ଅନିରୁଦ୍ଧପୁରଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଦିଵ୍ଯରୂପା ମହାବଲାଃ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସାଧକଵରାଃ ସ୍ତୂଯମାନାଃ ସୁରାସୁରୈଃ
ପରେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ସହିତ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାଧକମାନେ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ।
ତତ୍ର କୋଟିସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ଚତୁର୍ଦଶ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଵୈଷ୍ଣଵାସ୍ ତତ୍ର ଜରାମରଣଵର୍ଜିତାଃ
ସେଠାରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଚୌଦ ଦଶ କୋଟି ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୟସ୍ ବା ମୃତ୍ୟୁ ଛାଡ଼ି ରହନ୍ତି ।
ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ପୁରଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେ ଵିପ୍ରା ଲକ୍ଷକୋଟିଶତତ୍ରଯମ୍
ପରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ହିନ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେଠାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେମାନେ ତିନି ଶତ କୋଟି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ରହନ୍ତି ।
ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଗାମିନୋ ହୃଷ୍ଟା ବଲଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତାଃ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯୋଗିନଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଯତ୍ର ସଂକର୍ଷଣଃ ପ୍ରଭୁଃ
ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳି, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ବଳ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପରେ ଯେଉଁଠାରେ ସଂକର୍ଷଣ ପ୍ରଭୁ ବସନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ତତ୍ରୋଷିତ୍ଵା ଚିରଂ କାଲଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଭୋଗାନ୍ ସହସ୍ରଶଃ ଵିଶନ୍ତି ଵାସୁଦେଵୈତି ଵିରୂପାଖ୍ଯେ ନିରଞ୍ଜନେ
ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ହଜାର ହଜାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ବିରୂପ ନାମକ ବାସୁଦେବ ଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ।
ଵିନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଜରାମରଣଵର୍ଜିତେ ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଵିମୁକ୍ତାସ୍ ତେ ଭଵେଯୁର୍ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ବୟସ୍ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ ହୋଇ, ଏଠାରେ ଯାଇ ସେମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଏଵଂ କ୍ରମେଣ ଭୁକ୍ତିଂ ତେ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ ମୁକ୍ତିଂ ଚ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲା ଵାସୁଦେଵାର୍ଚନେ ରତାଃ
ଏଭଳି କ୍ରମକ୍ରମେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ପାଆନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି ।
ଏକାଦଶ୍ଯାମ୍ ଉଭେ ପକ୍ଷେ ନିରାହାରଃ ସମାହିତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ସମ୍ଯଗ୍ ଵିଧାନେନ ଧୌତଵାସା ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ, ଉପବାସ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରିଷ୍କୃତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି,
ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ସୁସମାହିତଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ ଗନ୍ଧୈସ୍ ତଥା ଦୀପୈର୍ ଧୂପୈର୍ ନୈଵେଦ୍ଯକୈସ୍ ତଥା
ଯଥାବିଧି ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧ, ଦୀପ, ଧୂପ ଓ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଥିଲେ,
ଉପହାରୈର୍ ବହୁଵିଧୈର୍ ଜପ୍ଯୈର୍ ହୋମପ୍ରଦକ୍ଷିଣୈଃ ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ ନାନାଵିଧୈର୍ ଦିଵ୍ଯୈର୍ ଗୀତଵାଦ୍ଯୈର୍ ମନୋହରୈଃ
ନାନା ପ୍ରକାର ଉପହାର, ଜପ, ହୋମ, ପରିକ୍ରମା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶ୍ଲୋକ, ଦେବତାଙ୍କ ଗୀତ ଓ ମନୋହର ସଙ୍ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ,
