ତାଭ୍ଯାମ୍ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ପୁରୁଷୈର୍ ଯଜ୍ଞମୂର୍ତିଃ ସ ଇଜ୍ଯତେ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଭିର୍ ମାର୍ଗୈଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତୈର୍ ଇଜ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷମାନେ ଯଜ୍ଞର ରୂପକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମାର୍ଗ ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ଯଜ୍ଞପୁମାନ୍ ପୁରୁଷୈଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ଜ୍ଞାନାତ୍ମା ଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ଜ୍ଞାନମୂର୍ତିଃ ସ ଇଜ୍ଯତେ
ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞର ପୁରୁଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଲୋକେ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମାକୁ, ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନର ରୂପକୁ ପୂଜନ କରାଯାଏ।
ନିଵୃତ୍ତୈର୍ ଯୋଗମାର୍ଗୈଶ୍ ଚ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ମୁକ୍ତିଫଲପ୍ରଦଃ ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘପ୍ଲୁତୈର୍ ଯତ୍ ତୁ କିଂଚିଦ୍ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ଅକ୍ରିୟାଶୀଳ ଯୋଗ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯେଉଁଠି କିଛି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଛୋଟ, ବଡ଼ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ଯେଉଁ କଥା ହେଉ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉପରେ।
ଯଚ୍ ଚ ଵାଚାମ୍ ଅଵିଷଯସ୍ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଵ୍ଯଯଃ ଵ୍ଯକ୍ତଃ ସ ଏଵମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଃ ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ଽଵ୍ଯଯଃ
ଯାହା କଥା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବା ନୁହେଁ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ; ସେ ଦୃଶ୍ୟ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଅବିନାଶୀ ପୁରୁଷ।
ପରମାତ୍ମା ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵରୂପଧରୋ ହରିଃ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମିକା ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରକୃତିଃ ସା ଵିଲୀଯତେ
ପରମ ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ହରି; ତାଙ୍କରେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପର ପ୍ରକୃତି ଲୟ ହୁଏ।
ପୁରୁଷଶ୍ ଚାପି ଭୋ ଵିପ୍ରା ଯସ୍ ତଦ୍ ଅଵ୍ଯାକୃତାତ୍ମନି ଦ୍ଵିପରାର୍ଧାତ୍ମକଃ କାଲଃ କଥିତୋ ଯୋ ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏବଂ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି; ଯେ 'ଦ୍ୱିପରାର୍ଧ' ନାମକ ସମୟକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେଠି।
ତଦ୍ ଅହସ୍ ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରା ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଈଶସ୍ଯ କଥ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତେ ତୁ ପ୍ରକୃତୌ ଲୀନେ ପ୍ରକୃତ୍ଯାଂ ପୁରୁଷେ ତଥା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେହି ଦିନକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ଦୃଶ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁରୁଷରେ ମଧ୍ୟ।
ତତ୍ରାସ୍ଥିତେ ନିଶା ତସ୍ଯ ତତ୍ପ୍ରମାଣା ତପୋଧନାଃ ନୈଵାହସ୍ ତସ୍ଯ ଚ ନିଶା ନିତ୍ଯସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ସେଠି ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ରାତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ମାପର; ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଚିରନ୍ତନ ପରମ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି କିଛି ନାହିଁ।
ଉପଚାରାତ୍ ତଥାପ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତସ୍ଯେଶସ୍ଯ ତୁ କଥ୍ଯତେ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲାଃ କଥିତଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଲଯଃ
ତଥାପି ଚଳିତାଚଳିତ ଭାବେ, ଏହି କଥା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପରେ କୁହାଯାଏ; ଏଭଳି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରକୃତିର ଲୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକାଦି ଭୋ ଵିପ୍ରା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତାପତ୍ରଯଂ ବୁଧଃ ଉତ୍ପନ୍ନଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଲଯମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିଛି, ସେ ଶେଷ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୋ ଽପି ଦ୍ଵିଵିଧଃ ଶାରୀରୋ ମାନସସ୍ ତଥା ଶାରୀରୋ ବହୁଭିର୍ ଭେଦୈର୍ ଭିଦ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚ ସଃ
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଶରୀରୀକ ଓ ମନୋବୃତ୍ତିକ; ଶରୀରୀକ ଦୁଃଖ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ, ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।
ଶିରୋରୋଗପ୍ରତିଶ୍ଯାଯଜ୍ଵରଶୂଲଭଗଂଦରୈଃ ଗୁଲ୍ମାର୍ଶଃଶ୍ଵଯଥୁଶ୍ଵାସଚ୍ଛର୍ଦ୍ଯାଦିଭିର୍ ଅନେକଧା
ମୁଣ୍ଡବେଦନା, ଜୁକାମ୍, ଜ୍ୱର, ପୀଡା, ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ ରୋଗ, ଗଠି, ଅର୍ଶ, ଫୁଲା, ଶ୍ୱାସ, ବାନ୍ତି ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ।
ତଥାକ୍ଷିରୋଗାତୀସାରକୁଷ୍ଠାଙ୍ଗାମଯସଂଜ୍ଞକୈଃ ଭିଦ୍ଯତେ ଦେହଜସ୍ ତାପୋ ମାନସଂ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଅର୍ହଥ
ଏଭଳି ଜ୍ୱର, ଦିଆରିଆ, କୁଷ୍ଠରୋଗ, ଅଂଗର ରୋଗ ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଦୁଃଖ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ବର୍ତ୍ତମାନ ମନର ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
କାମକ୍ରୋଧଭଯଦ୍ଵେଷଲୋଭମୋହଵିଷାଦଜଃ ଶୋକାସୂଯାଵମାନେର୍ଷ୍ଯାମାତ୍ସର୍ଯାଭିଭଵସ୍ ତଥା
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଦ୍ୱେଷ, ଲୋଭ, ମୋହ, ନିରାଶା, ଶୋକ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅପମାନ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ମାନସିକ ଦୁଃଖ ଏମିତି ଅନେକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମାନସୋ ଽପି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ ତାପୋ ଭଵତି ନୈକଧା ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମାଦିଭିର୍ ଭେଦୈସ୍ ତାପୋ ହ୍ଯ୍ ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକଃ ସ୍ମୃତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ହୁଏ; ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖକୁ 'ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୃଗପକ୍ଷିମନୁଷ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ ପିଶାଚୋରଗରାକ୍ଷସୈଃ ସରୀସୃପାଦ୍ଯୈଶ୍ ଚ ନୃଣାଂ ଜନ୍ଯତେ ଚାଧିଭୌତିକଃ
ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମଣିଷ, ଭୂତ, ସାପ, ରାକ୍ଷସ, ସରିସୃପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ତାହାକୁ 'ଆଧିଭୌତିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶୀତୋଷ୍ଣଵାତଵର୍ଷାମ୍ବୁଵୈଦ୍ଯୁତାଦିସମୁଦ୍ଭଵଃ ତାପୋ ଦ୍ଵିଜଵରଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ କଥ୍ଯତେ ଚାଧିଦୈଵିକଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୀତ, ତାପ, ବାତ, ବର୍ଷା, ପାଣି, ବିଜୁଳି ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରକୃତିକ ଦୁଃଖକୁ 'ଆଧିଦୈବିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗର୍ଭଜନ୍ମଜରାଜ୍ଞାନମୃତ୍ଯୁନାରକଜଂ ତଥା ଦୁଃଖଂ ସହସ୍ରଶୋ ଭେଦୈର୍ ଭିଦ୍ଯତେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗର୍ଭଧାରଣ, ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଜ୍ଞାନ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ନରକର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହଜାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ।
ସୁକୁମାରତନୁର୍ ଗର୍ଭେ ଜନ୍ତୁର୍ ବହୁମଲାଵୃତେ ଉଲ୍ବସଂଵେଷ୍ଟିତୋ ଭଗ୍ନପୃଷ୍ଠଗ୍ରୀଵାସ୍ଥିସଂହତିଃ
ଗର୍ଭରେ ଅତି ସୁକୁମାର ଦେହ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ, ବହୁ ଅପବିତ୍ରତା ଭିତରେ ଘେରାଯାଇ, ତାଳିରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ତାହାର ପିଠ, ଗଳା ଓ ହାଡ଼ ଚାପି ଯାଏ।
ଅତ୍ଯମ୍ଲକଟୁତୀକ୍ଷ୍ଣୋଷ୍ଣଲଵଣୈର୍ ମାତୃଭୋଜନୈଃ ଅତିତାପିଭିର୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ବାଧ୍ଯମାନୋ ଽତିଵେଦନଃ
