ପ୍ରଲୀନେ ଚ ତତସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଵାଯୁଭୂତେ ଽଖିଲାତ୍ମକେ ପ୍ରନଷ୍ଟେ ରୂପତନ୍ମାତ୍ରେ କୃତରୂପୋ ଵିଭାଵସୁଃ
ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେହି ଅଗ୍ନି ନଶ୍ୱର ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାୟୁ ହୋଇଯାଏ, ଆଲୋକର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ତଦା ଜ୍ଯୋତିର୍ ଵାଯୁର୍ ଦୋଧୂଯତେ ମହାନ୍ ନିରାଲୋକେ ତଦା ଲୋକେ ଵାଯୁସଂସ୍ଥେ ଚ ତେଜସି
ତେବେ ଆଲୋକ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ବଡ଼ ବାୟୁ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ଏହି ଅନ୍ଧକାରରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବାୟୁରେ ବିଲିନ ହୁଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ଅପସାରିତ ହୁଏ।
ତତଃ ପ୍ରଲଯମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଵାଯୁସଂଭଵମ୍ ଆତ୍ମନଃ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଵାଯୁସ୍ ତିର୍ଯକ୍ ଚ ଦୋଧଵୀତି ଦିଶୋ ଦଶ
ତାପରେ, ପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ, ବାୟୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପରକୁ ଓ ଚାରିପଟେ ଗତି କରେ; ବାୟୁ ଦଶ ଦିଗରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଵାଯୋସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅପି ଗୁଣଂ ସ୍ପର୍ଶମ୍ ଆକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତତଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ତଦା ଵାଯୁଃ ଖଂ ତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅନାଵୃତମ୍
ବାୟୁର ଗୁଣ ଯାହା ସ୍ପର୍ଶ, ସେହି ଗୁଣ ପରେ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସାତ ହୁଏ; ତେବେ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆକାଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଯାଏ।
ଅରୂପମ୍ ଅରସସ୍ପର୍ଶମ୍ ଅଗନ୍ଧଵଦ୍ ଅମୂର୍ତିମତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆପୂରଯଚ୍ ଚୈଵ ସୁମହତ୍ ତତ୍ ପ୍ରକାଶତେ
ଯାହାର କୌଣସି ରୂପ ନାହିଁ, ରସ ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ, ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଆକାର ନାହିଁ, ସେହି ବଡ଼ ଆକାଶ ସମସ୍ତକୁ ଭରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ପରିମଣ୍ଡଲତସ୍ ତତ୍ ତୁ ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ସର୍ଵମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେହି ଆକାଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋଳାକାର ଓ ଶବ୍ଦ ଗୁଣରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହା କେବଳ ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର, ଏଭଳି ଆକାଶ ସମସ୍ତକୁ ଢାକି ରହିଯାଏ।
ତତଃ ଶବ୍ଦଗୁଣଂ ତସ୍ଯ ଭୂତାଦିର୍ ଗ୍ରସତେ ପୁନଃ ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯେଷୁ ଯୁଗପଦ୍ ଭୂତାଦୌ ସଂସ୍ଥିତେଷୁ ଵୈ
ତାପରେ, ଆକାଶର ଶବ୍ଦ ଗୁଣକୁ ପୁଣି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଆତ୍ମସାତ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏକାସାଥି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଲିନ ହୁଏ।
ଅଭିମାନାତ୍ମକୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷ ଭୂତାଦିସ୍ ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ ଭୂତାଦିଂ ଗ୍ରସତେ ଚାପି ମହାବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିଚକ୍ଷଣା
ଏହି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଭିମାନ ଓ ତାମସ ଗୁଣର ଧାରକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି ଜଣା, ଏହି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମସାତ କରେ।
ଉର୍ଵୀ ମହାଂଶ୍ ଚ ଜଗତଃ ପ୍ରାନ୍ତେ ଽନ୍ତର୍ ବାହ୍ଯତସ୍ ତଥା ଏଵଂ ସପ୍ତ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ କ୍ରମାତ୍ ପ୍ରକୃତଯସ୍ ତଥା
ପୃଥିବୀ ଓ ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଗତର ଶେଷରେ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ରହିଥାଏ; ଏଭଳି ସାତଟି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି କ୍ରମେ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ।
ପ୍ରତ୍ଯାହାରୈସ୍ ତୁ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ ଯେନେଦମ୍ ଆଵୃତଂ ସର୍ଵମ୍ ଅଣ୍ଡମ୍ ଅପ୍ସୁ ପ୍ରଲୀଯତେ
ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକାଉଠି ଏକାଉଠିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହି ଆବୃତ, ସେହି ଅଣ୍ଡ ଜଳରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାନ୍ତଂ ସପ୍ତଲୋକଂ ସପର୍ଵତମ୍ ଉଦକାଵରଣଂ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଜ୍ଯୋତିଷା ପୀଯତେ ତୁ ତତ୍
ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର, ସାତ ଲୋକ ଓ ପାହାଡ଼ ସହିତ, ଏଠାରେ ଜଳର ଆବରଣ ରହିଛି; ଏହି ଆବରଣକୁ ଅଗ୍ନି ଶୋଷି ନଏ।
ଜ୍ଯୋତିର୍ ଵାଯୌ ଲଯଂ ଯାତି ଯାତ୍ଯ୍ ଆକାଶେ ସମୀରଣଃ ଆକାଶଂ ଚୈଵ ଭୂତାଦିର୍ ଗ୍ରସତେ ତଂ ତଥା ମହାନ୍
ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ ଲୀନ ହୁଏ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୁଏ, ଆକାଶକୁ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଆତ୍ମସାତ କରେ, ଏଭଳି ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ।
ମହାନ୍ତମ୍ ଏଭିଃ ସହିତଂ ପ୍ରକୃତିର୍ ଗ୍ରସତେ ଦ୍ଵିଜାଃ ଗୁଣସାମ୍ଯମ୍ ଅନୁଦ୍ରିକ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯୂନଂ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସାତ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଗୁଣମାନ୍ୟତା ସମତୁଳିତ ରହିଥାଏ, ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ନୁହେଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।
ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରକୃତିର୍ ହେତୁଃ ପ୍ରଧାନଂ କାରଣଂ ପରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ପ୍ରକୃତିଃ ସର୍ଵା ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପିଣୀ
ପ୍ରକୃତିକୁ କାରଣ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପରମ ମୂଳ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଏହି ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ, ଯାହାର ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି।
ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତେ ତସ୍ଯାଂ ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରଲୀଯତେ ଏକଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଽକ୍ଷରୋ ନିତ୍ଯଃ ସର୍ଵଵ୍ଯାପୀ ତଥା ପୁନଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଅଦୃଶ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଲୟ ହୋଇଯାଏ; ଏକମାତ୍ର ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ, ଚିରନ୍ତନ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସତ୍ତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ସୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଂଶଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ରାଃ ପରମାତ୍ମନଃ ନଶ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵା ଯତ୍ରାପି ନାମଜାତ୍ଯାଦିକଲ୍ପନାଃ
ସେଠାରେ ଏହି ସତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଅଂଶ; ଏଠାରେ ନାମ, ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମକେ ଜ୍ଞେଯେ ଜ୍ଞାନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନଃ ପରେ ସ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ପରଂ ଧାମ ପରମାତ୍ମା ପରେଶ୍ଵରଃ
ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମାରେ, ସେଠି ପରମ ଆତ୍ମା ବସିଛନ୍ତି; ସେହିଏ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ, ପରମ ଆତ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱର।
ସ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦଂ ଯତୋ ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ ପ୍ରକୃତିର୍ ଯା ମଯାଖ୍ଯାତା ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପିଣୀ
ସେହି ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଅଛି; ତାଙ୍କଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ। ଯେ ପ୍ରକୃତିକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇ ରୂପରେ ଅଛି।
ପୁରୁଷଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଉଭାଵ୍ ଏତୌ ଲୀଯେତେ ପରମାତ୍ମନି ପରମାତ୍ମା ଚ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଆଧାରଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଦୁହିଁଠାରେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ; ପରମ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର, ସେହିଏ ପରମେଶ୍ୱର।
ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନା ସ ଵେଦେଷୁ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ଚ ଗୀଯତେ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ କର୍ମ ଵୈଦିକମ୍
ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ତାଙ୍କୁ ଗାଯାଯାଏ; କ୍ରିୟାଶୀଳ ଓ ଅକ୍ରିୟାଶୀଳ, ବେଦୀୟ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।