ଦଣ୍ଡଵତ୍ପ୍ରଣିପାତୈଶ୍ ଚ ଜଯଶବ୍ଦୈସ୍ ତଥୋତ୍ତମୈଃ ଏଵଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ ରାତ୍ରୌ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଜାଗରମ୍
ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ ଓ ଉତ୍ତମ ଜୟଧ୍ୱନି ସହିତ, ଏଭଳି ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ରାତି ସାରା ଜାଗିଥିଲେ,
କଥାଂ ଵା ଗୀତିକାଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଗାଯନ୍ ଵିଷ୍ଣୁପରାଯଣଃ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ନରୋ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ସଂଶଯଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା କିମ୍ବା ଗୀତ ଗାଇ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପ୍ରଜାଗରେ ଗୀତିକାଯାଃ ଫଲଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ମହାମୁନେ ବ୍ରୂହି ତଚ୍ ଛ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମଃ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ନଃ
ହେ ମହାମୁନି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣରେ ଗୀତ ଗାଇବାର ଫଳ କ’ଣ, ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଏଥିପାଇଁ ଆମର ବହୁତ ଆଗ୍ରହ ଅଛି।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲାଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅନୁପୂର୍ଵଶଃ ଗୀତିକାଯାଃ ଫଲଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଜାଗରେ ଯଦ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣରେ ଗୀତ ଗାଇବାର ଯେଉଁ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ମୁଁ ସେଠାରୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିବି।
ଅଵନ୍ତୀ ନାମ ନଗରୀ ବଭୂଵ ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତା ତତ୍ରାସ୍ତେ ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ
ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଅବନ୍ତୀ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗର ଥିଲା; ସେଠାରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଥିଲେ।
ତସ୍ଯା ନଗର୍ଯାଃ ପର୍ଯନ୍ତେ ଚାଣ୍ଡାଲୋ ଗୀତିକୋଵିଦଃ ସଦ୍ଵୃତ୍ତ୍ଯୋତ୍ପାଦିତଧନୋ ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଭରଣେ ରତଃ
ସେହି ନଗରର ସୀମାନ୍ତରେ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ବସୁଥିଲେ, ଭଲ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରୁଥିଲେ ଓ ନିଜ ଚାକରମାନେଙ୍କ ପାଳନରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଃ ସ ଚାଣ୍ଡାଲୋ ମାସି ମାସି ଦୃଢଵ୍ରତଃ ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ସମାଗମ୍ଯ ସୋପଵାସୋ ଽଥ ଗାଯତି
ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଥିଲେ, ପ୍ରତି ମାସରେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧରି, ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ଗୀତିକା ଵିଷ୍ଣୁନାମାଙ୍କାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵସମାଶ୍ରିତାଃ ଗାନ୍ଧାରଷଡ୍ଜନୈଷାଦସ୍ଵରପଞ୍ଚମଧୈଵତୈଃ
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଥିବା ଗୀତ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବକୁ ନେଇ, ଗାନ୍ଧାର, ସଡ୍ଜ, ନିଷାଦ, ପଞ୍ଚମ, ଧୈବତ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଗାଉଥିଲେ।
ରାତ୍ରିଜାଗରଣେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଗାଥାଭିର୍ ଉପଗାଯତି ପ୍ରଭାତେ ଚ ପ୍ରଣମ୍ଯେଶଂ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ଗୃହମ୍ ଏତ୍ଯ ଚ
ରାତିରେ ଜାଗି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ; ପ୍ରଭାତେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଘରକୁ ଫେରୁଥିଲେ।
ଜାମାତୃଭାଗିନେଯାଂଶ୍ ଚ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ସକନ୍ଯକାଃ ତତଃ ସପରିଵାରସ୍ ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ସେ ନିଜ ଜାମାତା, ଭାଗିନେଇ ଓ କନ୍ୟାମାନେଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇ, ପରେ ପରିବାର ସହିତ ନିଜେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏଵଂ ତସ୍ଯାସତସ୍ ତତ୍ର କୁର୍ଵତୋ ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରୀଣନମ୍ ଗୀତିକାଭିର୍ ଵିଚିତ୍ରାଭିର୍ ଵଯଃ ପ୍ରତିଗତଂ ବହୁ
