କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପାଦ ଦେଖି କାଳିୟ ନାଗର ଫଣା ଉପରେ ଘାଉ ହୋଇଗଲା; କୃଷ୍ଣ ଯେଉଁଠି ପାଦ ଦେଇ ଚାପିଲେ, ନାଗର ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିକୁ ଝୁକିଗଲା। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଘାଉ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଝଟକାରେ ନାଗ ଅସ୍ଥିର ହେଇ, ଅଚେତନ ହୋଇଗଲା ଓ ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ଅଧିକ ରକ୍ତ ବମିଲେ। ତାଙ୍କର ଗଳା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିକୁ ଝୁକିଗଲା, ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା ଦେଖି, ନାଗର ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଶରଣ ଚାହିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତାମନ୍ୟର ନାଥ, ସମସ୍ତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟନ୍ତା, ଅପୂର୍ବ ଆଲୋକ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଆପଣ ପରମ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଂଶ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏକ ନାରୀ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ରୂପ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବେ? ଆପଣଙ୍କ ଅତି ଛୋଟ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ତେଣୁ ଆମେ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବେ? ତେଣୁ, ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ଦୟା କରନ୍ତୁ; ଏହି ନାଗ ଅଚେତନ ହେଉଛି, ଜୀବନ ଛାଡିଯାଉଛି—ତାଙ୍କୁ ଏକ ନାଥ ଦିଅନ୍ତୁ।” ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ନାଗ ଦେହରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଇ, ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ: “ଦୟା କରନ୍ତୁ, ହେ ଦେବତାମନ୍ୟର ଦେବତା। ଆପଣଙ୍କ ଅଷ୍ଟଧା ଶାସନ ନିଜରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅପୂର୍ବ; ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବି? ଆପଣ ପରମ, ପରମର ଉଦ୍ଭବ, ପରମର ତତ୍ତ୍ୱ; ଆପଣ ସମସ୍ତରୁ ଉଚ୍ଚ—ମୁଁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବି? ମୋ ଜନ୍ମ, ଆକୃତି, ଓ ଗୁଣ—ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ଯଦି ମୁଁ ଅନ୍ୟଥା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ହେ ଦେବତାମନ୍ୟର ଦେବତା, ତେବେ ଆପଣ ମୋତେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯଥାଯଥ। ତଥାପି, ଯେଉଁ ଦଣ୍ଡ ଆପଣ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି ଦଣ୍ଡକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନ ବିନା ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ମୋ ଶକ୍ତି ନଷ୍ଟ, ବିଷ ଶୁନ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗ୍ରହପ୍ରାପ୍ତ; ମୋତେ ଜୀବନ ଦିଅନ୍ତୁ—ଆପଣ ଆଦେଶ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ କଣ କରିବି?” ତାପରେ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ନାଗ, ତୁମେ ଏଠି ଯମୁନା ଜଳରେ କେବେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମର ଅନୁଚର ଓ ଅନୁସରଣକାରୀ ସହିତ ସମୁଦ୍ର ଜଳକୁ ଯାଅ। ଏବଂ, ନାଗ, ଯଦି ସମୁଦ୍ରରେ ମୋର ପାଦଚିହ୍ନ ତୁମର ଫଣା ଉପରେ ଦେଖିବ, ତେବେ ଗରୁଡ, ନାଗମାନେର ଶତ୍ରୁ, ତୁମେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି, ଭଗବାନ୍ ହରି ନାଗରାଜକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ନାଗ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଜଳର ଆଶ୍ରୟକୁ ଗଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାଙ୍କର ଅନୁଚର, ସନ୍ତାନ, ଓ ନାତି-ନାତିନୀ, ସହ ନାଗ ତାଙ୍କ ଜଳାଶୟ ଛାଡି ଦେଲେ। ନାଗ ଯମୁନା ଛାଡିବା ପରେ, ଗୋପମାନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରିଆସିଥିବା ପ୍ରଭାବରେ, ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଲେ। ଗୋପମାନେ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରି, ଆନନ୍ଦରେ, ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଏବଂ ଯମୁନା ନିର୍ମଳ ଜଳ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ। ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମଧୁର କ୍ରୀଡା ଗାଇ, ଗୋପମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରି, କୃଷ୍ଣ ବ୍ରଜକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୁନି ଏକଦିନ, ରାମ ଓ କେଶବ ଗୋମାନେ ଚରାଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚି ଦିବ୍ୟ ତାଳବନକୁ ଆସିଲେ। ସେହି ତାଳବନରେ ଏକ ଦେମନ୍ Dhenuka ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ, ଯିଏ ଗଧା ଆକୃତିରେ ରହି, ମାନବ ଓ ଗୋମାନେର ମାଂସ ଖାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ରସାଳ ତାଳ ଫଳ ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ଆକାଂକ୍ଷା ଭରି, ଫଳ ତୋଳିବା ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କଲେ। “ହେ ରାମ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏଠି Dhenuka ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ ଏହି ଫଳ ଚାଡାଯାଇଛି। ଦେଖ, ତାଳ ଫଳ ଘ୍ରାଣ ଓ ପକ୍କ; ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ—ଯଦି ଆପଣ କାମନା କରନ୍ତି, ଏହି ଫଳ ତୋଳିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଗୋପମାନେର କଥା ଶୁଣି, ସଂକର୍ଷଣ ଓ କୃଷ୍ଣ ତାଳ ଫଳ ମାଟିକୁ ତୋଳିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଳ ଫଳ ପଡିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦେମନ୍ Dhenuka, ମନ୍ଦ ହୃଦୟର ଦାୟତ୍ୟ, ଗଧା ଆକୃତିରେ, କ୍ରୋଧରେ ଆସିଲେ। ସେ ବଳଦେବଙ୍କୁ ଦୁଇ ପଛ ପା ଦେଇ ଛାତିରେ ଘାଉ କଲେ, ତେବେ ବଳଦେବ ସେହି ପା ଧରି ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ। ଧରି, ବଳଦେବ ତାଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଘୁମାଇ, ମୃତ ଦେହକୁ ତାଳ ଗଛ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ। ଏହି ଗଧା ତାଳ ଗଛରୁ ପଡିବା ସମୟରେ, ଅନେକ ତାଳ ଫଳ ମାଟିକୁ ପଡିଗଲା, ଯେପରି ବଡ଼ ପବନ ମେଘ ପଡିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳଭଦ୍ର ସହଜରେ, ଅନ୍ୟ ଗଧା-ଦେମନ୍ ଭାଇମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ତାଳ ଗଛ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମାଟି ରସାଳ ତାଳ ଫଳ ଓ ଗଧା-ଦେମନ୍ ଦେହରେ ଶୋଭିତ ହେଲା, ଯାହା ମୁନିମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାକୁ ଅଧିକ ଉଜାଗର କଲା। ଏବେ ତାଳବନରେ, ଗୋମାନେ ଅନ୍ତରାୟ ବିନା, ନବ ଘାସ ଖାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଚରିଲେ, ଦ୍ୱିଜମଣି। ଏହି ଦେମନ୍ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ତାଳବନ ସମସ୍ତ ଗୋପ ଓ ଗୋପୀମାନେ ପାଇଁ ଶୋଭା ପାଇଲା। ତାପରେ ବସୁଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଖୁସିରେ, ଦିପ୍ତିମାନ ହେଲେ—ସେମାନେ ଦୁଇ ଯୁବ ଶୂଣ୍ଡା ଦଣ୍ଡ ଥିବା ବଳଦ ଭଳି ଦେଖାଯାଇଲେ। ଦୂରରେ ଗୋମାନେ ଚରାଇ, ନାମ ଦେଇ ଡାକୁଥିଲେ, ଗୋପଦାଗା ଚାଲି ଗଳାରେ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସେମାନେ ଚାଲିଥିଲେ। ସୁନା ଓ କଳା ଚୂରା ତାଲ ରେ ପିନ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଇ, ଧଳା ଓ କଳା ମେଘର ନିମ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଇଲେ। ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚି, ଜଗତର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସହ କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେର ନିୟନ୍ତା। ମାନବ ଜୀବନର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ମାନବତାକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଜନ୍ମ ଅନୁକୂଳ କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲେ।