ଦେଵଦ୍ଵିଜାତିସତ୍କର୍ତା ସର୍ଵାତିଥ୍ଯକୃତଵ୍ରତଃ ଋତୁକାଲାଭିଗାମୀ ଚ ନିଯତୋ ନିଯତାଶନଃ
ଯେ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖିଥାଏ, ଉଚିତ ସମୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମିତ ଭୋଜନ କରିଥାଏ।
ଦକ୍ଷଃ ଶିଷ୍ଟଜନାନ୍ଵେଷୀ ଶେଷାନ୍ନକୃତଭୋଜନଃ ଵୃଥା ମାଂସଂ ନ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଶୂଦ୍ରୋ ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଋଚ୍ଛତି
ଦକ୍ଷ, ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଖୋଜିଥିବା, ଅବଶେଷ ଅନ୍ନ ଖାଇଥିବା, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନହେଲେ ମାଂସ ଖାଏ ନାହିଁ—ଏଭଳି ଶୂଦ୍ର ଏକ ଵୈଶ୍ୟ ହେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ପାଇଥାଏ।
ଋତଵାଗ୍ ଅନହଂଵାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଃ ସାମକୋଵିଦଃ ଯଜତେ ନିତ୍ଯଯଜ୍ଞୈଶ୍ ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପରମଃ ଶୁଚିଃ
ଯେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥାଏ, ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ନାହିଁ, ସାମ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ, ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ ଓ ପବିତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଦାନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍କର୍ତା ସର୍ଵଵର୍ଣାନସୂଯକଃ ଗୃହସ୍ଥଵ୍ରତମ୍ ଆତିଷ୍ଠନ୍ ଦ୍ଵିକାଲକୃତଭୋଜନଃ
ସଂଯମିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥାଏ, କୌଣସି ଜାତିକୁ ଅପମାନ କରେ ନାହିଁ, ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥାଏ, ଦିନେ ଦୁଇବାର ଭୋଜନ କରିଥାଏ।
ଶେଷାଶୀ ଵିଜିତାହାରୋ ନିଷ୍କାମୋ ନିରହଂଵଦଃ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମ୍ ଉପାସୀନୋ ଜୁହ୍ଵାନଶ୍ ଚ ଯଥାଵିଧି
ଅବଶେଷ ଅନ୍ନ ଖାଇଥାଏ, ଭୋକ ଉପରେ ଜୟ କରିଥାଏ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଣାମ କରିଥାଏ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୋମ କରିଥାଏ।
ସର୍ଵାତିଥ୍ଯମ୍ ଉପାତିଷ୍ଠଞ୍ ଶେଷାନ୍ନକୃତଭୋଜନଃ ତ୍ରେତାଗ୍ନିମାତ୍ରଵିହିତଂ ଵୈଶ୍ଯୋ ଭଵତି ଚ ଦ୍ଵିଜଃ
ସମସ୍ତ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସେବା କରିଥାଏ, ଅବଶେଷ ଅନ୍ନ ଖାଇଥାଏ, ତ୍ରେତାଅଗ୍ନିର ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ—ଏଭଳି ଵୈଶ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ହେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ପାଇଥାଏ।
ସ ଵୈଶ୍ଯଃ କ୍ଷତ୍ରିଯକୁଲେ ଶୁଚିର୍ ମହତି ଜାଯତେ ସ ଵୈଶ୍ଯଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଜାତୋ ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ସଂସ୍କୃତଃ
ଏଭଳି ଵୈଶ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏଭଳି ଵୈଶ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଜନ୍ମରୁ ସଂସ୍କାରିତ ହୋଇଥାଏ।
ଉପନୀତୋ ଵ୍ରତପରୋ ଦ୍ଵିଜୋ ଭଵତି ସଂସ୍କୃତଃ ଦଦାତି ଯଜତେ ଯଜ୍ଞୈଃ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ ଆପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈଃ
ଉପନୟନ ହୋଇ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ସେ ସଂସ୍କାରିତ ଦ୍ୱିଜ ହୋଇଥାଏ, ଦାନ କରିଥାଏ, ଯଜ୍ଞରେ ଅଧିକ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ।
ଅଧୀତ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଅନ୍ଵିଚ୍ଛଂସ୍ ତ୍ରେତାଗ୍ନିଶରଣଃ ସଦା ଆର୍ଦ୍ରହସ୍ତପ୍ରଦୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଜା ଧର୍ମେଣ ପାଲଯନ୍
ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହିଁ, ସଦା ତ୍ରେତାଅଗ୍ନିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ, ସଦା ଉଦାର ହସ୍ତରେ ଦାନ କରିଥାଏ, ଧର୍ମରେ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଥାଏ।
ସତ୍ଯଃ ସତ୍ଯାନି କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଯଃ ଶୁଦ୍ଧିଦର୍ଶନଃ ଧର୍ମଦଣ୍ଡେନ ନିର୍ଦଗ୍ଧୋ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସାଧକଃ
ସତ୍ୟବାଦୀ, ସଦା ସତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ସଦା ପବିତ୍ରତା ଦେଖାଇଥାଏ, ଧର୍ମର ଦଣ୍ଡରେ ଦଗ୍ଧ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ସାଧନ କରିଥାଏ।
