ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୋ ଽପି ଦ୍ଵିଵିଧଃ ଶାରୀରୋ ମାନସସ୍ ତଥା ଶାରୀରୋ ବହୁଭିର୍ ଭେଦୈର୍ ଭିଦ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚ ସଃ
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଶରୀରୀକ ଓ ମନୋବୃତ୍ତିକ; ଶରୀରୀକ ଦୁଃଖ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ, ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।
ଶିରୋରୋଗପ୍ରତିଶ୍ଯାଯଜ୍ଵରଶୂଲଭଗଂଦରୈଃ ଗୁଲ୍ମାର୍ଶଃଶ୍ଵଯଥୁଶ୍ଵାସଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯାଦିଭିର୍ ଅନେକଧା
ମୁଣ୍ଡବେଦନା, ଜୁକାମ୍, ଜ୍ୱର, ପୀଡା, ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ ରୋଗ, ଗଠି, ଅର୍ଶ, ଫୁଲା, ଶ୍ୱାସ, ବାନ୍ତି ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ।
ତଥାକ୍ଷିରୋଗାତୀସାରକୁଷ୍ଠାଙ୍ଗାମଯସଂଜ୍ଞକୈଃ ଭିଦ୍ଯତେ ଦେହଜସ୍ ତାପୋ ମାନସଂ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଅର୍ହଥ
ଏଭଳି ଜ୍ୱର, ଦିଆରିଆ, କୁଷ୍ଠରୋଗ, ଅଂଗର ରୋଗ ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଦୁଃଖ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ବର୍ତ୍ତମାନ ମନର ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
କାମକ୍ରୋଧଭଯଦ୍ଵେଷଲୋଭମୋହଵିଷାଦଜଃ ଶୋକାସୂଯାଵମାନେର୍ଷ୍ଯାମାତ୍ସର୍ଯାଭିଭଵସ୍ ତଥା
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଦ୍ୱେଷ, ଲୋଭ, ମୋହ, ନିରାଶା, ଶୋକ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅପମାନ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ମାନସିକ ଦୁଃଖ ଏମିତି ଅନେକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମାନସୋ ଽପି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ ତାପୋ ଭଵତି ନୈକଧା ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମାଦିଭିର୍ ଭେଦୈସ୍ ତାପୋ ହ୍ଯ୍ ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକଃ ସ୍ମୃତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ହୁଏ; ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖକୁ 'ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୃଗପକ୍ଷିମନୁଷ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ ପିଶାଚୋରଗରାକ୍ଷସୈଃ ସରୀସୃପାଦ୍ଯୈଶ୍ ଚ ନୃଣାଂ ଜନ୍ଯତେ ଚାଧିଭୌତିକଃ
ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମଣିଷ, ଭୂତ, ସାପ, ରାକ୍ଷସ, ସରିସୃପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ତାହାକୁ 'ଆଧିଭୌତିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶୀତୋଷ୍ଣଵାତଵର୍ଷାମ୍ବୁଵୈଦ୍ଯୁତାଦିସମୁଦ୍ଭଵଃ ତାପୋ ଦ୍ଵିଜଵରଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ କଥ୍ଯତେ ଚାଧିଦୈଵିକଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୀତ, ତାପ, ବାତ, ବର୍ଷା, ପାଣି, ବିଜୁଳି ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରକୃତିକ ଦୁଃଖକୁ 'ଆଧିଦୈବିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗର୍ଭଜନ୍ମଜରାଜ୍ଞାନମୃତ୍ଯୁନାରକଜଂ ତଥା ଦୁଃଖଂ ସହସ୍ରଶୋ ଭେଦୈର୍ ଭିଦ୍ଯତେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗର୍ଭଧାରଣ, ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଜ୍ଞାନ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ନରକର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହଜାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ।
ସୁକୁମାରତନୁର୍ ଗର୍ଭେ ଜନ୍ତୁର୍ ବହୁମଲାଵୃତେ ଉଲ୍ବସଂଵେଷ୍ଟିତୋ ଭଗ୍ନପୃଷ୍ଠଗ୍ରୀଵାସ୍ଥିସଂହତିଃ
ଗର୍ଭରେ ଅତି ସୁକୁମାର ଦେହ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ, ବହୁ ଅପବିତ୍ରତା ଭିତରେ ଘେରାଯାଇ, ତାଳିରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ତାହାର ପିଠ, ଗଳା ଓ ହାଡ଼ ଚାପି ଯାଏ।
ଅତ୍ଯମ୍ଲକଟୁତୀକ୍ଷ୍ଣୋଷ୍ଣଲଵଣୈର୍ ମାତୃଭୋଜନୈଃ ଅତିତାପିଭିର୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ବାଧ୍ଯମାନୋ ଽତିଵେଦନଃ
ମାଆ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତାହା ଅତି ତିକ୍ତ, ଖଟା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତାପ, ଲୁଣ ଥିଲେ, ଏହାର ତାପରେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ପ୍ରାଣୀ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ପ୍ରସାରଣାକୁଞ୍ଚନାଦୌ ନାଗାନାଂ ପ୍ରଭୁର୍ ଆତ୍ମନଃ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରମହାପଙ୍କଶାଯୀ ସର୍ଵତ୍ର ପୀଡିତଃ