ମାଆ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତାହା ଅତି ତିକ୍ତ, ଖଟା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତାପ, ଲୁଣ ଥିଲେ, ଏହାର ତାପରେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ପ୍ରାଣୀ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ପ୍ରସାରଣାକୁଞ୍ଚନାଦୌ ନାଗାନାଂ ପ୍ରଭୁର୍ ଆତ୍ମନଃ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରମହାପଙ୍କଶାଯୀ ସର୍ଵତ୍ର ପୀଡିତଃ
ମାଆର ଶରୀରର ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ଓ ମୁଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା, ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ମଳର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ସଚୈତନ୍ଯଃ ସ୍ମରଞ୍ ଜନ୍ମଶତାନ୍ଯ୍ ଅଥ ଆସ୍ତେ ଗର୍ଭେ ଽତିଦୁଃଖେନ ନିଜକର୍ମନିବନ୍ଧନଃ
ଶ୍ୱାସ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଚେତନ ରହି, ଶତଶଃ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ନିଜ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଗର୍ଭରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ଜାଯମାନଃ ପୁରୀଷାସୃଙ୍ମୂତ୍ରଶୁକ୍ରାଵିଲାନନଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ଵାତେନ ପୀଡ୍ଯମାନାସ୍ଥିବନ୍ଧନଃ
ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ପ୍ରାଣୀ ପୁରୀଷ, ରକ୍ତ, ପେଶାବ, ଶୁକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଢାକା ଥାଏ, ପ୍ରଜାପତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ହାଡ଼ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ।
ଅଧୋମୁଖସ୍ ତୈଃ କ୍ରିଯତେ ପ୍ରବଲୈଃ ସୂତିମାରୁତୈଃ କ୍ଲେଶୈର୍ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଜଠରାନ୍ ମାତୁର୍ ଆତୁରଃ
ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୂତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମାଆର ଗର୍ଭରୁ ବାହାରୁଛି।
ମୂର୍ଛାମ୍ ଅଵାପ୍ଯ ମହତୀଂ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ବାହ୍ଯଵାଯୁନା ଵିଜ୍ଞାନଭ୍ରଂଶମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଜାତସ୍ ତୁ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ବଡ଼ ଅଚେତନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବାହାରର ବାୟୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀ ଜ୍ଞାନ ହରାଇ ଦିଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କଣ୍ଟକୈର୍ ଇଵ ତୁନ୍ନାଙ୍ଗଃ କ୍ରକଚୈର୍ ଇଵ ଦାରିତଃ ପୂତିଵ୍ରଣାନ୍ ନିପତିତୋ ଧରଣ୍ଯାଂ କ୍ରିମିକୋ ଯଥା
ତାହାର ଅଂଗ ଶୁଳରେ ଛିଦ୍ର ହେବା ପରି, କ୍ରକଚରେ କଟାଯିବା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଘାଓ ସହିତ ଧରିତ୍ରୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ, କୀଟ ପରି।
କଣ୍ଡୂଯନେ ଽପି ଚାଶକ୍ତଃ ପରିଵର୍ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୀଶ୍ଵରଃ ସ୍ତନପାନାଦିକାହାରମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ପରେଚ୍ଛଯା
ନିଜେ ଖୋଜିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ ମାଆର ଦୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପାଏ।
ଅଶୁଚିସ୍ରସ୍ତରେ ସୁପ୍ତଃ କୀଟଦଂଶାଦିଭିସ୍ ତଥା ଭକ୍ଷ୍ଯମାଣୋ ଽପି ନୈଵୈଷାଂ ସମର୍ଥୋ ଵିନିଵାରଣେ
ଅପବିତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିବା, କୀଟ ଓ ଅନ୍ୟ ପୋକର କାମଡ଼ା ଭୋଗୁଥିବା, ସେମାନେ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରୋକିପାରେନି।
ଜନ୍ମଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନେକାନି ଜନ୍ମନୋ ଽନନ୍ତରାଣି ଚ ବାଲଭାଵେ ଯଦାପ୍ନୋତି ଆଧିଭୂତାଦିକାନି ଚ
ଜନ୍ମର ବହୁ ଦୁଃଖ ଓ ତାପର ପରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଶିଶୁବୟସରେ ଯେଉଁ ଆଧିଭୌତିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥାଏ।
ଅଜ୍ଞାନତମସା ଛନ୍ନୋ ମୂଢାନ୍ତଃକରଣୋ ନରଃ ନ ଜାନାତି କୁତଃ କୋ ଽହଂ କୁତ୍ର ଗନ୍ତା କିମାତ୍ମକଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ବିମଢ଼ ମନ ଥିବା ମଣିଷ, 'ମୁଁ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ମୁଁ କିଏ? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋର ସ୍ୱଭାବ କଣ?' ଏହି ସବୁ ଜାଣିପାରେନି।