ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନ ସେଵେତ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଚ ଯୋଗଵିତ୍ ସଦା ଚାଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯୋଗ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବିରାଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ସଦା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ ଚ ପଦ୍ମାସନାଦ୍ ଯୋଗୋ ନ ନାସାଗ୍ରନିରୀକ୍ଷଣାତ୍ ମନସଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ସଂଯୋଗୋ ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ
ଯୋଗ କେବଳ ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ନାକର ଟିପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବା ନୁହେଁ; ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଏକତାକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ମଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯୋଗଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିମୁକ୍ତିଦଃ ସଂସାରମୋକ୍ଷହେତୁଶ୍ ଚ କିମ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଛ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛଥ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଯାହା ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି ଓ ସଂସାରରୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି। ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ?
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵ୍ ଇତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ ଵ୍ଯାସଂ ପ୍ରଶସ୍ଯ ସଂପୂଜ୍ଯ ପୁନଃ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁଦ୍ଯତାଃ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ 'ଭଲ, ଭଲ' ବୋଲି କହିଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପୁଣି ପଚାରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତଵ ଵକ୍ତ୍ରାବ୍ଧିସଂଭୂତମ୍ ଅମୃତଂ ଵାଙ୍ମଯଂ ମୁନେ ପିବତାଂ ନୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନ ତୃପ୍ତିର୍ ଇହ ଦୃଶ୍ଯତେ
ହେ ମୁନି, ତୁମ ମୁଖ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅମୃତ ସଦୃଶ ବାଣୀକୁ ଆମେ ପିଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଆମେ କେବେ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯୋଗଂ ମୁନେ ବ୍ରୂହି ଵିସ୍ତରେଣ ଵିମୁକ୍ତିଦମ୍ ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଦ୍ଵିପଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍
ତେଣୁ, ହେ ମୁନି, ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଯୋଗ ବିଷୟରେ କୁହ, ଏବଂ ଦ୍ୱିପଦମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାଂଖ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହ; ଆମେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଵାଞ୍ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋ ଯଜ୍ଵା ଖ୍ଯାତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଽନସୂଯକଃ ସତ୍ଯଧର୍ମମତିର୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି
ଏକ ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଅନସୂୟା ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?
ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ସର୍ଵତ୍ଯାଗେନ ମେଧଯା ସାଂଖ୍ଯେ ଵା ଯଦି ଵା ଯୋଗ ଏତତ୍ ପୃଷ୍ଟୋ ଵଦସ୍ଵ ନଃ
କି ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ, ବୁଦ୍ଧି, ସାଂଖ୍ୟ କିମ୍ବା ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଆମକୁ କୁହ।
ମନସଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଯଥୈକାଗ୍ର୍ଯମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ ଯେନୋପାଯେନ ପୁରୁଷସ୍ ତତ୍ ତ୍ଵଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଏକାଗ୍ର କରାଯାଏ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହା ସମ୍ଭବ? ଏହା ଆମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ନାନ୍ଯତ୍ର ଜ୍ଞାନତପସୋର୍ ନାନ୍ଯତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହାତ୍ ନାନ୍ଯତ୍ର ସର୍ଵସଂତ୍ଯାଗାତ୍ ସିଦ୍ଧିଂ ଵିନ୍ଦତି କଶ୍ଚନ
ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟା ବିନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ବିନା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇପାରେ ନାହିଁ।
ମହାଭୂତାନି ସର୍ଵାଣି ପୂର୍ଵସୃଷ୍ଟିଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ପ୍ରାଣଭୃଦ୍ଗ୍ରାମେ ନିଵିଷ୍ଟାନି ଶରୀରିଷୁ
ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟି ଭଳି ସମସ୍ତ ମହାଭୂତ ଅଧିକାଂଶ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀର ଭିତରେ ବସିଛି।
ଭୂମେର୍ ଦେହୋ ଜଲାତ୍ ସ୍ନେହୋ ଜ୍ଯୋତିଷଶ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ସ୍ମୃତେ ପ୍ରାଣାପାନାଶ୍ରଯୋ ଵାଯୁଃ କୋଷ୍ଠାଆକାଶଂ ଶରୀରିଣାମ୍
ଧରିତ୍ରୀରୁ ଶରୀର, ପାଣିରୁ ତେଲ, ଅଗ୍ନିରୁ ଦୃଷ୍ଟି, ଆଲୋକରୁ ସ୍ମୃତି, ବାୟୁରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଅଛି, ଶରୀରର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଆକାଶରୁ।
କ୍ରାନ୍ତୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ବଲେ ଶକ୍ରଃ କୋଷ୍ଠେ ଽଗ୍ନିର୍ ଭୋକ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି କର୍ଣଯୋଃ ପ୍ରଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଵାକ୍ ସରସ୍ଵତୀ
ଚଳନରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପେଟରେ ଭୋକ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି, କାନରେ ଦିଗ, ଶ୍ରବଣରେ ଶବ୍ଦ, ଜିହ୍ୱାରେ ବାଣୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ବସିଛନ୍ତି।
କର୍ଣୌ ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଞ୍ଚମୀ ଦଶ ତାନୀନ୍ଦ୍ରିଯୋକ୍ତାନି ଦ୍ଵାରାଣ୍ଯ୍ ଆହାରସିଦ୍ଧଯେ
କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିହ୍ୱା ଓ ପଞ୍ଚମ ନାକ—ଏହି ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଳି ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶୌ ତଥା ରୂପଂ ରସଂ ଗନ୍ଧଂ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ପୃଥଗ୍ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯସ୍ ତୁ ନିତ୍ଯଦା
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହାମାନେ ସବୁବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ ଭାବେ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ଯୁଙ୍କ୍ତେ ଅଵଶ୍ଯାନ୍ ଇଵ ରାଜିନଃ ମନଶ୍ ଚାପି ସଦା ଯୁଙ୍କ୍ତେ ଭୂତାତ୍ମା ହୃଦଯାଶ୍ରିତଃ
ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେପରି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଜୀବାତ୍ମା ସଦା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ତଥୈଵୈଷାଂ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଈଶ୍ଵରଂ ମନଃ ନିଯମେ ଚ ଵିସର୍ଗେ ଚ ଭୂତାତ୍ମା ମନସସ୍ ତଥା
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ ସେମାନଙ୍କର ମାଲିକ, ନିୟମ ଓ ମୁକ୍ତିରେ ଭଳି ଭାବେ ଜୀବାତ୍ମା ମନର ମାଲିକ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଶ୍ ଚ ସ୍ଵଭାଵଶ୍ ଚେତନା ମନଃ ପ୍ରାଣାପାନୌ ଚ ଜୀଵଶ୍ ଚ ନିତ୍ଯଂ ଦେହେଷୁ ଦେହିନାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଚେତନା, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଜୀବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସଦା ଥାଏ।
ଆଶ୍ରଯୋ ନାସ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଗୁଣଶବ୍ଦୋ ନ ଚେତନାଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ହି ତେଜଃ ସୃଜତି ନ ଗୁଣାନ୍ ଵୈ କଥଂଚନ
ସତ୍ତ୍ୱର ନିଜସ୍ୱ ଆଧାର ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଚେତନା ନୁହେଁ; ସତ୍ତ୍ୱ ତେଜକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଗୁଣକୁ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ସପ୍ତଦଶଂ ଦେହଂ ଵୃତଂ ଷୋଡଶଭିର୍ ଗୁଣୈଃ ମନୀଷୀ ମନସା ଵିପ୍ରାଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନି
ଏପରି ସପ୍ତଦଶ ଦେହ ସୋଳଟି ଗୁଣରେ ଢାକାଯାଇଛି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖନ୍ତି।
ନ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଶ୍ଯୋ ନ ଚ ସର୍ଵୈର୍ ଅପୀନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ମନସା ତୁ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶତେ
ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବ ନାହିଁ; ତେବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ମହାନ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଅଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଂ ତଚ୍ ଚାରସାଗନ୍ଧମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ ଅଶରୀରଂ ଶରୀରେ ସ୍ଵେ ନିରୀକ୍ଷେତ ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ଯାହାର କୌଣସି ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଅବିନାଶୀ, ଶରୀର ଭିତରେ ଅଶରୀରୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୂନ୍ୟ—ସେହିଠିକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଦେହେଷୁ ମର୍ତ୍ଯେଷୁ ପରମାର୍ଚିତମ୍ ଯୋ ଽନୁପଶ୍ଯତି ସ ପ୍ରେତ୍ଯ କଲ୍ପତେ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେହ ଓ ମରଣଶୀଳ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରକଟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂଜ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଵିଦ୍ଯାଵିନଯସଂପନ୍ନବ୍ରାହ୍ମଣେ ଗଵି ହସ୍ତିନି ଶୁନି ଚୈଵ ଶ୍ଵପାକେ ଚ ପଣ୍ଡିତାଃ ସମଦର୍ଶିନଃ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଏକ ନମ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ହାତୀ, କୁକୁର ଓ ଅପବିତ୍ର ମଣିଷ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ।
ସ ହି ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଜଙ୍ଗମେଷୁ ଧ୍ରୁଵେଷୁ ଚ ଵସତ୍ଯ୍ ଏକୋ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଯେନ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍
ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏକାକି ବସିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି ଯଦା ପଶ୍ଯତି ଭୂତାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ସଂପଦ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଯାଵାନ୍ ଆତ୍ମନି ଵେଦାତ୍ମା ତାଵାନ୍ ଆତ୍ମା ପରାତ୍ମନି ଯ ଏଵଂ ସତତଂ ଵେଦ ସୋ ଽମୃତତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ
ଯେତେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ଜାଣେ, ସେତେ ଉପର ଆତ୍ମାରେ ଅଛି; ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସଦା ଧାରଣ କରେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମଭୂତସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତହିତସ୍ଯ ଚ ଦେଵାପି ମାର୍ଗେ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଅପଦସ୍ଯ ପଦୈଷିଣଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମୀ, ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମାର୍ଗ ଉପରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଅପଦ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଶକୁନ୍ତାନାମ୍ ଇଵାକାଶେ ମତ୍ସ୍ଯାନାମ୍ ଇଵ ଚୋଦକେ ଯଥା ଗତିର୍ ନ ଦୃଶ୍ଯେତ ତଥା ଜ୍ଞାନଵିଦାଂ ଗତିଃ
ଉଡ଼ୁଆ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶରେ କେମିତି ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଜଳରେ ମାଛମାନେ କେମିତି ଘୁଁଡ଼ିଯାନ୍ତି, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ପଥ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ।
କାଲଃ ପଚତି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମନି ଯସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ପଚ୍ଯତେ କାଲସ୍ ତନ୍ ନ ଵେଦେହ କଶ୍ଚନ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱୟଂ ଭିତରେ କାଳରେ ପକାଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି କାଳ ନିଜେ ପକାଯାଉଛି, ଏଠାରେ କେହି ଜାଣିନାହିଁ।