ମାଆର ଶରୀରର ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ଓ ମୁଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା, ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ମଳର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ସଚୈତନ୍ଯଃ ସ୍ମରଞ୍ ଜନ୍ମଶତାନ୍ଯ୍ ଅଥ ଆସ୍ତେ ଗର୍ଭେ ଽତିଦୁଃଖେନ ନିଜକର୍ମନିବନ୍ଧନଃ
ଶ୍ୱାସ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଚେତନ ରହି, ଶତଶଃ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ନିଜ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଗର୍ଭରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ଜାଯମାନଃ ପୁରୀଷାସୃଙ୍ମୂତ୍ରଶୁକ୍ରାଵିଲାନନଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ଵାତେନ ପୀଡ୍ଯମାନାସ୍ଥିବନ୍ଧନଃ
ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ପ୍ରାଣୀ ପୁରୀଷ, ରକ୍ତ, ପେଶାବ, ଶୁକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଢାକା ଥାଏ, ପ୍ରଜାପତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ହାଡ଼ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ।
ଅଧୋମୁଖସ୍ ତୈଃ କ୍ରିଯତେ ପ୍ରବଲୈଃ ସୂତିମାରୁତୈଃ କ୍ଲେଶୈର୍ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଜଠରାନ୍ ମାତୁର୍ ଆତୁରଃ
ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୂତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମାଆର ଗର୍ଭରୁ ବାହାରୁଛି।
ମୂର୍ଛାମ୍ ଅଵାପ୍ଯ ମହତୀଂ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ବାହ୍ଯଵାଯୁନା ଵିଜ୍ଞାନଭ୍ରଂଶମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଜାତସ୍ ତୁ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ବଡ଼ ଅଚେତନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବାହାରର ବାୟୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀ ଜ୍ଞାନ ହରାଇ ଦିଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କଣ୍ଟକୈର୍ ଇଵ ତୁନ୍ନାଙ୍ଗଃ କ୍ରକଚୈର୍ ଇଵ ଦାରିତଃ ପୂତିଵ୍ରଣାନ୍ ନିପତିତୋ ଧରଣ୍ଯାଂ କ୍ରିମିକୋ ଯଥା
ତାହାର ଅଂଗ ଶୁଳରେ ଛିଦ୍ର ହେବା ପରି, କ୍ରକଚରେ କଟାଯିବା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଘାଓ ସହିତ ଧରିତ୍ରୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ, କୀଟ ପରି।
କଣ୍ଡୂଯନେ ଽପି ଚାଶକ୍ତଃ ପରିଵର୍ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୀଶ୍ଵରଃ ସ୍ତନପାନାଦିକାହାରମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ପରେଚ୍ଛଯା
ନିଜେ ଖୋଜିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ ମାଆର ଦୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପାଏ।
ଅଶୁଚିସ୍ରସ୍ତରେ ସୁପ୍ତଃ କୀଟଦଂଶାଦିଭିସ୍ ତଥା ଭକ୍ଷ୍ଯମାଣୋ ଽପି ନୈଵୈଷାଂ ସମର୍ଥୋ ଵିନିଵାରଣେ
ଅପବିତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିବା, କୀଟ ଓ ଅନ୍ୟ ପୋକର କାମଡ଼ା ଭୋଗୁଥିବା, ସେମାନେ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରୋକିପାରେନି।
ଜନ୍ମଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନେକାନି ଜନ୍ମନୋ ଽନନ୍ତରାଣି ଚ ବାଲଭାଵେ ଯଦାପ୍ନୋତି ଆଧିଭୂତାଦିକାନି ଚ
ଜନ୍ମର ବହୁ ଦୁଃଖ ଓ ତାପର ପରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଶିଶୁବୟସରେ ଯେଉଁ ଆଧିଭୌତିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥାଏ।
ଅଜ୍ଞାନତମସା ଛନ୍ନୋ ମୂଢାନ୍ତଃକରଣୋ ନରଃ ନ ଜାନାତି କୁତଃ କୋ ଽହଂ କୁତ୍ର ଗନ୍ତା କିମାତ୍ମକଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ବିମଢ଼ ମନ ଥିବା ମଣିଷ, 'ମୁଁ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ମୁଁ କିଏ? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋର ସ୍ୱଭାବ କଣ?' ଏହି ସବୁ ଜାଣିପାରେନି।
କେନ ବନ୍ଧେନ ବଦ୍ଧୋ ଽହଂ କାରଣଂ କିମ୍ ଅକାରଣମ୍ କିଂ କାର୍ଯଂ କିମ୍ ଅକାର୍ଯଂ ଵା କିଂ ଵାଚ୍ଯଂ କିଂ ନ ଚୋଚ୍ଯତେ
ମୁଁ କେଉଁଠି ବନ୍ଧା ହେଇଛି? କାହିଁକି ଏହି ବନ୍ଧନ, କାହିଁକି ନୁହେଁ? କଣ କରିବା ଉଚିତ, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ? କଣ କହିବା ଉଚିତ, କଣ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ?
କୋ ଧର୍ମଃ କଶ୍ ଚ ଵାଧର୍ମଃ କସ୍ମିନ୍ ଵର୍ତେତ ଵୈ କଥମ୍ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅକର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଵା କିଂ ଗୁଣଦୋଷଵତ୍
ଧର୍ମ କଣ, ଅଧର୍ମ କଣ? କେଉଁ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କିପରି? କଣ କରିବା ଉଚିତ, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ? କେଉଁଥିରେ ଗୁଣ ଅଛି, କେଉଁଥିରେ ଦୋଷ ଅଛି?
ଏଵଂ ପଶୁସମୈର୍ ମୂଢୈର୍ ଅଜ୍ଞାନପ୍ରଭଵଂ ମହତ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ ନରୈର୍ ଦୁଃଖଂ ଶିଶ୍ନୋଦରପରାଯଣୈଃ
ଏଭଳି ଗୋଅଁ ଭଳି ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନ ବଡ଼ ଦୁଃଖର କାରଣ, ସେମାନେ ଖାଇବା ଓ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ଲାଗି ରହି, ଅନ୍ତେ ଦୁଃଖକୁ ହାସଲ କରନ୍ତି ।
ଅଜ୍ଞାନଂ ତାମସୋ ଭାଵଃ କାର୍ଯାରମ୍ଭପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ ଅଜ୍ଞାନିନାଂ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ କର୍ମଲୋପସ୍ ତତୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରର ଗୁଣ, ଏହିଠାରୁ କାମ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କାମରେ ଲାଗିଯାନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେବା ଆସେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ!
ନରକଂ କର୍ମଣାଂ ଲୋପାତ୍ ଫଲମ୍ ଆହୁର୍ ମହର୍ଷଯଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଜ୍ଞାନିନାଂ ଦୁଃଖମ୍ ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଚୋତ୍ତମମ୍
ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ନରକ ମିଳେ । ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏଠି ଓ ପରେ, ଦୁହିଁଠି ସବୁଠୁ ବେଶି ।
ଜରାଜର୍ଜରଦେହଶ୍ ଚ ଶିଥିଲାଵଯଵଃ ପୁମାନ୍ ଵିଚଲଚ୍ଛୀର୍ଣଦଶନୋ ଵଲିସ୍ନାଯୁଶିରାଵୃତଃ
ବୟସରେ ଦେହ ଅତି କ୍ଷୀଣ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶିଥିଳ, ଦାନ୍ତ ଢିଲା ଓ ଖସିଯାଇଛି, ଚର୍ମ, ନସା ଓ ଶିରା ଭାଙ୍ଗି ଗଲା ।
ଦୂରପ୍ରନଷ୍ଟନଯନୋ ଵ୍ଯୋମାନ୍ତର୍ଗତତାରକଃ ନାସାଵିଵରନିର୍ଯାତରୋମପୁଞ୍ଜଶ୍ ଚଲଦ୍ଵପୁଃ
ଦୂର ଦେଖିବା ଶକ୍ତି ହରାଇଛି, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ତାରା ଦେଖିପାରେ, ନାକରୁ କେଶ ନିସ୍କାସି ଆସୁଛି, ଦେହ କମ୍ପିଯାଉଛି ।
ପ୍ରକଟୀଭୂତସର୍ଵାସ୍ଥିର୍ ନତପୃଷ୍ଠାସ୍ଥିସଂହତିଃ ଉତ୍ସନ୍ନଜଠରାଗ୍ନିତ୍ଵାଦ୍ ଅଲ୍ପାହାରୋ ଽଲ୍ପଚେଷ୍ଟିତଃ
ସମସ୍ତ ହାଡ଼ ଚାଲି ଦେଖାଯାଉଛି, ପିଠିର ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ଗଲା, ପେଟର ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଵାସି ଗଲା, ସେ ଅତି ଅଳ୍ପ ଖାଏ ଓ ଅଳ୍ପ କାମ କରେ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରଚଙ୍କ୍ରମଣୋତ୍ଥାନଶଯନାସନଚେଷ୍ଟିତଃ ମନ୍ଦୀଭଵଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରନେତ୍ରଗଲଲ୍ଲାଲାଵିଲାନନଃ
ଚାଲିବା, ଉଠିବା, ସୋଇବା, ବସିବା — ସବୁ କାମ କଷ୍ଟର, କାନ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ମୁଁହ ଲାଲାରେ ଭରିଯାଇଛି ।
ଅନାଯତ୍ତୈଃ ସମସ୍ତୈଶ୍ ଚ କରଣୈର୍ ମରଣୋନ୍ମୁଖଃ ତତ୍କ୍ଷଣେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତାନାମ୍ ଅସ୍ମର୍ତାଖିଲଵସ୍ତୁନାମ୍
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ, ଏଠାରୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟ ସେ ମନେ ପକାଇପାରେ ନାହିଁ ।