ଇତ୍ଯ୍ ଏଷ କଲ୍ପସଂହାରୋ ଅନ୍ତରପ୍ରଲଯୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ନୈମିତ୍ତିକୋ ଵଃ କଥିତଃ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ପ୍ରାକୃତଂ ପରମ୍
ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହା ହେଉଛି କଳ୍ପର ସଂହାର, ମଧ୍ୟପ୍ରଳୟ; ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଲା—ଏବେ ପ୍ରକୃତ ପରମ ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଅଵୃଷ୍ଟ୍ଯଗ୍ନ୍ଯାଦିଭିଃ ସମ୍ଯକ୍ କୃତେ ଶଯ୍ଯାଲଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ ସମସ୍ତେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ଲୋକେଷୁ ପାତାଲେଷ୍ଵ୍ ଅଖିଲେଷୁ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେତେବେଳେ ଅବୃଷ୍ଟି, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୟନସ୍ଥଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାତାଳରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।
ମହଦାଦେର୍ ଵିକାରସ୍ଯ ଵିଶେଷାତ୍ ତତ୍ର ସଂକ୍ଷଯେ କୃଷ୍ଣେଚ୍ଛାକାରିତେ ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ପ୍ରତିସଂଚରେ
ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଳୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଲୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଆପୋ ଗ୍ରସନ୍ତି ଵୈ ପୂର୍ଵଂ ଭୂମେର୍ ଗନ୍ଧାଦିକଂ ଗୁଣମ୍ ଆତ୍ତଗନ୍ଧା ତତୋ ଭୂମିଃ ପ୍ରଲଯାଯ ପ୍ରକଲ୍ପତେ
ପ୍ରଥମେ, ପାଣି ପୃଥିବୀର ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଗନ୍ଧ ଆତ୍ମସାତ କରିବା ପରେ, ପୃଥିବୀ ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
ପ୍ରନଷ୍ଟେ ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରେ ଭଵତ୍ଯ୍ ଉର୍ଵୀ ଜଲାତ୍ମିକା ଆପସ୍ ତଦା ପ୍ରଵୃତ୍ତାସ୍ ତୁ ଵେଗଵତ୍ଯୋ ମହାସ୍ଵନାଃ
ଯେତେବେଳେ ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ପୃଥିବୀ ପାଣିର ଗୁଣ ନେଇଯାଏ; ତାପରେ ପାଣି ବେଗବାନ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ବହିଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଆପୂରଯନ୍ତୀଦଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଵିଚରନ୍ତି ଚ ସଲିଲେନୈଵୋର୍ମିମତା ଲୋକାଲୋକଃ ସମନ୍ତତଃ
ସେହି ପାଣି ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ପୂରଣ କରି ଏବଂ ଘେରି ରହେ; ତାଙ୍କର ତରଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଲୋକାଲୋକ ପରିବୃତ ହୋଇଯାଏ।
ଅପାମ୍ ଅପି ଗୁଣୋ ଯସ୍ ତୁ ଜ୍ଯୋତିଷା ପୀଯତେ ତୁ ସଃ ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆପଃ ସୁତପ୍ତାଶ୍ ଚ ରସତନ୍ମାତ୍ରସଂକ୍ଷଯାତ୍
ପାଣିର ଗୁଣ ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୁଏ, ସେହି ଗୁଣ ହରାଯାଏ; ପାଣି ବେଶି ତାପିତ ହେଲେ, ତାହାର ରସ ସମାପ୍ତ ହେବାରୁ ପାଣି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ତତଶ୍ ଚାପୋ ଽମୃତରସା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଟ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ଵୈ ଅଗ୍ନ୍ଯଵସ୍ଥେ ତୁ ସଲିଲେ ତେଜସା ସର୍ଵତୋ ଵୃତେ
ତାପରେ, ଯେଉଁ ପାଣିର ରସ ଅମୃତ ସମାନ, ସେହି ପାଣି ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଣିକୁ ଘେରି ନଏ, ସେତେବେଳେ ପାଣି ଅଗ୍ନି ସ୍ୱଭାବ ପାଇଯାଏ।
ସ ଚାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵତୋ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଆଦତ୍ତେ ତଜ୍ ଜଲଂ ତଦା ସର୍ଵମ୍ ଆପୂର୍ଯତୋ ଚାଭିସ୍ ତଦା ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଶନୈଃ
ସେହି ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ଯାଇ, ସମସ୍ତ ପାଣିକୁ ଆତ୍ମସାତ କରେ; ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅଗ୍ନିରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ।
ଅର୍ଚିଭିଃ ସଂତତେ ତସ୍ମିଂସ୍ ତିର୍ଯଗ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ ତଥା ଜ୍ଯୋତିଷୋ ଽପି ପରଂ ରୂପଂ ଵାଯୁର୍ ଅତ୍ତି ପ୍ରଭାକରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ତାହାର ଶିଖା ଦ୍ୱାରା ଉପର, ତଳେ ଓ ଚାରିପଟେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ଆତ୍ମସାତ କରେ।
ପ୍ରଲୀନେ ଚ ତତସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଵାଯୁଭୂତେ ଽଖିଲାତ୍ମକେ ପ୍ରନଷ୍ଟେ ରୂପତନ୍ମାତ୍ରେ କୃତରୂପୋ ଵିଭାଵସୁଃ
ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେହି ଅଗ୍ନି ନଶ୍ୱର ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାୟୁ ହୋଇଯାଏ, ଆଲୋକର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ତଦା ଜ୍ଯୋତିର୍ ଵାଯୁର୍ ଦୋଧୂଯତେ ମହାନ୍ ନିରାଲୋକେ ତଦା ଲୋକେ ଵାଯୁସଂସ୍ଥେ ଚ ତେଜସି
ତେବେ ଆଲୋକ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ବଡ଼ ବାୟୁ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ଏହି ଅନ୍ଧକାରରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବାୟୁରେ ବିଲିନ ହୁଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ଅପସାରିତ ହୁଏ।
ତତଃ ପ୍ରଲଯମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଵାଯୁସଂଭଵମ୍ ଆତ୍ମନଃ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଵାଯୁସ୍ ତିର୍ଯକ୍ ଚ ଦୋଧଵୀତି ଦିଶୋ ଦଶ
ତାପରେ, ପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ, ବାୟୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପରକୁ ଓ ଚାରିପଟେ ଗତି କରେ; ବାୟୁ ଦଶ ଦିଗରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଵାଯୋସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅପି ଗୁଣଂ ସ୍ପର୍ଶମ୍ ଆକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତତଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ତଦା ଵାଯୁଃ ଖଂ ତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅନାଵୃତମ୍
ବାୟୁର ଗୁଣ ଯାହା ସ୍ପର୍ଶ, ସେହି ଗୁଣ ପରେ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସାତ ହୁଏ; ତେବେ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆକାଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଯାଏ।
ଅରୂପମ୍ ଅରସସ୍ପର୍ଶମ୍ ଅଗନ୍ଧଵଦ୍ ଅମୂର୍ତିମତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆପୂରଯଚ୍ ଚୈଵ ସୁମହତ୍ ତତ୍ ପ୍ରକାଶତେ
ଯାହାର କୌଣସି ରୂପ ନାହିଁ, ରସ ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ, ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଆକାର ନାହିଁ, ସେହି ବଡ଼ ଆକାଶ ସମସ୍ତକୁ ଭରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ପରିମଣ୍ଡଲତସ୍ ତତ୍ ତୁ ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ସର୍ଵମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ସେହି ଆକାଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋଳାକାର ଓ ଶବ୍ଦ ଗୁଣରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହା କେବଳ ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର, ଏଭଳି ଆକାଶ ସମସ୍ତକୁ ଢାକି ରହିଯାଏ।
ତତଃ ଶବ୍ଦଗୁଣଂ ତସ୍ଯ ଭୂତାଦିର୍ ଗ୍ରସତେ ପୁନଃ ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯେଷୁ ଯୁଗପଦ୍ ଭୂତାଦୌ ସଂସ୍ଥିତେଷୁ ଵୈ
ତାପରେ, ଆକାଶର ଶବ୍ଦ ଗୁଣକୁ ପୁଣି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଆତ୍ମସାତ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏକାସାଥି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଲିନ ହୁଏ।
ଅଭିମାନାତ୍ମକୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷ ଭୂତାଦିସ୍ ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ ଭୂତାଦିଂ ଗ୍ରସତେ ଚାପି ମହାବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିଚକ୍ଷଣା
ଏହି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଭିମାନ ଓ ତାମସ ଗୁଣର ଧାରକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି ଜଣା, ଏହି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମସାତ କରେ।
ଉର୍ଵୀ ମହାଂଶ୍ ଚ ଜଗତଃ ପ୍ରାନ୍ତେ ଽନ୍ତର୍ ବାହ୍ଯତସ୍ ତଥା ଏଵଂ ସପ୍ତ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ କ୍ରମାତ୍ ପ୍ରକୃତଯସ୍ ତଥା
ପୃଥିବୀ ଓ ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଗତର ଶେଷରେ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ରହିଥାଏ; ଏଭଳି ସାତଟି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି କ୍ରମେ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ।
ପ୍ରତ୍ଯାହାରୈସ୍ ତୁ ତାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ ଯେନେଦମ୍ ଆଵୃତଂ ସର୍ଵମ୍ ଅଣ୍ଡମ୍ ଅପ୍ସୁ ପ୍ରଲୀଯତେ
ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକାଉଠି ଏକାଉଠିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହି ଆବୃତ, ସେହି ଅଣ୍ଡ ଜଳରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାନ୍ତଂ ସପ୍ତଲୋକଂ ସପର୍ଵତମ୍ ଉଦକାଵରଣଂ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଜ୍ଯୋତିଷା ପୀଯତେ ତୁ ତତ୍
ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର, ସାତ ଲୋକ ଓ ପାହାଡ଼ ସହିତ, ଏଠାରେ ଜଳର ଆବରଣ ରହିଛି; ଏହି ଆବରଣକୁ ଅଗ୍ନି ଶୋଷି ନଏ।
ଜ୍ଯୋତିର୍ ଵାଯୌ ଲଯଂ ଯାତି ଯାତ୍ଯ୍ ଆକାଶେ ସମୀରଣଃ ଆକାଶଂ ଚୈଵ ଭୂତାଦିର୍ ଗ୍ରସତେ ତଂ ତଥା ମହାନ୍
ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ ଲୀନ ହୁଏ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୁଏ, ଆକାଶକୁ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଆତ୍ମସାତ କରେ, ଏଭଳି ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ।
ମହାନ୍ତମ୍ ଏଭିଃ ସହିତଂ ପ୍ରକୃତିର୍ ଗ୍ରସତେ ଦ୍ଵିଜାଃ ଗୁଣସାମ୍ଯମ୍ ଅନୁଦ୍ରିକ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯୂନଂ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସାତ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଗୁଣମାନ୍ୟତା ସମତୁଳିତ ରହିଥାଏ, ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ନୁହେଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।
ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରକୃତିର୍ ହେତୁଃ ପ୍ରଧାନଂ କାରଣଂ ପରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ପ୍ରକୃତିଃ ସର୍ଵା ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପିଣୀ
ପ୍ରକୃତିକୁ କାରଣ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପରମ ମୂଳ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଏହି ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ, ଯାହାର ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି।
ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତେ ତସ୍ଯାଂ ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରଲୀଯତେ ଏକଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଽକ୍ଷରୋ ନିତ୍ଯଃ ସର୍ଵଵ୍ଯାପୀ ତଥା ପୁନଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଅଦୃଶ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଲୟ ହୋଇଯାଏ; ଏକମାତ୍ର ପବିତ୍ର, ଅବିନାଶୀ, ଚିରନ୍ତନ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସତ୍ତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ସୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଂଶଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ରାଃ ପରମାତ୍ମନଃ ନଶ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵା ଯତ୍ରାପି ନାମଜାତ୍ଯାଦିକଲ୍ପନାଃ
ସେଠାରେ ଏହି ସତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଅଂଶ; ଏଠାରେ ନାମ, ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମକେ ଜ୍ଞେଯେ ଜ୍ଞାନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନଃ ପରେ ସ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ପରଂ ଧାମ ପରମାତ୍ମା ପରେଶ୍ଵରଃ
ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମାରେ, ସେଠି ପରମ ଆତ୍ମା ବସିଛନ୍ତି; ସେହିଏ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ, ପରମ ଆତ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱର।
ସ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦଂ ଯତୋ ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ ପ୍ରକୃତିର୍ ଯା ମଯାଖ୍ଯାତା ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପିଣୀ
ସେହି ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଅଛି; ତାଙ୍କଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ। ଯେ ପ୍ରକୃତିକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇ ରୂପରେ ଅଛି।
ପୁରୁଷଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଉଭାଵ୍ ଏତୌ ଲୀଯେତେ ପରମାତ୍ମନି ପରମାତ୍ମା ଚ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଆଧାରଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଦୁହିଁଠାରେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ; ପରମ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର, ସେହିଏ ପରମେଶ୍ୱର।
ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନା ସ ଵେଦେଷୁ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ଚ ଗୀଯତେ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ କର୍ମ ଵୈଦିକମ୍
ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ତାଙ୍କୁ ଗାଯାଯାଏ; କ୍ରିୟାଶୀଳ ଓ ଅକ୍ରିୟାଶୀଳ, ବେଦୀୟ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।