ସଂକର୍ଷଣ, ଯେଉଁବେଳେ ପ୍ରଲମ୍ବାସୁରଙ୍କୁ ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଗଳାରେ ମାଳା, ଅଳଙ୍କାର ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଚମକୁଥିବା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା । ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଗଡ଼ି ଚକ୍ର ପରି ବଡ଼, ତାଙ୍କର ପଦଚାରଣାରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା । ସେଉଁଠାରେ ସଂକର୍ଷଣ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଲମ୍ବାସୁର ତାଙ୍କୁ ବୋହି ନେଉଥିଲେ, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ କୃଷ୍ଣ! ଦେଖ, ଏହି ଦୈତ୍ୟ ମୋତେ ବୋହି ନେଉଛି; ଗୋପ ରୂପ ନେଇଛି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ରୂପ ଏକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ପରି ।” ସଂକର୍ଷଣ ପୁନି କହିଲେ: “ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ମୋତେ ନେଉଛି, ଏବେ କ’ଣ କରିବି, ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ ।” ତାହା ସୁନି ମହାପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ରୋହିଣୀନନ୍ଦନ ବଳରାମଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଶାକ୍ତି ସଂପର୍କରେ ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ, ହସି କହିଲେ: “ହେ ବଳରାମ, ତୁମେ ଏହି ମାନବ ଭାବ ନେଇଛ କି? ତୁମେ ଚିରଅଦୃଶ୍ୟ, ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ । ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, କାରଣମୂଳ, ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେ ତୁମେ ।” “ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ହେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଏକମାତ୍ର କାରଣ; ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦୁଇଜଣ ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏକ । ତୁମ ଅପାର ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କର, ତୁମ ଭିତରେ ଥିବା ଦୈତ୍ୟକୁ ବିଜୟ କର । ଏହି ମାନବ ଭାବ ନେଇ, ନିଜ ବନ୍ଧୁଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କର ।” କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି, ବଳରାମ ଭୟଙ୍କର ଦୈତ୍ୟ ପ୍ରଲମ୍ବାସୁରଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ତାଙ୍କର ଆଖି ରେଗୁଡ଼ି, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ସେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଭୟଙ୍କର ଘଞ୍ଚ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ଏହି ଘାତରେ ପ୍ରଲମ୍ବାସୁରଙ୍କ ଆଖି ବାହାରିଗଲା, ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଝରିଗଲା ଓ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ବଳରାମଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲେ, ସେମାନେ 'ବାହା, ବାହା!' ବୋଲି ସ୍ତୁତି କଲେ । ପ୍ରଲମ୍ବାସୁର ବିନାଶ ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ବଳରାମ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ପୁଣି ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିଲେ । ବଳରାମ ଓ କେଶବ ଏମିତିଭାବେ ବ୍ରଜରେ ଖେଳୁଥିଲେ, ବର୍ଷା ଋତୁ କଟିଗଲା ଓ ଶରତ୍ ଆସିଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ତାରାମୟ ହେବା ସହିତ, କୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି । ଗୋପମାନେ ଉତ୍ସବ ପ୍ରତି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତାରେ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ଏହି 'ଇନ୍ଦ୍ର' କିଏ, ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ତୁମେ ଏତେ ଆନନ୍ଦିତ?” କୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ସହିତ ପଚାରିଲେ । ନନ୍ଦ କହିଲେ: “ସେ ମେଘ ଓ ଜଳର ସ୍ୱାମୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା, ଶତକ୍ରତୁ । ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ମେଘମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି । ସେହି ବର୍ଷାରେ ଫସଲ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଭୋଗ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରୁଛୁ । ଏହି ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ଓ ବଛଡ଼ାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ଫସଲରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ଖୁସି । ଯେଉଁଠି ବର୍ଷା ହୁଏ, ସେଠାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଋଣ, ଭୁଖ କିମ୍ବା ବଞ୍ଜ ଜମି ନାହିଁ । ମେଘମାନେ ପୃଥିବୀ ଓ ଗାଈରୁ ଜଳ ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; ପର୍ଜନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବର୍ଷା କରନ୍ତି । ଏହିଠାରେ, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରା ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ ।” ନନ୍ଦଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ବିଷୟକ କଥା ଶୁଣି, ଦାମୋଦର ଏବେ ଦେବରାଜା ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି କହିଲେ: “ଆମେ ଚାଷୀ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟୀ ନୁହେଁ, ଗାଈ ଆମର ଦେବତା ନୁହେଁ, ପିତା; ଆମେ ପ୍ରକୃତିରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ । ଚାରି ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନ ଅଛି: ପ୍ରଶ୍ନ, ବେଦ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଶାସନ । ବ୍ୟବସାୟ ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ । ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ପଶୁପାଳନ—ଏହି ତିନି ଉପାୟ ଉପରେ ବ୍ୟବସାୟ ନିର୍ଭର କରେ । ଚାଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ ବସ୍ତୁ, ଆମ ପାଇଁ ଗାଈ—ଏହି ତିନି ଉପାୟରେ ବ୍ୟବସାୟ ବିଭକ୍ତ । ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଯାହାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ଦେବତା, ସେଉଁଠି ଲାଭକାରୀ । ଅନ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଭୋଗ କରି, ଅନ୍ୟକୁ ପୂଜିଲେ ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ ନାହିଁ ।" "ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୀମା, ସୀମାନ୍ତ, ଅରଣ୍ୟ, ପର୍ବତ ଓ ପାହାଡ଼ ସମ୍ମାନିତ ହେଉ; ଏହି ଆମର ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗ । ଏହିପରି, ପର୍ବତ ଓ ଗାଈଙ୍କର ବଳି ଦିଅ; ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଆମର କିଛି କାମ ନାହିଁ, ଗାଈ ଓ ପର୍ବତ ଆମର ଦେବତା । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଚାଷୀମାନେ ସୀମାନ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଆମେ ପର୍ବତ ଓ ଗାଈ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଉ, କାରଣ ଆମେ ଅରଣ୍ୟ ଓ ପର୍ବତରେ ବସିଥାଉ ।" "ଏହିପରି, ଗୋବର୍ଧନ ପର୍ବତକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର; ନିର୍ମଳ ପଶୁ ବଳି ଦିଅ । ସମସ୍ତ ଗୋଧନର ଦୁଧ ନିଃସଙ୍କୋଚରେ ସଂଗ୍ରହ କର; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛୁକ ସେଥିରୁ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ । ଯେତେବେଳେ ନିବେଦନ ହେବ, ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବେ, ତେବେ ଶରତ୍ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଗାଈମାନେ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଚରିବେ ।" "ଏହି ମୋ ମତ, ହେ ଗୋପମାନେ; ଯଦି ଆନନ୍ଦରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ, ତେବେ ଗାଈ, ପର୍ବତ ଓ ମୋ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ ।" କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମୁଖ ଖିଳିଉଠିଲା, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଅତି ଉତ୍ତମ! ଅତି ଉତ୍ତମ!” ନନ୍ଦ କହିଲେ: “ହେ ଶିଶୁ, ତୁମ ମତ ଅତି ଉତ୍ତମ, ଯାହା କହିଛ; ମୁଁ ସବୁ କରିବି—ପର୍ବତ ଯଜ୍ଞ ହେଉ ।