ଅନ୍ତର୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧଶ୍ ଚୈଵ କଥଂ ସୃଜଥ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ ତେ ତୁ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଯାତାଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶଃ
ଉପରେ, ତଳେ ଓ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବେ? ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ସମୁଦ୍ରେଭ୍ଯ ଇଵାପଗାଃ ହର୍ଯଶ୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଅଥ ନଷ୍ଟେଷୁ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରାଚେତସଃ ପୁନଃ
ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଫେରି ଆସିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ପୁଣି ଫେରି ଆସନ୍ତିନାହିଁ। ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ଦକ୍ଷ ପୁଣି—
ଵୈରଣ୍ଯାମ୍ ଅଥ ପୁତ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରମ୍ ଅସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ ଵିଵର୍ଧଯିଷଵସ୍ ତେ ତୁ ଶବଲାଶ୍ଵାସ୍ ତଥା ପ୍ରଜାଃ
ତାପରେ, ବୈରଣୀରେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ହଜାର ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ; ସେମାନେ ଥିଲେ ଶବଳାଶ୍ୱ।
ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ଵଚନଂ ତେ ତୁ ନାରଦେନ ପ୍ରଚୋଦିତାଃ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଊଚୁସ୍ ତେ ସର୍ଵେ ସମ୍ଯଗ୍ ଆହ ମହାନ୍ ଋଷିଃ
ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା କଥାକୁ ନାରଦ ଆଉଥରେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରକୁ କହିଲେ, 'ମହାନ ଋଷିଏ ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି।'
ଭ୍ରାତୄଣାଂ ପଦଵୀଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରମାଣଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଶ୍ ଚ ସୁଖଂ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମହେ ପ୍ରଜାଃ
ଭାଇମାନଙ୍କର ପଥ ଅନୁସରିବାକୁ ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯିବାକୁ ପଡିବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀର ମାପ ଜାଣିଲେ, ଆମେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବୁ।
ତେ ଽପି ତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ପ୍ରଯାତାଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍ ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ସମୁଦ୍ରେଭ୍ଯ ଇଵାପଗାଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପଥରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାହାନ୍ତି; ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ପୁଣି ଫେରିଆସନ୍ତିନାହିଁ।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ଵୈ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତୁର୍ ଅନ୍ଵେଷଣେ ଦ୍ଵିଜାଃ ପ୍ରଯାତୋ ନଶ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ତନ୍ ନ କାର୍ଯଂ ଵିପଶ୍ଚିତା
ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯଦି କୌଣସି ଭାଇ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ବାହାରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତାଂଶ୍ ଚୈଵ ନଷ୍ଟାନ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁତ୍ରାନ୍ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ଷଷ୍ଟିଂ ତତୋ ଽସୃଜତ୍ କନ୍ଯା ଵୈରଣ୍ଯାମ୍ ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ପୁଅମାନେ ହରାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ବୈରଣୀରେ ଷଷ୍ଟି ଝିଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ତାସ୍ ତଦା ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଭାର୍ଯାର୍ଥଂ କଶ୍ଯପଃ ପ୍ରଭୁଃ ସୋମୋ ଧର୍ମଶ୍ ଚ ଭୋ ଵିପ୍ରାସ୍ ତଥୈଵାନ୍ଯେ ମହର୍ଷଯଃ
ସେ ସମୟରେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପ୍ରଭୁ କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କୁ ଜନାନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ସୋମ, ଧର୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଦଦୌ ସ ଦଶ ଧର୍ମାଯ କଶ୍ଯପାଯ ତ୍ରଯୋଦଶ ସପ୍ତଵିଂଶତି ସୋମାଯ ଚତସ୍ରୋ ଽରିଷ୍ଟନେମିନେ
