ମହାଭୂତାନି ସର୍ଵାଣି ପୂର୍ଵସୃଷ୍ଟିଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ପ୍ରାଣଭୃଦ୍ଗ୍ରାମେ ନିଵିଷ୍ଟାନି ଶରୀରିଷୁ
ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟି ଭଳି ସମସ୍ତ ମହାଭୂତ ଅଧିକାଂଶ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀର ଭିତରେ ବସିଛି।
ଭୂମେର୍ ଦେହୋ ଜଲାତ୍ ସ୍ନେହୋ ଜ୍ଯୋତିଷଶ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ସ୍ମୃତେ ପ୍ରାଣାପାନାଶ୍ରଯୋ ଵାଯୁଃ କୋଷ୍ଠାଆକାଶଂ ଶରୀରିଣାମ୍
ଧରିତ୍ରୀରୁ ଶରୀର, ପାଣିରୁ ତେଲ, ଅଗ୍ନିରୁ ଦୃଷ୍ଟି, ଆଲୋକରୁ ସ୍ମୃତି, ବାୟୁରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଅଛି, ଶରୀରର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଆକାଶରୁ।
କ୍ରାନ୍ତୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ବଲେ ଶକ୍ରଃ କୋଷ୍ଠେ ଽଗ୍ନିର୍ ଭୋକ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି କର୍ଣଯୋଃ ପ୍ରଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଵାକ୍ ସରସ୍ଵତୀ
ଚଳନରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପେଟରେ ଭୋକ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି, କାନରେ ଦିଗ, ଶ୍ରବଣରେ ଶବ୍ଦ, ଜିହ୍ୱାରେ ବାଣୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ବସିଛନ୍ତି।
କର୍ଣୌ ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଞ୍ଚମୀ ଦଶ ତାନୀନ୍ଦ୍ରିଯୋକ୍ତାନି ଦ୍ଵାରାଣ୍ଯ୍ ଆହାରସିଦ୍ଧଯେ
କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିହ୍ୱା ଓ ପଞ୍ଚମ ନାକ—ଏହି ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଳି ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶୌ ତଥା ରୂପଂ ରସଂ ଗନ୍ଧଂ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ପୃଥଗ୍ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯସ୍ ତୁ ନିତ୍ଯଦା
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହାମାନେ ସବୁବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ ଭାବେ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ଯୁଙ୍କ୍ତେ ଅଵଶ୍ଯାନ୍ ଇଵ ରାଜିନଃ ମନଶ୍ ଚାପି ସଦା ଯୁଙ୍କ୍ତେ ଭୂତାତ୍ମା ହୃଦଯାଶ୍ରିତଃ
ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେପରି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଜୀବାତ୍ମା ସଦା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ତଥୈଵୈଷାଂ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଈଶ୍ଵରଂ ମନଃ ନିଯମେ ଚ ଵିସର୍ଗେ ଚ ଭୂତାତ୍ମା ମନସସ୍ ତଥା
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ ସେମାନଙ୍କର ମାଲିକ, ନିୟମ ଓ ମୁକ୍ତିରେ ଭଳି ଭାବେ ଜୀବାତ୍ମା ମନର ମାଲିକ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଶ୍ ଚ ସ୍ଵଭାଵଶ୍ ଚେତନା ମନଃ ପ୍ରାଣାପାନୌ ଚ ଜୀଵଶ୍ ଚ ନିତ୍ଯଂ ଦେହେଷୁ ଦେହିନାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଚେତନା, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଜୀବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସଦା ଥାଏ।
ଆଶ୍ରଯୋ ନାସ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଗୁଣଶବ୍ଦୋ ନ ଚେତନାଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ହି ତେଜଃ ସୃଜତି ନ ଗୁଣାନ୍ ଵୈ କଥଂଚନ
ସତ୍ତ୍ୱର ନିଜସ୍ୱ ଆଧାର ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଚେତନା ନୁହେଁ; ସତ୍ତ୍ୱ ତେଜକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଗୁଣକୁ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ସପ୍ତଦଶଂ ଦେହଂ ଵୃତଂ ଷୋଡଶଭିର୍ ଗୁଣୈଃ ମନୀଷୀ ମନସା ଵିପ୍ରାଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନି
ଏପରି ସପ୍ତଦଶ ଦେହ ସୋଳଟି ଗୁଣରେ ଢାକାଯାଇଛି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖନ୍ତି।
ନ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଶ୍ଯୋ ନ ଚ ସର୍ଵୈର୍ ଅପୀନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ମନସା ତୁ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶତେ
ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବ ନାହିଁ; ତେବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ମହାନ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଅଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଂ ତଚ୍ ଚାରସାଗନ୍ଧମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ ଅଶରୀରଂ ଶରୀରେ ସ୍ଵେ ନିରୀକ୍ଷେତ ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ଯାହାର କୌଣସି ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଅବିନାଶୀ, ଶରୀର ଭିତରେ ଅଶରୀରୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୂନ୍ୟ—ସେହିଠିକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଦେହେଷୁ ମର୍ତ୍ଯେଷୁ ପରମାର୍ଚିତମ୍ ଯୋ ଽନୁପଶ୍ଯତି ସ ପ୍ରେତ୍ଯ କଲ୍ପତେ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେହ ଓ ମରଣଶୀଳ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରକଟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂଜ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଵିଦ୍ଯାଵିନଯସଂପନ୍ନବ୍ରାହ୍ମଣେ ଗଵି ହସ୍ତିନି ଶୁନି ଚୈଵ ଶ୍ଵପାକେ ଚ ପଣ୍ଡିତାଃ ସମଦର୍ଶିନଃ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଏକ ନମ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ହାତୀ, କୁକୁର ଓ ଅପବିତ୍ର ମଣିଷ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ।
ସ ହି ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଜଙ୍ଗମେଷୁ ଧ୍ରୁଵେଷୁ ଚ ଵସତ୍ଯ୍ ଏକୋ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଯେନ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍
ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏକାକି ବସିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି ଯଦା ପଶ୍ଯତି ଭୂତାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ସଂପଦ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଯାଵାନ୍ ଆତ୍ମନି ଵେଦାତ୍ମା ତାଵାନ୍ ଆତ୍ମା ପରାତ୍ମନି ଯ ଏଵଂ ସତତଂ ଵେଦ ସୋ ଽମୃତତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ
ଯେତେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ଜାଣେ, ସେତେ ଉପର ଆତ୍ମାରେ ଅଛି; ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସଦା ଧାରଣ କରେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମଭୂତସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତହିତସ୍ଯ ଚ ଦେଵାପି ମାର୍ଗେ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଅପଦସ୍ଯ ପଦୈଷିଣଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମୀ, ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମାର୍ଗ ଉପରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଅପଦ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଶକୁନ୍ତାନାମ୍ ଇଵାକାଶେ ମତ୍ସ୍ଯାନାମ୍ ଇଵ ଚୋଦକେ ଯଥା ଗତିର୍ ନ ଦୃଶ୍ଯେତ ତଥା ଜ୍ଞାନଵିଦାଂ ଗତିଃ
ଉଡ଼ୁଆ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶରେ କେମିତି ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଜଳରେ ମାଛମାନେ କେମିତି ଘୁଁଡ଼ିଯାନ୍ତି, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ପଥ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ।
କାଲଃ ପଚତି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମନି ଯସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ପଚ୍ଯତେ କାଲସ୍ ତନ୍ ନ ଵେଦେହ କଶ୍ଚନ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱୟଂ ଭିତରେ କାଳରେ ପକାଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି କାଳ ନିଜେ ପକାଯାଉଛି, ଏଠାରେ କେହି ଜାଣିନାହିଁ।
ନ ତଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ନ ତିର୍ଯକ୍ ଚ ନାଧୋ ନ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ନ ମଧ୍ଯେ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀତେ ନୈଵ କିଂଚିନ୍ ନ କଶ୍ଚନ
ସେ ଉପରେ ନୁହେଁ, ଆଉ ଚାରିପାଖରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଳେ ନୁହେଁ, ପୁନିପୁନି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, କିଛି ନୁହେଁ, କେହି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵେ ତତ୍ସ୍ଥା ଇମେ ଲୋକା ବାହ୍ଯମ୍ ଏଷାଂ ନ କିଂଚନ ଯଦ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରେ ସମାଗଚ୍ଛେଦ୍ ଯଥା ବାଣୋ ଗୁଣଚ୍ଯୁତଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାହିଁରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ବାହାର ନାହିଁ। ଯଦି ଏମାନେ ଏକାଠି ଆଗରେ ଆସିବେ, ଏହା ଧନୁର ତାଣିରୁ ଛୁଟିଥିବା ଏକ ତୀର ପରି।
ନୈଵାନ୍ତଂ କାରଣସ୍ଯେଯାଦ୍ ଯଦ୍ଯ୍ ଅପି ସ୍ଯାନ୍ ମନୋଜଵଃ ତସ୍ମାତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରଂ ନାସ୍ତି ନାସ୍ତି ସ୍ଥୂଲତରଂ ତଥା
ମନ ଯେତେ ତେଜ ହେଉ, କାରଣର ଶେଷକୁ ପହଁଞିପାରିବେନାହିଁ; ଏହିପରି, ଏଠାରେ କିଛି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅତି ଦ୍ରୁଢ଼ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତଃପାଣିପାଦଂ ତତ୍ ସର୍ଵତୋକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍ ସର୍ଵତଃଶ୍ରୁତିମଲ୍ ଲୋକେ ସର୍ଵମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ହାତ ଓ ପାଦ, ସମସ୍ତଠାରେ ମୁହଁ, ମୁଣ୍ଡ, ଚେହେରା; ସମସ୍ତଠାରେ ଶୁଣିବା, ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଉଭୟ ରହିଛି।
ତଦ୍ ଏଵାଣୋର୍ ଅଣୁତରଂ ତନ୍ ମହଦ୍ଭ୍ଯୋ ମହତ୍ତରମ୍ ତଦ୍ ଅନ୍ତଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଧ୍ରୁଵଂ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠୁ ବଡ଼; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ଅକ୍ଷରଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵେଧା ଭାଵୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମନଃ କ୍ଷରଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଦିଵ୍ଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅମୃତମ୍ ଅକ୍ଷରମ୍
ଅବିନାଶୀ ଓ ବିନାଶୀ — ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମାର; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିନାଶୀ, କିନ୍ତୁ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ଅବିନାଶୀ।
ନଵଦ୍ଵାରଂ ପୁରଂ କୃତ୍ଵା ହଂସୋ ହି ନିଯତୋ ଵଶୀ ଈଦୃଶଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ସ୍ଥାଵରସ୍ଯ ଚରସ୍ଯ ଚ
ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ଏକ ନଗର ତିଆରି କରି, ନିୟମିତ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ହଂସ ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଥିବା ଓ ଚଳିଥିବା, ସଭୁଠାରେ ଅଛି।
ହାନେନାଭିଵିକଲ୍ପାନାଂ ନରାଣାଂ ସଂଚଯେନ ଚ ଶରୀରାଣାମ୍ ଅଜସ୍ଯାହୁର୍ ହଂସତ୍ଵଂ ପାରଦର୍ଶିନଃ
ନରମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଶରୀର ହରାଇବା ଓ ଜମା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ପାରଦର୍ଶୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜନ୍ମ ହଂସତ୍ୱ କୁ କହନ୍ତି।
ହଂସୋକ୍ତଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ କୂଟସ୍ଥଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଅକ୍ଷରମ୍ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଅକ୍ଷରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜହାତି ପ୍ରାଣଜନ୍ମନୀ
ହଂସ ଭାବରେ କହାଯାଇଥିବା ବିନାଶୀ ଓ ଅଟୁଟ ଅବିନାଶୀ; ଜ୍ଞାନୀ ଅବିନାଶୀକୁ ପାଇଁ, ପ୍ରାଣ ଓ ଜନ୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଭଵତାଂ ପୃଚ୍ଛତାଂ ଵିପ୍ରା ଯଥାଵଦ୍ ଇହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସାଂଖ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନେନ ସଂଯୁକ୍ତଂ ଯଦ୍ ଏତତ୍ କୀର୍ତିତଂ ମଯା
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ଯେପରି ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏଠାରେ ସଠିକ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।