ପ୍ରସାରଣାକୁଞ୍ଚନାଦୌ ନାଗାନାଂ ପ୍ରଭୁର୍ ଆତ୍ମନଃ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରମହାପଙ୍କଶାଯୀ ସର୍ଵତ୍ର ପୀଡିତଃ
ମାଆର ଶରୀରର ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ଓ ମୁଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା, ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ମଳର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ସଚୈତନ୍ଯଃ ସ୍ମରଞ୍ ଜନ୍ମଶତାନ୍ଯ୍ ଅଥ ଆସ୍ତେ ଗର୍ଭେ ଽତିଦୁଃଖେନ ନିଜକର୍ମନିବନ୍ଧନଃ
ଶ୍ୱାସ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଚେତନ ରହି, ଶତଶଃ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ନିଜ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଗର୍ଭରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ଜାଯମାନଃ ପୁରୀଷାସୃଙ୍ମୂତ୍ରଶୁକ୍ରାଵିଲାନନଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ଵାତେନ ପୀଡ୍ଯମାନାସ୍ଥିବନ୍ଧନଃ
ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ପ୍ରାଣୀ ପୁରୀଷ, ରକ୍ତ, ପେଶାବ, ଶୁକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଢାକା ଥାଏ, ପ୍ରଜାପତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ହାଡ଼ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ।
ଅଧୋମୁଖସ୍ ତୈଃ କ୍ରିଯତେ ପ୍ରବଲୈଃ ସୂତିମାରୁତୈଃ କ୍ଲେଶୈର୍ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଜଠରାନ୍ ମାତୁର୍ ଆତୁରଃ
ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୂତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମାଆର ଗର୍ଭରୁ ବାହାରୁଛି।
ମୂର୍ଛାମ୍ ଅଵାପ୍ଯ ମହତୀଂ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ବାହ୍ଯଵାଯୁନା ଵିଜ୍ଞାନଭ୍ରଂଶମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଜାତସ୍ ତୁ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ବଡ଼ ଅଚେତନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବାହାରର ବାୟୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀ ଜ୍ଞାନ ହରାଇ ଦିଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କଣ୍ଟକୈର୍ ଇଵ ତୁନ୍ନାଙ୍ଗଃ କ୍ରକଚୈର୍ ଇଵ ଦାରିତଃ ପୂତିଵ୍ରଣାନ୍ ନିପତିତୋ ଧରଣ୍ଯାଂ କ୍ରିମିକୋ ଯଥା
ତାହାର ଅଂଗ ଶୁଳରେ ଛିଦ୍ର ହେବା ପରି, କ୍ରକଚରେ କଟାଯିବା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଘାଓ ସହିତ ଧରିତ୍ରୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ, କୀଟ ପରି।
କଣ୍ଡୂଯନେ ଽପି ଚାଶକ୍ତଃ ପରିଵର୍ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୀଶ୍ଵରଃ ସ୍ତନପାନାଦିକାହାରମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ପରେଚ୍ଛଯା
ନିଜେ ଖୋଜିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ ମାଆର ଦୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପାଏ।
ଅଶୁଚିସ୍ରସ୍ତରେ ସୁପ୍ତଃ କୀଟଦଂଶାଦିଭିସ୍ ତଥା ଭକ୍ଷ୍ଯମାଣୋ ଽପି ନୈଵୈଷାଂ ସମର୍ଥୋ ଵିନିଵାରଣେ
ଅପବିତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିବା, କୀଟ ଓ ଅନ୍ୟ ପୋକର କାମଡ଼ା ଭୋଗୁଥିବା, ସେମାନେ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରୋକିପାରେନି।
ଜନ୍ମଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନେକାନି ଜନ୍ମନୋ ଽନନ୍ତରାଣି ଚ ବାଲଭାଵେ ଯଦାପ୍ନୋତି ଆଧିଭୂତାଦିକାନି ଚ
ଜନ୍ମର ବହୁ ଦୁଃଖ ଓ ତାପର ପରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଶିଶୁବୟସରେ ଯେଉଁ ଆଧିଭୌତିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥାଏ।
ଅଜ୍ଞାନତମସା ଛନ୍ନୋ ମୂଢାନ୍ତଃକରଣୋ ନରଃ ନ ଜାନାତି କୁତଃ କୋ ଽହଂ କୁତ୍ର ଗନ୍ତା କିମାତ୍ମକଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ବିମଢ଼ ମନ ଥିବା ମଣିଷ, 'ମୁଁ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ମୁଁ କିଏ? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋର ସ୍ୱଭାବ କଣ?' ଏହି ସବୁ ଜାଣିପାରେନି।
କେନ ବନ୍ଧେନ ବଦ୍ଧୋ ଽହଂ କାରଣଂ କିମ୍ ଅକାରଣମ୍ କିଂ କାର୍ଯଂ କିମ୍ ଅକାର୍ଯଂ ଵା କିଂ ଵାଚ୍ଯଂ କିଂ ନ ଚୋଚ୍ଯତେ
ମୁଁ କେଉଁଠି ବନ୍ଧା ହେଇଛି? କାହିଁକି ଏହି ବନ୍ଧନ, କାହିଁକି ନୁହେଁ? କଣ କରିବା ଉଚିତ, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ? କଣ କହିବା ଉଚିତ, କଣ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ?
କୋ ଧର୍ମଃ କଶ୍ ଚ ଵାଧର୍ମଃ କସ୍ମିନ୍ ଵର୍ତେତ ଵୈ କଥମ୍ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅକର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଵା କିଂ ଗୁଣଦୋଷଵତ୍
ଧର୍ମ କଣ, ଅଧର୍ମ କଣ? କେଉଁ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କିପରି? କଣ କରିବା ଉଚିତ, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ? କେଉଁଥିରେ ଗୁଣ ଅଛି, କେଉଁଥିରେ ଦୋଷ ଅଛି?
ଏଵଂ ପଶୁସମୈର୍ ମୂଢୈର୍ ଅଜ୍ଞାନପ୍ରଭଵଂ ମହତ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ ନରୈର୍ ଦୁଃଖଂ ଶିଶ୍ନୋଦରପରାଯଣୈଃ
ଏଭଳି ଗୋଅଁ ଭଳି ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନ ବଡ଼ ଦୁଃଖର କାରଣ, ସେମାନେ ଖାଇବା ଓ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ଲାଗି ରହି, ଅନ୍ତେ ଦୁଃଖକୁ ହାସଲ କରନ୍ତି ।
ଅଜ୍ଞାନଂ ତାମସୋ ଭାଵଃ କାର୍ଯାରମ୍ଭପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ ଅଜ୍ଞାନିନାଂ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ କର୍ମଲୋପସ୍ ତତୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରର ଗୁଣ, ଏହିଠାରୁ କାମ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କାମରେ ଲାଗିଯାନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେବା ଆସେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ!
ନରକଂ କର୍ମଣାଂ ଲୋପାତ୍ ଫଲମ୍ ଆହୁର୍ ମହର୍ଷଯଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଜ୍ଞାନିନାଂ ଦୁଃଖମ୍ ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଚୋତ୍ତମମ୍
ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ନରକ ମିଳେ । ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏଠି ଓ ପରେ, ଦୁହିଁଠି ସବୁଠୁ ବେଶି ।
ଜରାଜର୍ଜରଦେହଶ୍ ଚ ଶିଥିଲାଵଯଵଃ ପୁମାନ୍ ଵିଚଲଚ୍ଛୀର୍ଣଦଶନୋ ଵଲିସ୍ନାଯୁଶିରାଵୃତଃ
ବୟସରେ ଦେହ ଅତି କ୍ଷୀଣ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶିଥିଳ, ଦାନ୍ତ ଢିଲା ଓ ଖସିଯାଇଛି, ଚର୍ମ, ନସା ଓ ଶିରା ଭାଙ୍ଗି ଗଲା ।
ଦୂରପ୍ରନଷ୍ଟନଯନୋ ଵ୍ଯୋମାନ୍ତର୍ଗତତାରକଃ ନାସାଵିଵରନିର୍ଯାତରୋମପୁଞ୍ଜଶ୍ ଚଲଦ୍ଵପୁଃ
ଦୂର ଦେଖିବା ଶକ୍ତି ହରାଇଛି, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ତାରା ଦେଖିପାରେ, ନାକରୁ କେଶ ନିସ୍କାସି ଆସୁଛି, ଦେହ କମ୍ପିଯାଉଛି ।
ପ୍ରକଟୀଭୂତସର୍ଵାସ୍ଥିର୍ ନତପୃଷ୍ଠାସ୍ଥିସଂହତିଃ ଉତ୍ସନ୍ନଜଠରାଗ୍ନିତ୍ଵାଦ୍ ଅଲ୍ପାହାରୋ ଽଲ୍ପଚେଷ୍ଟିତଃ
ସମସ୍ତ ହାଡ଼ ଚାଲି ଦେଖାଯାଉଛି, ପିଠିର ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ଗଲା, ପେଟର ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଵାସି ଗଲା, ସେ ଅତି ଅଳ୍ପ ଖାଏ ଓ ଅଳ୍ପ କାମ କରେ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରଚଙ୍କ୍ରମଣୋତ୍ଥାନଶଯନାସନଚେଷ୍ଟିତଃ ମନ୍ଦୀଭଵଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରନେତ୍ରଗଲଲ୍ଲାଲାଵିଲାନନଃ
ଚାଲିବା, ଉଠିବା, ସୋଇବା, ବସିବା — ସବୁ କାମ କଷ୍ଟର, କାନ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ମୁଁହ ଲାଲାରେ ଭରିଯାଇଛି ।
ଅନାଯତ୍ତୈଃ ସମସ୍ତୈଶ୍ ଚ କରଣୈର୍ ମରଣୋନ୍ମୁଖଃ ତତ୍କ୍ଷଣେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତାନାମ୍ ଅସ୍ମର୍ତାଖିଲଵସ୍ତୁନାମ୍
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ, ଏଠାରୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟ ସେ ମନେ ପକାଇପାରେ ନାହିଁ ।
ସକୃଦ୍ ଉଚ୍ଚାରିତେ ଵାକ୍ଯେ ସମୁଦ୍ଭୂତମହାଶ୍ରମଃ ଶ୍ଵାସକାସାମଯାଯାସସମୁଦ୍ଭୂତପ୍ରଜାଗରଃ
ଏକ ଶବ୍ଦ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସେ, ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ରୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ।
ଅନ୍ଯେନୋତ୍ଥାପ୍ଯତେ ଽନ୍ଯେନ ତଥା ସଂଵେଶ୍ଯତେ ଜରୀ ଭୃତ୍ଯାତ୍ମପୁତ୍ରଦାରାଣାମ୍ ଅପମାନପରାକୃତଃ
ଏକ ଲୋକ ଉଠାଏ, ଆଉ ଜଣେ ସୋଇଏ, ବୟସରେ ଦାସ, ପୁଅ, ଝିଅ ଓ ଜଣା ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି ।
ପ୍ରକ୍ଷୀଣାଖିଲଶୌଚଶ୍ ଚ ଵିହାରାହାରସଂସ୍ପୃହଃ ହାସ୍ଯଃ ପରିଜନସ୍ଯାପି ନିର୍ଵିଣ୍ଣାଶେଷବାନ୍ଧଵଃ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରତା ହରାଇଯାଇଛି, ଖେଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆସା ରହିଛି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ହସନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ।
ଅନୁଭୂତମ୍ ଇଵାନ୍ଯସ୍ମିଞ୍ ଜନ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ ସଂସ୍ମରନ୍ ଯୌଵନେ ଦୀର୍ଘଂ ନିଶ୍ଵସିତ୍ଯ୍ ଅତିତାପିତଃ
ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମର ଭଳି ପୂର୍ବର କାର୍ଯ୍ୟ ମନେ ପକାଏ, ବୟସରେ ଯୁବକାଳ ମନେ ପକାଇ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ।
ଏଵମାଦୀନି ଦୁଃଖାନି ଜରାଯାମ୍ ଅନୁଭୂଯ ଚ ମରଣେ ଯାନି ଦୁଃଖାନି ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶୃଣୁ ତାନ୍ଯ୍ ଅପି
ଏଭଳି ବୟସର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି, ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଦୁଃଖ କଥା ଶୁଣ ।
ଶ୍ଲଥଗ୍ରୀଵାଙ୍ଘ୍ରିହସ୍ତୋ ଽଥ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵେପଥୁନା ନରଃ ମୁହୁର୍ ଗ୍ଲାନିପରଶ୍ ଚାସୌ ମୁହୁର୍ ଜ୍ଞାନବଲାନ୍ଵିତଃ
ଗଳା, ପାଦ ଓ ହାତ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଦେହ କମ୍ପିଯାଏ, କେବେ ଦୁର୍ବଳତା, କେବେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତି ଆସେ ।
ହିରଣ୍ଯଧାନ୍ଯତନଯଭାର୍ଯାଭୃତ୍ଯଗୃହାଦିଷୁ ଏତେ କଥଂ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଅତୀଵ ମମତାକୁଲଃ
ମୋର ସମ୍ପଦ, ଧାନ୍ୟ, ପୁଅ, ଝିଅ, ଜଣା, ଦାସ, ଘର ଓ ଆଦି ଏମାନେ କେମିତି ହେବେ? — ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ଅତି ଆସକ୍ତ ହୁଏ ।
ମର୍ମଵିଦ୍ଭିର୍ ମହାରୋଗୈଃ କ୍ରକଚୈର୍ ଇଵ ଦାରୁଣୈଃ ଶରୈର୍ ଇଵାନ୍ତକସ୍ଯୋଗ୍ରୈଶ୍ ଛିଦ୍ଯମାନାସ୍ଥିବନ୍ଧନଃ
ମହା ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ଦେହର ହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ହୁଏ ଯେ କଠିନ କର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି ।
ପରିଵର୍ତମାନତାରାକ୍ଷି ହସ୍ତପାଦଂ ମୁହୁଃ କ୍ଷିପନ୍ ସଂଶୁଷ୍ଯମାଣତାଲ୍ଵୋଷ୍ଠକଣ୍ଠୋ ଘୁରଘୁରାଯତେ
ତାରା ଘୁରାଇ ଘୁରାଇ ଦେଖୁଛି, ହାତ ପା ଆବାରେ ଆବାରେ ଛାଡ଼ୁଛି, ତାଳୁ, ଓଠ ଓ ଗଳା ଶୁଖିଯାଉଛି, ଏବଂ ଘୁର ଘୁର ଶବ୍ଦରେ କଣ୍ଠ ଦେଉଛି।
ନିରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠଦେଶୋ ଽପି ଉଦାନଶ୍ଵାସପୀଡିତଃ ତାପେନ ମହତା ଵ୍ଯାପ୍ତସ୍ ତୃଷା ଵ୍ଯାପ୍ତସ୍ ତଥା କ୍ଷୁଧା
ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉପରକୁ ଚାଲିଥିବା ଶ୍ୱାସର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡ଼ିତ, ଭୟଙ୍କର ତାପରେ ଆବୃତ, ତିନି ତିନି ତରହର ତରସା ଓ ଭୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।