ଯନ୍ତ୍ରିତଃ କାର୍ଯକରଣୈଃ ଷଡ୍ଭାଗକୃତଲକ୍ଷଣଃ ଗ୍ରାମ୍ଯଧର୍ମାନ୍ ନ ସେଵେତ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦେନାର୍ଥକୋଵିଦଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ମରେ ନିୟମିତ, ଷଡ଼ଭାଗ ଅଂଶ ଦେଇଥିବା ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ, ଗ୍ରାମର ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଥାଏ।
ଋତୁକାଲେ ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ପତ୍ନୀମ୍ ଉପାଶ୍ରଯେତ୍ ସଦା ସଦୋପଵାସୀ ନିଯତଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯନିରତଃ ଶୁଚିଃ
ଉଚିତ ସମୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ସଦା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସଦା ଉପବାସୀ, ନିୟମିତ, ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ ଓ ପବିତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଵହିସ୍କାନ୍ତରିତେ ନିତ୍ଯଂ ଶଯାନୋ ଽସ୍ତି ସଦା ଗୃହେ ସର୍ଵାତିଥ୍ଯଂ ତ୍ରିଵର୍ଗସ୍ଯ କୁର୍ଵାଣଃ ସୁମନାଃ ସଦା
ସଦା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖି ଘରେ ରହିଥାଏ, ସଦା ଉତ୍ସାହରେ ତ୍ରିବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କୁ ଅତିଥି ସେବା କରିଥାଏ।
ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚାନ୍ନକାମାନାଂ ନିତ୍ଯଂ ସିଦ୍ଧମ୍ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ ସ୍ଵାର୍ଥାଦ୍ ଵା ଯଦି ଵା କାମାନ୍ ନ କିଂଚିଦ୍ ଉପଲକ୍ଷଯେତ୍
ଶୂଦ୍ରମାନେ ଯଦି ଅନ୍ନ ଚାହାନ୍ତି, ସେ ସଦା ପକା ଅନ୍ନ ତିଆରି ଅଛି ବୋଲି କହିଥାଏ; ସ୍ୱ ଲାଭ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ହେଉ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉ ନାହିଁ।
ପିତୃଦେଵାତିଥିକୃତେ ସାଧନଂ କୁରୁତେ ଚ ଯତ୍ ସ୍ଵଵେଶ୍ମନି ଯଥାନ୍ଯାଯମ୍ ଉପାସ୍ତେ ଭୈକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ
ପିତୃ, ଦେବତା ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଘରେ ତିଆରି କରିଥାଏ, ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥାଏ।
ଦ୍ଵିକାଲମ୍ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଚ ଜୁହ୍ଵାନୋ ଵୈ ଯଥାଵିଧି ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣହିତାର୍ଥାଯ ରଣେ ଚାଭିମୁଖୋ ହତଃ
ଦିନେ ଦୁଇବାର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ନିୟମିତ ହୋମ କରିଥାଏ, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁହାଁ ଦେଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥାଏ।
ତ୍ରେତାଗ୍ନିମନ୍ତ୍ରପୂତେନ ସମାଵିଶ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋ ଭଵେତ୍ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନଃ ସଂସ୍କୃତୋ ଵେଦପାରଗଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗର ଅଗ୍ନିମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ହେଇ, ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଂସ୍କାରିତ ଓ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଏ।
ଵୈଶ୍ଯୋ ଭଵତି ଧର୍ମାତ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା ଏତୈଃ କର୍ମଫଲୈର୍ ଦେଵି ନ୍ଯୂନଜାତିକୁଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଏକ ଵୈଶ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଏ, ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ, ହେ ଦେବୀ, ନିମ୍ନ ଜାତିର ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜଣେ ଉଚ୍ଚ ଉପରେ ଉଠିପାରେ।
ଶୂଦ୍ରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଆଗମସଂପନ୍ନୋ ଦ୍ଵିଜୋ ଭଵତି ସଂସ୍କୃତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ଵୃତ୍ତଃ ସର୍ଵସଂକରଭୋଜନଃ
ଏକ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ, ସଂସ୍କାରିତ ହେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ; ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର କରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଖାଇଥାଏ, ସେ ତାହାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହରାଇ ଦେଇଥାଏ।
ସ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶୂଦ୍ରୋ ଭଵତି ତାଦୃଶଃ କର୍ମଭିଃ ଶୁଚିଭିର୍ ଦେଵୀ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଏପରି ଜଣେ, ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଛାଡ଼ି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୂଦ୍ର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବୀ, ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଓ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା ଜଣେ ଉଚ୍ଚ ଉପରେ ଉଠିପାରେ।
ଶୂଦ୍ରୋ ଽପି ଦ୍ଵିଜଵତ୍ ସେଵ୍ଯ ଇତି ବ୍ରହ୍ମାବ୍ରଵୀତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ସ୍ଵଭାଵକର୍ମଣା ଚୈଵ ଯତ୍ର ଶୂଦ୍ରୋ ଽଧିତିଷ୍ଠତି
ଏକ ଶୂଦ୍ରକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି ସେବା କରିବା ଉଚିତ — ଏହି କଥା ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ କହିଛନ୍ତି; ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଶୂଦ୍ର ଅଛି।
ଵିଶୁଦ୍ଧଃ ସ ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯୋ ଵିଜ୍ଞେଯ ଇତି ମେ ମତିଃ ନ ଯୋନିର୍ ନାପି ସଂସ୍କାରୋ ନ ଶ୍ରୁତିର୍ ନ ଚ ସଂତତିଃ
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ବୋଲି ଜଣାଯିବ — ଏହି ମୋର ମତ; ଜନ୍ମ, ସଂସ୍କାର, ଶିକ୍ଷା କିମ୍ବା ବଂଶ ଏହାର କାରଣ ନୁହେଁ।
କାରଣାନି ଦ୍ଵିଜତ୍ଵସ୍ଯ ଵୃତ୍ତମ୍ ଏଵ ତୁ କାରଣମ୍ ସର୍ଵୋ ଽଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଲୋକେ ଵୃତ୍ତେନ ତୁ ଵିଧୀଯତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାର କାରଣ କେବଳ ଚରିତ୍ର; ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଵୃତ୍ତେ ସ୍ଥିତଶ୍ ଚ ଶୂଦ୍ରୋ ଽପି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵଭାଵଃ ସୁଶ୍ରୋଣି ସମଃ ସର୍ଵତ୍ର ମେ ମତଃ
ଚରିତ୍ରରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଏକ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇପାରେ; ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱଭାବ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ — ଏହି ମୋର ମତ।
ନିର୍ଗୁଣଂ ନିର୍ମଲଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ସ ଦ୍ଵିଜଃ ଏତେ ଯେ ଵିମଲା ଦେଵି ସ୍ଥାନଭାଵନିଦର୍ଶକାଃ
ଯେଉଁଠି ନିର୍ଗୁଣ ଓ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ବସିଛି, ସେଠି ଦ୍ୱିଜ; ଏମାନେ, ହେ ଦେବୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ, ତାଙ୍କର ଥିବା ସ୍ଥାନର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵଯଂ ଚ ଵରଦେନୋକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଜତା ପ୍ରଜାଃ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହି ମହତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଲୋକେ ଚରତି ପାଦଵତ୍
ଏହି କଥା ବରଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସ୍ୱୟଂ କହିଛନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମର ବଡ଼ କ୍ଷେତ୍ର ଏହି ଜଗତରେ ପଦଚିହ୍ନ ପରି ଚଳିଥାଏ।
ଯତ୍ ତତ୍ର ବୀଜଂ ପତତି ସା କୃଷିଃ ପ୍ରେତ୍ଯ ଭାଵିନୀ ସଂତୁଷ୍ଟେନ ସଦା ଭାଵ୍ଯଂ ସତ୍ପଥାଲମ୍ବିନା ସଦା
ଯେଉଁ ମାଞ୍ଜି ଏଠି ପଡ଼ିଯାଏ, ସେହି ଫସଲ ପରଲୋକରେ ମିଳିଥାଏ; ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଓ ଭଲ ପଥରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ହି ମାର୍ଗମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ବୁଭୂଷତା ସଂହିତାଧ୍ଯାଯିନା ଭାଵ୍ଯଂ ଗୃହେ ଵୈ ଗୃହମେଧିନା
ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଥ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ; ଗୃହସ୍ଥ ଯେଉଁଠି ସଂହିତା ପଢ଼ିଥାଏ, ସେ ତାହା ପ୍ରକାର ଗୃହରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଯୁକ୍ତେନ ନ ଚାଧ୍ଯଯନଜୀଵିନା ଏଵଂଭୂତୋ ହି ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ସତତଂ ସତ୍ପଥେ ସ୍ଥିତଃ
ସଦା ନିଜ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ରହିବା, କିନ୍ତୁ ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ନ କରିବା; ଏପରି ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଦା ଭଲ ପଥରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା, ଠିକ୍ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।
ଆହିତାଗ୍ନିର୍ ଅଧୀଯାନୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଦେଵି ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ରକ୍ଷିତଵ୍ଯଂ ଯତାତ୍ମନା
ଅଗ୍ନି ରଖି ଓ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଲା ପରେ, ହେ ଦେବୀ, ନିଜ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।