତ୍ ପାଣିପାଦଂ ଚ ଚକ୍ଷୁଷା
ସତ୍ତ୍ୱ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଦୃଢ଼ ଲୋକ ନିଦ୍ରାକୁ ଦୂର କରିପାରିବେ; ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଶିଶ୍ନ ଓ ଉଦର, ହାତ, ପାଦ ଓ ଚକ୍ଷୁକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ ମନସା ମନୋ ଵାଚଂ ଚ କର୍ମଣା ଅପ୍ରମାଦାଦ୍ ଭଯଂ ଜହ୍ଯାଦ୍ ଦମ୍ଭଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋପସେଵନାତ୍
ମନ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଓ କାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; କଥା ଦ୍ୱାରା କର୍ମକୁ। ସଚେତନ ରହି ଭୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଅଭିମାନକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵମ୍ ଏତାନ୍ ଯୋଗଦୋଷାଞ୍ ଜଯେନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ ଅଗ୍ନୀଂଶ୍ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ ଚାଥ ଦେଵତାଃ ପ୍ରଣମେତ୍ ସଦା
ଏପରି ଯୋଗର ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ସଚେତନ ରହି ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵର୍ଜଯେଦ୍ ଉଦ୍ଧତାଂ ଵାଚଂ ହିଂସାଯୁକ୍ତାଂ ମନୋନୁଗାମ୍ ବ୍ରହ୍ମତେଜୋମଯଂ ଶୁକ୍ରଂ ଯସ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଅହଂକାରି ଓ ହିଂସାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା, ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କଥା କହିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଶୁକ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏତସ୍ଯ ଭୂତଭୂତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ଧ୍ଯାନମ୍ ଅଧ୍ଯଯନଂ ଦାନଂ ସତ୍ଯଂ ହ୍ରୀର୍ ଆର୍ଜଵଂ କ୍ଷମା
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୂଳକାରଣ ଯିଏ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ, ଦାନ, ସତ୍ୟ, ଲଜ୍ଜା, ସରଳତା ଓ କ୍ଷମା ଅଟୁଟ ଅଂଶ।
ଶୌଚଂ ଚୈଵାତ୍ମନଃ ଶୁଦ୍ଧିର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ନିଗ୍ରହଃ ଏତୈର୍ ଵିଵର୍ଧତେ ତେଜଃ ପାପ୍ମାନଂ ଚାପକର୍ଷତି
ଶୁଚିତା, ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତେଜ ବଢ଼େ ଓ ପାପ ଦୂର ହୁଏ।