ସକୃଦ୍ ଉଚ୍ଚାରିତେ ଵାକ୍ଯେ ସମୁଦ୍ଭୂତମହାଶ୍ରମଃ ଶ୍ଵାସକାସାମଯାଯାସସମୁଦ୍ଭୂତପ୍ରଜାଗରଃ
ଏକ ଶବ୍ଦ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସେ, ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ରୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ।
ଅନ୍ଯେନୋତ୍ଥାପ୍ଯତେ ଽନ୍ଯେନ ତଥା ସଂଵେଶ୍ଯତେ ଜରୀ ଭୃତ୍ଯାତ୍ମପୁତ୍ରଦାରାଣାମ୍ ଅପମାନପରାକୃତଃ
ଏକ ଲୋକ ଉଠାଏ, ଆଉ ଜଣେ ସୋଇଏ, ବୟସରେ ଦାସ, ପୁଅ, ଝିଅ ଓ ଜଣା ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି ।
ପ୍ରକ୍ଷୀଣାଖିଲଶୌଚଶ୍ ଚ ଵିହାରାହାରସଂସ୍ପୃହଃ ହାସ୍ଯଃ ପରିଜନସ୍ଯାପି ନିର୍ଵିଣ୍ଣାଶେଷବାନ୍ଧଵଃ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରତା ହରାଇଯାଇଛି, ଖେଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆସା ରହିଛି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ହସନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ।
ଅନୁଭୂତମ୍ ଇଵାନ୍ଯସ୍ମିଞ୍ ଜନ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ ସଂସ୍ମରନ୍ ଯୌଵନେ ଦୀର୍ଘଂ ନିଶ୍ଵସିତ୍ଯ୍ ଅତିତାପିତଃ
ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମର ଭଳି ପୂର୍ବର କାର୍ଯ୍ୟ ମନେ ପକାଏ, ବୟସରେ ଯୁବକାଳ ମନେ ପକାଇ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ।
ଏଵମାଦୀନି ଦୁଃଖାନି ଜରାଯାମ୍ ଅନୁଭୂଯ ଚ ମରଣେ ଯାନି ଦୁଃଖାନି ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶୃଣୁ ତାନ୍ଯ୍ ଅପି
ଏଭଳି ବୟସର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି, ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଦୁଃଖ କଥା ଶୁଣ ।
ଶ୍ଲଥଗ୍ରୀଵାଙ୍ଘ୍ରିହସ୍ତୋ ଽଥ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵେପଥୁନା ନରଃ ମୁହୁର୍ ଗ୍ଲାନିପରଶ୍ ଚାସୌ ମୁହୁର୍ ଜ୍ଞାନବଲାନ୍ଵିତଃ
ଗଳା, ପାଦ ଓ ହାତ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଦେହ କମ୍ପିଯାଏ, କେବେ ଦୁର୍ବଳତା, କେବେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତି ଆସେ ।
ହିରଣ୍ଯଧାନ୍ଯତନଯଭାର୍ଯାଭୃତ୍ଯଗୃହାଦିଷୁ ଏତେ କଥଂ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଅତୀଵ ମମତାକୁଲଃ
ମୋର ସମ୍ପଦ, ଧାନ୍ୟ, ପୁଅ, ଝିଅ, ଜଣା, ଦାସ, ଘର ଓ ଆଦି ଏମାନେ କେମିତି ହେବେ? — ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ଅତି ଆସକ୍ତ ହୁଏ ।
ମର୍ମଵିଦ୍ଭିର୍ ମହାରୋଗୈଃ କ୍ରକଚୈର୍ ଇଵ ଦାରୁଣୈଃ ଶରୈର୍ ଇଵାନ୍ତକସ୍ଯୋଗ୍ରୈଶ୍ ଛିଦ୍ଯମାନାସ୍ଥିବନ୍ଧନଃ
ମହା ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ଦେହର ହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ହୁଏ ଯେ କଠିନ କର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି ।
ପରିଵର୍ତମାନତାରାକ୍ଷି ହସ୍ତପାଦଂ ମୁହୁଃ କ୍ଷିପନ୍ ସଂଶୁଷ୍ଯମାଣତାଲ୍ଵୋଷ୍ଠକଣ୍ଠୋ ଘୁରଘୁରାଯତେ
ତାରା ଘୁରାଇ ଘୁରାଇ ଦେଖୁଛି, ହାତ ପା ଆବାରେ ଆବାରେ ଛାଡ଼ୁଛି, ତାଳୁ, ଓଠ ଓ ଗଳା ଶୁଖିଯାଉଛି, ଏବଂ ଘୁର ଘୁର ଶବ୍ଦରେ କଣ୍ଠ ଦେଉଛି।
ନିରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠଦେଶୋ ଽପି ଉଦାନଶ୍ଵାସପୀଡିତଃ ତାପେନ ମହତା ଵ୍ଯାପ୍ତସ୍ ତୃଷା ଵ୍ଯାପ୍ତସ୍ ତଥା କ୍ଷୁଧା
ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉପରକୁ ଚାଲିଥିବା ଶ୍ୱାସର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡ଼ିତ, ଭୟଙ୍କର ତାପରେ ଆବୃତ, ତିନି ତିନି ତରହର ତରସା ଓ ଭୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
କ୍ଲେଶାଦ୍ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଯାମ୍ଯକିଂକରପୀଡିତଃ ତତଶ୍ ଚ ଯାତନାଦେହଂ କ୍ଲେଶେନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଯମର ଦୂତମାନଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଇ, ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ଏବଂ ପରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଦେହ ଧାରଣ କରେ।
ଏତାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନି ଚୋଗ୍ରାଣି ଦୁଃଖାନି ମରଣେ ନୃଣାମ୍ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ନରକେ ଯାନି ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ପୁରୁଷୈର୍ ମୃତୈଃ
ମଣିଷମାନେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୃତ ପୁରୁଷମାନେ ନରକରେ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
ଯାମ୍ଯକିଂକରପାଶାଦିଗ୍ରହଣଂ ଦଣ୍ଡତାଡନମ୍ ଯମସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ଚୋଗ୍ରମ୍ ଉଗ୍ରମାର୍ଗଵିଲୋକନମ୍
ଯମର ଦୂତମାନେ ପାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣରେ ଧରିବା, ଲାଠିରେ ପିଟିବା, ଯମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ଭୟାନକ ମାର୍ଗର ଦେଖା।
କରମ୍ଭଵାଲୁକାଵହ୍ନିଯନ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରାଦିଭୀଷଣେ ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ଯାତନାଯାଶ୍ ଚ ଯାତନାଦି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଚକିରେ ଚକିବା, ବାଲୁକା ଓ ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ିବା, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଆରମ୍ଭ—ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଭୟଙ୍କର, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
କ୍ରକଚୈଃ ପୀଡ୍ଯମାନାନାଂ ମୃଷାଯାଂ ଚାପି ଧ୍ମାପ୍ଯତାମ୍ କୁଠାରୈଃ ପାଟ୍ଯମାନାନାଂ ଭୂମୌ ଚାପି ନିଖନ୍ଯତାମ୍
କିଏ ଚରମିରେ ଚିରାଯାଉଛି, କିଏ ମିଥ୍ୟା କହିବାରେ ପୋଡ଼ାଯାଉଛି, କିଏ କୁଠାରରେ କାଟାଯାଉଛି, କିଏ ଭୂମିରେ ପୋତାଯାଉଛି।
ଶୂଲେଷ୍ଵ୍ ଆରୋପ୍ଯମାଣାନାଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରଵକ୍ତ୍ରେ ପ୍ରଵେଶ୍ଯତାମ୍ ଗୃଧ୍ରୈଃ ସଂଭକ୍ଷ୍ଯମାଣାନାଂ ଦ୍ଵୀପିଭିଶ୍ ଚୋପଭୁଜ୍ଯତାମ୍
କିଏ କାଠିରେ ଚଢ଼ାଯାଉଛି, କିଏ ବାଘର ମୁହଁରେ ପକାଯାଉଛି, କିଏ ଗୃଧ୍ରରେ ଖାଉଁଛି, କିଏ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଖାଉଛନ୍ତି।
କ୍ଵଥ୍ଯତାଂ ତୈଲମଧ୍ଯେ ଚ କ୍ଲିଦ୍ଯତାଂ କ୍ଷାରକର୍ଦମେ ଉଚ୍ଚାନ୍ ନିପାତ୍ଯମାନାନାଂ କ୍ଷିପ୍ଯତାଂ କ୍ଷେପଯନ୍ତ୍ରକୈଃ
କିଏ ତେଲ ମଧ୍ୟରେ ଉବାଯାଉଛି, କିଏ କ୍ଷାର ମାଟିରେ ଭିଜାଯାଉଛି, କିଏ ଉଚ୍ଚ ଠାରୁ ଫିଙ୍ଗାଯାଉଛି, କିଏ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଛାଡ଼ାଯାଉଛି।
ନରକେ ଯାନି ଦୁଃଖାନି ପାପହେତୂଦ୍ଭଵାନି ଵୈ ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ନାରକୈର୍ ଵିପ୍ରାସ୍ ତେଷାଂ ସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ନରକରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ, ପାପର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ନରକବାସୀମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେଗୁଡ଼ିକର ଗଣନା ନାହିଁ।
ନ କେଵଲଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠା ନରକେ ଦୁଃଖପଦ୍ଧତିଃ ସ୍ଵର୍ଗେ ଽପି ପାତଭୀତସ୍ଯ କ୍ଷଯିଷ୍ଣୋର୍ ନାସ୍ତି ନିର୍ଵୃତିଃ
କେବଳ ନରକରେ ନୁହେଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ଭୟ ଓ ନଶ୍ୱରତା ଅଛି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସୁଖ ନାହିଁ।
ପୁନଶ୍ ଚ ଗର୍ଭୋ ଭଵତି ଜାଯତେ ଚ ପୁନର୍ ନରଃ ଗର୍ଭେ ଵିଲୀଯତେ ଭୂଯୋ ଜାଯମାନୋ ଽସ୍ତମ୍ ଏତି ଚ
ପୁଣି ମଣିଷ ଗର୍ଭରେ ପଡ଼େ, ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଗର୍ଭରେ ଲିନ ହୁଏ, ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁଣି ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଜାତମାତ୍ରଶ୍ ଚ ମ୍ରିଯତେ ବାଲଭାଵେ ଚ ଯୌଵନେ ଯଦ୍ ଯତ୍ ପ୍ରୀତିକରଂ ପୁଂସାଂ ଵସ୍ତୁ ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରଜାଯତେ
କିଏ ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ମରିଯାଏ, କିଏ ଶିଶୁବୟସରେ, କିଏ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ; ମଣିଷଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ସୁଖ ଦେଉଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦ୍ ଏଵ ଦୁଃଖଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ବୀଜତ୍ଵମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି କଲତ୍ରପୁତ୍ରମିତ୍ରାଦିଗୃହକ୍ଷେତ୍ରଧନାଦିକୈଃ
ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଦୁଃଖର ଗଛର ବିଜ—ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଘର, ଜମି, ଧନ ଓ ଏହାଦି।
କ୍ରିଯତେ ନ ତଥା ଭୂରି ସୁଖଂ ପୁଂସାଂ ଯଥାସୁଖମ୍ ଇତି ସଂସାରଦୁଃଖାର୍କତାପତାପିତଚେତସାମ୍
ମଣିଷମାନେ ଯେପରି ସୁଖ ଚାହାନ୍ତି, ସେପରି ବହୁତ ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ସଂସାର ଦୁଃଖର ତାପରେ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଵିମୁକ୍ତିପାଦପଚ୍ଛାଯାମ୍ ଋତେ କୁତ୍ର ସୁଖଂ ନୃଣାମ୍ ତଦ୍ ଅସ୍ଯ ତ୍ରିଵିଧସ୍ଯାପି ଦୁଃଖଜାତସ୍ଯ ପଣ୍ଡିତୈଃ
ମୁକ୍ତିର ବୃକ୍ଷର ଛାୟା ଛାଡ଼ି, ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସୁଖ ଅଛି? ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖର ମୂଳକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଗର୍ଭଜନ୍ମଜରାଦ୍ଯେଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତଃ ନିରସ୍ତାତିଶଯାହ୍ଲାଦଂ ସୁଖଭାଵୈକଲକ୍ଷଣମ୍
ଗର୍ଭ, ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଏହାଦି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁମାନେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେଠାରେ ସୁଖ ଅତିରିକ୍ତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେ ସୁଖ ଅସ୍ଥାୟୀ।
ଭେଷଜଂ ଭଗଵତ୍ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଏକା ଚାତ୍ଯନ୍ତିକୀ ମତା ତସ୍ମାତ୍ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତଯେ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ପଣ୍ଡିତୈର୍ ନରୈଃ
ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଚିକିତ୍ସା ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି; ତେଣୁ ପଣ୍ଡିତ ମଣିଷମାନେ ସେହି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିହେତୁର୍ ଜ୍ଞାନଂ ଚ କର୍ମ ଚୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ଆଗମୋତ୍ଥଂ ଵିଵେକାଚ୍ ଚ ଦ୍ଵିଧା ଜ୍ଞାନଂ ତଥୋଚ୍ଯତେ
ସେଠାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇଟି ଉପାୟ ବୋଲି କହାଯାଇଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଏକଟି ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଆସିଥିବା, ଅନ୍ୟଟି ବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାଗମମଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଵେକଜମ୍ ଅନ୍ଧଂ ତମ ଇଵାଜ୍ଞାନଂ ଦୀପଵଚ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯୋଦ୍ଭଵମ୍
ବିବେକରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଶବ୍ଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ବ୍ରହ୍ମ ଠାରୁ ଅଲଗା। ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ଦୀପ ପରି।
ଯଥା ସୂର୍ଯସ୍ ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ଯଦ୍ ଵୈ ଵିପ୍ରା ଵିଵେକଜମ୍ ମନୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆହ ଵେଦାର୍ଥଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଯନ୍ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେପରି ବିବେକରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଜ୍ଞାନ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ମନୁ ମଧ୍ୟ ବେଦର ଅର୍ଥକୁ ମନେ ପକାଇ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।
ତଦ୍ ଏତଚ୍ ଛ୍ରୂଯତାମ୍ ଅତ୍ର ସଂବନ୍ଧେ ଗଦତୋ ମମ ଦ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣୀ ଵେଦିତଵ୍ଯେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଚ ଯତ୍
ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧ ଉପରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର — ଏକଟି ଶବ୍ଦର ବ୍ରହ୍ମ, ଅନ୍ୟଟି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ।