ବୃନ୍ଦାବନର ଶିତଳ ପ୍ରବାହ ଓ ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଲୋକରେ, ଗୋପୀମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି ଦୃତଗତିରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଏଠି ଏକ ଗୋପୀ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମନରେ କେବଳ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। କେହି ଗୋପୀ ଲଜ୍ଜା ପାଇ ଦୁଇଥର 'କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରେମରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥିରେ ଯାଇଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ଗୋପୀ ଘର ଭିତରେ ରହି, ବାହାରେ ଠିଆ ଥିବା ବଡ଼ଠାରୁ ଆଡକୁ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ଗୋବିନ୍ଦ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟିଘେରା, ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଲୋକରେ ରାତିକୁ ମାନ୍ୟ କରି, ରାସ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭର ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସୁକ ହେଇଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଦଳ ଦଳ ଭାବେ, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଯାଉଥିଲେ ସେଉଁଠି, ତାଙ୍କ କ୍ରିୟାନୁସାରେ ଆକୃତି ନେଇ, ବୃନ୍ଦାବନ ଜଙ୍ଗଲରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ପରେ, ସେମାନେ ରାତିରେ ବୃନ୍ଦାବନରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଏଠି ସେଠି ଘୁରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ କୃଷ୍ଣ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଆନନ୍ଦମୟ ବୃନ୍ଦାବନ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଗୋପୀମାନେ ନିରାଶ ହେଲେ, ଏବଂ ଯମୁନା କୂଳକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ କୃତ୍ୟ ଗାଇ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେତେବେଳେ ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ସହଜରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା। ଏଠି ଏକ ଗୋପୀ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଦୃଢ଼ ଚକ୍ଷୁରେ 'କୃଷ୍ଣ! କୃଷ୍ଣ!' ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ଡାକିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଭୃକୁଟି ଉଠାଇ, ମାଥାରେ ତିଲକ ଦେଇ, ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖର ରସ ତାଙ୍କର ମକରନୟନରେ ପିଇଲେ। କିଛି ଗୋପୀ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖି ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି, ତାଙ୍କ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାପରେ ମାଧବ କେହିଂକୁ ପ୍ରେମ ମୟ ବାଣୀରେ, କେହିଂକୁ ଭୃକୁଟିର ନଜରରେ, ଆଉ କେହିଂକୁ ତାଙ୍କ କରସ୍ପର୍ଶରେ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ହରି, ଗୋପୀମାନେ ମନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ସମ୍ମାନରେ ରାସ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାସ ଚକ୍ରରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ଗୋପୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇନଥିଲେ, କି ଏକେଠି ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ। ହରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋପୀଙ୍କ ହାତ ଧରି, ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶରେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ରାସ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ଏହାପରେ ମଧୁର ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଚୂଡ଼ିର ଝଙ୍କାର ଶବ୍ଦ, ଶରତ୍କାଳୀନ କବିତା, ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ସାଥିରେ। କୃଷ୍ଣ ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ଓ ପଦ୍ମସରୋବର ବିଷୟରେ ଗାଇଲେ, ଗୋପୀମାନେ ବାରମ୍ବାର କେବଳ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଗାଇଲେ। କିଛି ଗୋପୀ ନୃତ୍ୟ କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଲତାସଦୃଶ ହାତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହାତରେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଚୁମ୍ବନ କଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଓ ଗୀତ ଗାଇଲେ। କିଛି ଗୋପୀ ହରିଙ୍କ ହାତକୁ ଧରି, ତାଙ୍କ ଗାଳର ସ୍ପର୍ଶ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କ ଦେହ ପସିନା ଓ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। କୃଷ୍ଣ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ରାସ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଗୋପୀମାନେ ଦୁଇଗୁଣି ଉତ୍ସାହରେ 'କୃଷ୍ଣ! କୃଷ୍ଣ!' ବୋଲି ଗାଉଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ଗୋପୀମାନେ ଚୂଡ଼ି ଝଙ୍କାର ସହିତ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଉଥିଲେ, କେହି ବିପରୀତ, କେହି ସମ ଦିଗରେ। ଏପରି ଭାବେ ମଧୁସୂଦନ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଚାରିପଟି ଘେରା, ସେମାନଙ୍କ ସାଥିରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ନଥିଲେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗୁଥିଲା। ପିତା, ପତି, ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ନିଷେଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋପୀମାନେ ରାତିରେ କୃଷ୍ଣ ସହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଯୁବ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା, ଅପାର କୃପାମୟ ମଧୁସୂଦନ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ କରି, ରାତିରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳି, ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେଲେ। ସେ ପ୍ରଭୁ, ସେମାନଙ୍କ ପତି, ଗୋପୀମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିଥିଲେ, ଆତ୍ମାସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଯେପରି ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ସେ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ ମଧ୍ୟରାତିରେ ଯେତେବେଳେ ଜନାର୍ଦନ ରାସ ନୃତ୍ୟରେ ଲୀନ, ତେତେବେଳେ ଅରିଷ୍ଟ ନାମକ ଦାନବ ଗୋପମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଗ୍ରାମକୁ ଭୟଭୀତ କରି ଆସିଲା। ସେ ଏକ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଙ୍ଗ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଖଣିଦେଉଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ଓଠ ଚାଟୁଥିଲା, ଜହ୍ବା ଚବାଇ ଚବାଇ, ପୁଛକୁ କ୍ରୋଧରେ ନାଚାଉଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କନ୍ଧ ଉପରେ ଅଭିମାନ ଧରିଥିଲା। ସେ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ବିକାର ଗଂଢ଼, ଦେହରେ ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ଲାଗିଥିଲା, ଗାୟମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ। ଲମ୍ବା ଗଳା, ଆଗକୁ ମୁହଁ, ଗଛ ମାଡ଼ି ଚିହ୍ନ ଲାଗିଥିବା ମୁହଁ, ଏହି ବୃଷଭ ରୂପୀ ଦାନବ ଗାୟମାନେ ଗର୍ଭପାତ କରାଉଥିଲା। ସେ ଅତି କ୍ରୂର ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ ଚାରିପଟି ଧାଉଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିଲା; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ଅତି ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଗୋପ ଓ ତାଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ 'କୃଷ୍ଣ! କୃଷ୍ଣ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ତାପରେ କେଶବ ସିଂହଦ୍ୱାନି କରି, ତାଙ୍କ ହାତ ତାଳି ମାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଅରିଷ୍ଟ ନମ୍ର ଶୂଙ୍ଗ ନେଇ, ଦାମୋଦରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଏଗିଯାଇ, ତାଙ୍କ ଛାତି ଦେଖି ଦୃଢ଼ ନଜର ଦେଲା। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଦାନବ, ବୃଷଭ ରୂପେ ଚାର୍ଜ କଲା; ଏହା ଦେଖି, ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃଷଭ ଦାନବ ଆସୁଥିବାରେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଠିଆ ରହିଲେ। ତିନି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଚଳିଲେ ନାହିଁ, ଖେଳ ଭାବେ ହସିଲେ; ଅରିଷ୍ଟ ନିକଟକୁ ଆସିଲାବେଳେ, ମଧୁସୂଦନ ସିଂହ ପରି ତାକୁ ଧରିଲେ।