ସେ ଦଶଟି ଧର୍ମାଙ୍କୁ, ତେରଟି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସତେଇଟି ସୋମଙ୍କୁ ଏବଂ ଚାରଟି ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଦ୍ଵେ ଚୈଵ ବହୁପୁତ୍ରାଯ ଦ୍ଵେ ଚୈଵାଙ୍ଗିରସେ ତଥା ଦ୍ଵେ କୃଶାଶ୍ଵାଯ ଵିଦୁଷେ ତାସାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ
ସେ ପ୍ରତିଜନକୁ ଦୁଇଟି କରି ବହୁପୁତ୍ର, ଅଙ୍ଗିରସ ଏବଂ ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ କୃଷାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହାର ନାମଗୁଡିକୁ ମୋଠୁ ଶୁଣ।
ଅରୁନ୍ଧତୀ ଵସୁର୍ ଯାମୀ ଲମ୍ବା ଭାନୁର୍ ମରୁତ୍ଵତୀ ସଂକଲ୍ପା ଚ ମୁହୂର୍ତା ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵା ଚ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସୁ, ଯାମି, ଲମ୍ବା, ଭାନୁ, ମାରୁତ୍ବତୀ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ସାଧ୍ୟା ଏବଂ ବିଶ୍ୱ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯୋ ଦଶ ତ୍ଵ୍ ଏତାସ୍ ତାସ୍ଵ୍ ଅପତ୍ଯାନି ବୋଧତ ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ ତୁ ଵିଶ୍ଵାଯାଃ ସାଧ୍ଯା ସାଧ୍ଯାନ୍ ଵ୍ଯଜାଯତ
ଧର୍ମର ଦଶଜଣୀ ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ କିଏ ତାହା ଜାଣ। ବିଶ୍ୱାରୁ ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ ଜନ୍ମନେଲେ, ସାଧ୍ୟାରୁ ସାଧ୍ୟମାନେ ହେଲେ।
ମରୁତ୍ଵତ୍ଯାଂ ମରୁତ୍ଵନ୍ତୋ ଵସୋସ୍ ତୁ ଵସଵଃ ସୁତାଃ ଭାନୋସ୍ ତୁ ଭାନଵଃ ପୁତ୍ରା ମୁହୂର୍ତାସ୍ ତୁ ମୁହୂର୍ତଜାଃ
ମରୁତ୍ବତୀଠାରୁ ମରୁତମାନେ, ବସୁଠାରୁ ବସୁମାନେ, ଭାନୁଠାରୁ ଭାନୁମାନେ ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତାଠାରୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନେ ଜନ୍ମନେଲେ।
ଲମ୍ବାଯାଶ୍ ଚୈଵ ଘୋଷୋ ଽଥ ନାଗଵୀଥୀ ଚ ଯାମିଜା ପୃଥିଵୀ ଵିଷଯଂ ସର୍ଵମ୍ ଅରୁନ୍ଧତ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଜାଯତ
ଲମ୍ବାଠାରୁ ଘୋଷ ଜନ୍ମିଲେ, ନାଗବୀଥୀଠାରୁ ଯାମିଜା ହେଲେ; ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଅଞ୍ଚଳ ଅରୁନ୍ଧତୀରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ସଂକଲ୍ପାଯାସ୍ ତୁ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଜଜ୍ଞେ ସଂକଲ୍ପ ଏଵ ହି ନାଗଵୀଥ୍ଯାଂ ଚ ଯାମିନ୍ଯାଂ ଵୃଷଲଶ୍ ଚ ଵ୍ଯଜାଯତ
ସଂକଳ୍ପାଠାରୁ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଜନ୍ମିଲେ, କାରଣ ସଂକଳ୍ପ ତାଙ୍କର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ; ଏବଂ ନାଗବୀଥୀ ଓ ଯାମିନୀଠାରୁ ବୃଷଳ ଜନ୍ମିଲେ।
ପରା ଯାଃ ସୋମପତ୍ନୀଶ୍ ଚ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରାଚେତସୋ ଦଦୌ ସର୍ଵା ନକ୍ଷତ୍ରନାମ୍ନ୍ଯସ୍ ତା ଜ୍ଯୋତିଷେ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ପରା ନାମକ ଯେଉଁମାନେ ସୋମଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ସେମାନେ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେମାନେ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯେ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯେ ଖ୍ଯାତିମନ୍ତୋ ଵୈ ଦେଵା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ପୁରୋଗମାଃ ଵସଵୋ ଽଷ୍ଟୌ ସମାଖ୍ଯାତାସ୍ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରମ୍
ଏହିଠାରେ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ସେମାନେ ଅଷ୍ଟ ବସୁ; ମୁଁ ଏହାଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେବି।
ଆପୋ ଧ୍ରୁଵଶ୍ ଚ ସୋମଶ୍ ଚ ଧଵଶ୍ ଚୈଵାନିଲୋ ଽନଲଃ ପ୍ରତ୍ଯୂଷଶ୍ ଚ ପ୍ରଭାସଶ୍ ଚ ଵସଵୋ ନାମଭିଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଆପ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧବ, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ଓ ପ୍ରଭାସ—ଏହି ଅଷ୍ଟଜଣ ବସୁ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଆପସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଵୈତଣ୍ଡ୍ଯଃ ଶ୍ରମଃ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ମୁନିସ୍ ତଥା ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭଗଵାନ୍ କାଲୋ ଲୋକପ୍ରକାଲନଃ
ଆପଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ବୈତଣ୍ଡ୍ୟ, ଯାହାକୁ ଶ୍ରମ ଓ ଶ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେ ଏକ ମୁନି; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ପୂଜ୍ୟ କାଳ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମାପକ।
ସୋମସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ଵର୍ଚା ଵର୍ଚସ୍ଵୀ ଯେନ ଜାଯତେ ଧଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଦ୍ରଵିଣୋ ହୁତହଵ୍ଯଵହସ୍ ତଥା ମନୋହରାଯାଃ ଶିଶିରଃ ପ୍ରାଣୋ ଽଥ ରମଣସ୍ ତଥା
ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ମହାନ ବର୍ଚ୍ଚା, ଯାହାଠାରୁ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଧବଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ରବିଣ, ଯିଏ ହବି ଓ ହବ୍ୟ ନେଇଯାଆନ୍ତି; ମନୋହରାଠାରୁ ଶିଶିର, ପ୍ରାଣ ଓ ରମଣ ଜନ୍ମିଲେ।
ଅନିଲସ୍ଯ ଶିଵା ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ମନୋଜଵଃ ଅଵିଜ୍ଞାତଗତିଶ୍ ଚୈଵ ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରାଵ୍ ଅନିଲସ୍ଯ ଚ
ଅନିଳଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ଶିବା, ତାଙ୍କର ପୁଅ ମନୋଜବ; ଏହା ସହିତ ଅବିଜ୍ଞାତଗତି ମଧ୍ୟ ଅନିଳଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ।
ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଃ କୁମାରସ୍ ତୁ ଶରସ୍ତମ୍ବେ ଶ୍ରିଯା ଵୃତଃ ତସ୍ଯ ଶାଖୋ ଵିଶାଖଶ୍ ଚ ନୈଗମେଯଶ୍ ଚ ପୃଷ୍ଠଜଃ
ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି କୁମାର, ଯିଏ ବାଣର ଦଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶାଖ, ବିଶାଖ ଓ ନୈଗମେୟ, ଯିଏ ପୃଷ୍ଠରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ଅପତ୍ଯଂ କୃତ୍ତିକାନାଂ ତୁ କାର୍ତ୍ତିକେଯ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ପ୍ରତ୍ଯୂଷସ୍ଯ ଵିଦୁଃ ପୁତ୍ରମ୍ ଋଷିଂ ନାମ୍ନାଥ ଦେଵଲମ୍
କୃତ୍ତିକାମାନେ ଯେଉଁ ଶିଶୁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାମରେ ପରିଚିତ; ପ୍ରତ୍ୟୂଷଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଋଷି ଦେବଳ।
ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ଦେଵଲସ୍ଯାପି କ୍ଷମାଵନ୍ତୌ ମନୀଷିଣୌ ବୃହସ୍ପତେସ୍ ତୁ ଭଗିନୀ ଵରସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀ
ଦେବଳଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଜ୍ଞାନୀ; ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭଉଣୀ ଥିଲେ ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ, ବ୍ରହ୍ମବାଦରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଯୋଗସିଦ୍ଧା ଜଗତ୍ କୃତ୍ସ୍ନମ୍ ଅସକ୍ତା ଵିଚଚାର ହ ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ସା ଭାର୍ଯା ଵସୂନାମ୍ ଅଷ୍ଟମସ୍ଯ ତୁ
ଯୋଗସିଧ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅସକ୍ତ ଭାବେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ; ସେ ପ୍ରଭାସଙ୍କ—ଅଷ୍ଟମ ବସୁଙ୍କ—ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ।
ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ମହାଭାଗୋ ଯସ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଜାପତିଃ କର୍ତା ଶିଲ୍ପସହସ୍ରାଣାଂ ତ୍ରିଦଶାନାଂ ଚ ଵାର୍ଧକିଃ
ସେଠାରୁ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଜନ୍ମିଲେ—ଏକ ପ୍ରଜାପତି, ହଜାର ଶିଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟା ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ।
ଭୂଷଣାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ତା ଶିଲ୍ପଵତାଂ ଵରଃ ଯଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିମାନାନି ଦୈଵତାନାଂ ଚକାର ହ
ସେ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣର ସୃଷ୍ଟା, ଶିଳ୍ପୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ତିନି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବିମାନ ସେଇ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ମାନୁଷାଶ୍ ଚୋପଜୀଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଶିଲ୍ପଂ ମହାତ୍ମନଃ ସୁରଭୀ କଶ୍ଯପାଦ୍ ରୁଦ୍ରାନ୍ ଏକାଦଶ ଵିନିର୍ମମେ
ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଶିଳ୍ପ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ସୁରଭୀ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଠାରୁ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ମହାଦେଵପ୍ରସାଦେନ ତପସା ଭାଵିତା ସତୀ ଅଜୈକପାଦ୍ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯସ୍ ତ୍ଵଷ୍ଟା ରୁଦ୍ରଶ୍ ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ମହାଦେବଙ୍କ କୃପା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ପବିତ୍ର ହେଲେ; ଅଜଏକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରବଳ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।