ତାଭ୍ଯାମ୍ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ପୁରୁଷୈର୍ ଯଜ୍ଞମୂର୍ତିଃ ସ ଇଜ୍ଯତେ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଭିର୍ ମାର୍ଗୈଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତୈର୍ ଇଜ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷମାନେ ଯଜ୍ଞର ରୂପକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମାର୍ଗ ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ଯଜ୍ଞପୁମାନ୍ ପୁରୁଷୈଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ଜ୍ଞାନାତ୍ମା ଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ଜ୍ଞାନମୂର୍ତିଃ ସ ଇଜ୍ଯତେ
ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞର ପୁରୁଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଲୋକେ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମାକୁ, ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନର ରୂପକୁ ପୂଜନ କରାଯାଏ।
ନିଵୃତ୍ତୈର୍ ଯୋଗମାର୍ଗୈଶ୍ ଚ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ମୁକ୍ତିଫଲପ୍ରଦଃ ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘପ୍ଲୁତୈର୍ ଯତ୍ ତୁ କିଂଚିଦ୍ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ଅକ୍ରିୟାଶୀଳ ଯୋଗ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯେଉଁଠି କିଛି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଛୋଟ, ବଡ଼ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ଯେଉଁ କଥା ହେଉ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉପରେ।
ଯଚ୍ ଚ ଵାଚାମ୍ ଅଵିଷଯସ୍ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଵ୍ଯଯଃ ଵ୍ଯକ୍ତଃ ସ ଏଵମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଃ ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ଽଵ୍ଯଯଃ
ଯାହା କଥା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବା ନୁହେଁ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ; ସେ ଦୃଶ୍ୟ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଅବିନାଶୀ ପୁରୁଷ।
ପରମାତ୍ମା ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵରୂପଧରୋ ହରିଃ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମିକା ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରକୃତିଃ ସା ଵିଲୀଯତେ
ପରମ ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ହରି; ତାଙ୍କରେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପର ପ୍ରକୃତି ଲୟ ହୁଏ।
ପୁରୁଷଶ୍ ଚାପି ଭୋ ଵିପ୍ରା ଯସ୍ ତଦ୍ ଅଵ୍ଯାକୃତାତ୍ମନି ଦ୍ଵିପରାର୍ଧାତ୍ମକଃ କାଲଃ କଥିତୋ ଯୋ ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏବଂ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି; ଯେ 'ଦ୍ୱିପରାର୍ଧ' ନାମକ ସମୟକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେଠି।
ତଦ୍ ଅହସ୍ ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରା ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଈଶସ୍ଯ କଥ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତେ ତୁ ପ୍ରକୃତୌ ଲୀନେ ପ୍ରକୃତ୍ଯାଂ ପୁରୁଷେ ତଥା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେହି ଦିନକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ଦୃଶ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁରୁଷରେ ମଧ୍ୟ।
ତତ୍ରାସ୍ଥିତେ ନିଶା ତସ୍ଯ ତତ୍ପ୍ରମାଣା ତପୋଧନାଃ ନୈଵାହସ୍ ତସ୍ଯ ଚ ନିଶା ନିତ୍ଯସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ସେଠି ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ରାତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ମାପର; ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଚିରନ୍ତନ ପରମ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି କିଛି ନାହିଁ।
ଉପଚାରାତ୍ ତଥାପ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତସ୍ଯେଶସ୍ଯ ତୁ କଥ୍ଯତେ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲାଃ କଥିତଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଲଯଃ
ତଥାପି ଚଳିତାଚଳିତ ଭାବେ, ଏହି କଥା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପରେ କୁହାଯାଏ; ଏଭଳି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରକୃତିର ଲୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକାଦି ଭୋ ଵିପ୍ରା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତାପତ୍ରଯଂ ବୁଧଃ ଉତ୍ପନ୍ନଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ଯନ୍ତିକଂ ଲଯମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିଛି, ସେ ଶେଷ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।