ଏଭଳି ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଅନେକ ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ଏକଦା ଚୈତ୍ରମାସେ ତୁ କୃଷ୍ଣୈକାଦଶିଗୋଚରେ ଵିଷ୍ଣୁଶୁଶ୍ରୂଷଣାର୍ଥାଯ ଯଯୌ ଵନମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ଏକଥର, ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣ ଏକାଦଶୀ ଦିନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ, ସେ ଅତି ଉତ୍ତମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।
ଵନଜାତାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଗ୍ରହୀତୁଂ ଭକ୍ତିତତ୍ପରଃ କ୍ଷିପ୍ରାତଟେ ମହାରଣ୍ଯେ ଵିଭୀତକତରୋର୍ ଅଧଃ
ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଉଠିଥିବା ଫୁଲ ତୁଳିବାକୁ, ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ବିଭୀତକ ଗଛ ତଳେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟଃ ସ ରାକ୍ଷସେନାଥ ଗୃହୀତଶ୍ ଚାପି ଭକ୍ଷିତୁମ୍ ଚାଣ୍ଡାଲସ୍ ତମ୍ ଅଥୋଵାଚ ନାଦ୍ଯ ଭକ୍ଷ୍ଯସ୍ ତ୍ଵଯା ହ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ସେଠାରେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା ଓ ଧରି ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା; ତେବେ ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ— 'ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ।'
ପ୍ରାତର୍ ଭୋକ୍ଷ୍ଯସି କଲ୍ଯାଣ ସତ୍ଯମ୍ ଏଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ପୁନଃ ଅଦ୍ଯ କାର୍ଯଂ ମମ ମହତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମୁଞ୍ଚସ୍ଵ ରାକ୍ଷସ
'କଲି ସକାଳେ ତୁମେ ମୋତେ ଖାଇପାରିବ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଫେରିଆସିବି। ଆଜି ମୋର ବଡ଼ କାମ ଅଛି, ତେଣୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ହେ ରାକ୍ଷସ।'
ଶ୍ଵଃ ସତ୍ଯେନ ସମେଷ୍ଯାମି ତତଃ ଖାଦସି ମାମ୍ ଇତି ଵିଷ୍ଣୁଶୁଶ୍ରୂଷଣାର୍ଥାଯ ରାତ୍ରିଜାଗରଣଂ ମଯା କାର୍ଯଂ ନ ଵ୍ରତଵିଘ୍ନଂ ମେ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ରାକ୍ଷସ
'କଲି ମୁଁ ସତ୍ୟ ସହିତ ଫେରିଆସିବି, ତାପରେ ତୁମେ ମୋତେ ଖାଇପାରିବ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଏଇ ରାତି ଜାଗିବା ଆବଶ୍ୟକ, ମୋର ବ୍ରତର ବିଘ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ରାକ୍ଷସ।'
ତଂ ରାକ୍ଷସଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଦଶରାତ୍ରମ୍ ଅଭୋଜନମ୍ ମମାଭୂଦ୍ ଅଦ୍ଯ ଚ ଭଵାନ୍ ମଯା ଲବ୍ଧୋ ମତଙ୍ଗଜ
ସେ ରାକ୍ଷସ ତାକୁ କହିଲା: ଦଶ ରାତି ହେଉଛି ମୁଁ ଖାଇନାହିଁ, ଏବେ ଆଜି ତୁମେ, ହାତୀ, ମୋର ହାତକୁ ଆସିଛ।
ନ ମୋକ୍ଷ୍ଯେ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍ ନିଶାଚରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାତଙ୍ଗସ୍ ତମ୍ ଉଵାଚ ହ ସାନ୍ତ୍ଵଯଞ୍ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ସ ସତ୍ଯଵଚନୈର୍ ଦୃଢୈଃ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ, ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ଖାଇଦେବି। ଏହି ରାତିର ଭ୍ରମଣକାରୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ହାତୀ ମୃଦୁ ଓ ସତ୍ୟ କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ଉତ୍ତର ଦେଲା।
ସତ୍ଯମୂଲଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ତଚ୍ ଛୃଣୁ ସତ୍ଯେନାହଂ ଶପିଷ୍ଯାମି ପୁନରାଗମନାଯ ଚ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି, ହେ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ, ଏହା ଶୁଣ। ମୁଁ ସତ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି, ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି।
ଆଦିତ୍ଯଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଵହ୍ନିର୍ ଵାଯୁର୍ ଭୂର୍ ଦ୍ଯୌର୍ ଜଲଂ ମନଃ ଅହୋରାତ୍ରଂ ଯମଃ ସଂଧ୍ଯେ ଦ୍ଵେ ଵିଦୁର୍ ନରଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଭୂମି, ଆକାଶ, ପାଣି, ମନ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଯମ, ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ମଣିଷଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି।