ଏଠି କାଳିୟ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟ ଅସୁର ନାଗ ରହୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ବିଷରେ ଶସ୍ତ୍ର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏକଥରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ଖେଦି ଦେଇଥିଲି, ତାପରେ ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଲୁଚିଯାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି କାଳିୟ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଯମୁନା ନଦୀ ବିଷାକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; ଏଠି ମାନବ, ପଶୁ, କିମ୍ବା ତରସିଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ଏହି ନାଗରାଜ କାଳିୟଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯାହାଫଳରେ ସଦା ଭୟଭୀତ ଥିବା ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ମାନବ ଜଗତରେ ଅବତାର ନେଇଛି—ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଶାସନ ଦେବା ପାଇଁ। ଏହିପାଇଁ, ଏଠାରୁ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ବଡ଼ କଦମ୍ବ ଗଛକୁ ଚଢ଼ି, ମୁଁ ଏହି ବିଷାକ୍ତ ଝିଲିକୁ ଲାଘି ଝାପିବି। ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ପୋଶାକକୁ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି, ତେଜରେ ଏହି ନାଗରାଜର ଝିଲିକୁ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କର ପତନରେ ସମସ୍ତ ଝିଲି ଉତ୍ପାତିତ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଛମାନେ ଜଳରେ ଭିଜିଗଲେ। ସେଇ ଗଛମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନାଗ ରଖିଥିବା ବିଷାଗ୍ନି ଓ ଜଳର ତାପରେ ପୁଡ଼ିଥିଲେ, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଆଗୁନିରେ ଜଳିଉଠିଲେ ଏବଂ ତାହାର ଶିଖା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲା। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ହାତରେ ନାଗରାଜର ଝିଲିକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କାଳିୟ ନାଗ ଆସିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମୁଣ୍ଡ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ନିକଣ୍ଡ ପରି ବିଷ ଝରୁଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଅନ୍ୟ ଲାଲ ଶରୀର ଓ ବାୟୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିବା ବଡ଼ ନାଗମାନେ ଥିଲେ। ଶତଶଃ ନାଗପତ୍ନୀମାନେ ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଶରୀର କମ୍ପିଥିବା, ଦୁଲୁଥିବା କଣବାଲା ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଉଥିଲେ। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ନାଗମାନଙ୍କର ବେପରିତ ଚକ୍ର ବନ୍ଧି ଘେରାଯାଇଲେ, ତାଙ୍କୁ ବିଷାଗ୍ନି ଝରୁଥିବା ମୁଁହରେ କାମଡ଼ିଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ନାଗରାଜର ବେପରିତ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି, ଅଚେତନ ହୋଇ ଝିଲିରେ ଲୁଚିଗଲେ, ଗୋପମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ବ୍ରଜକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ ଏବଂ ଚିତ୍କାର କଲେ—"କୃଷ୍ଣ ଅଚେତନ ହୋଇ କାଳିୟ ନାଗର ଝିଲିରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ନାଗରାଜ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଯାଉଛି—ତୁରନ୍ତ ଆସ, ବିଳମ୍ବ କରନି!" ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୋପମାନେ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଗୋପୀମାନେ ତୁରନ୍ତ ଝିଲି ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। "ହାୟ! କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ବିଶେଷକରି ଗୋପୀମାନେ, ଯଶୋଦାଙ୍କ ସହ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଆଗକୁ ଆସୁଥିଲେ, କେହି ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ନନ୍ଦ ଗୋପ, ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ଓ ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବଳରାମ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ଯମୁନା କୂଳକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନାଗରାଜର ଶକ୍ତିରେ ଅଚଳ ଦେଖିଲେ, ସେ ନାଗର ଚକ୍ରରେ ବନ୍ଧା ଏବଂ କିଛି କରିପାରୁନାହାନ୍ତି। ନନ୍ଦ ନିରାଶ ହୋଇ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମୁହଁକୁ ତକି ରହିଲେ, ଯଶୋଦା ଅତିଶୟ ପୁଣ୍ୟଶାଳି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିହ୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଅନ୍ୟ ଗୋପୀମାନେ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୋଇ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ନେହଭରା କମ୍ପିତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ଆମେ ସମସ୍ତେ ଯଶୋଦା ସହିତ ଏହି ବଡ଼ ଝିଲିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବୁ; ନାଗରାଜ ଆମକୁ ଅନୁମତି ଦେଇନଥିଲେ, ଆମେ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିବୁନାହିଁ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଦିନ କଣ? ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି କଣ? ଦୁଧ ବିନା ଗାଈ କଣ? କୃଷ୍ଣ ବିନା ବ୍ରଜ କଣ? ସେ ନାଥିଲେ, ଆମେ ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିବୁନାହିଁ।" ଏହି ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବଳରାମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୋହିଣୀନନ୍ଦନ, ଦୁଃଖରେ ଅବାକ ହୋଇଥିବା ଗୋପମାନେ ଦେଖି, କହିଲେ। ସେ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମୁହଁକୁ ତକି ରହିଥିଲେ, ଯଶୋଦା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଭାବି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। "ହେ ଦେବଦେବ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ମାନବ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛ? ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଅ; ତୁମେ କି ନିଜକୁ ଚିହ୍ନନାହାଁ?" "ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ନାଭି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶରଣ, ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ ଓ ପାଳକ, ତୁମେ ତିନି ବେଦର ସ୍ୱରୂପ।" "ଏଠାରେ, କୃଷ୍ଣ, ଗୋପମାନେ ହିଁ ତୁମର ନିଜ ଜନ, ଯେହେତୁ ତୁମେ ଅବତରିଛ; ଗୋପୀମାନେ ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି—କିଏ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରୁଛ?" "ତୁମେ ମାନବ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ଦେଖାଇଛ—ଏବେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂତୀୟ ନାଗକୁ ଦମନ କର, କୃଷ୍ଣ।" ଏପରି ସ୍ମରଣ କରାଯିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ମୃଦୁ ହସ ହସି, ନାଗର ବେପରିତ ବନ୍ଧନକୁ ଆଘାତ କରି ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ତଳକୁ ଝୁକି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃଷ୍ଣ ଦୁଇହାତରେ ନାଗର ମୁଖ୍ୟ ଫଣା ଉପରେ ଚଢ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାହାରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଦଘାତରେ ନାଗର ଫଣାରେ ଘାଅ ହେଲା; ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ପଡ଼ୁଥିଲା, ନାଗର ମୁଣ୍ଡ ନମିଯାଉଥିଲା। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଘାଅ ଓ ଆଘାତରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ନାଗ ଅଚେତନ ହୋଇ ଅଧିକ ରକ୍ତ ବମିଲେ। ତାଙ୍କର ଗଳା ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମିଯାଇଥିବା, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ବହୁଥିବା ଦେଖି, ନାଗପତ୍ନୀମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଶରଣ ନେବାକୁ ଆସିଲେ। "ହେ ଦେବଦେବ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ୟୋତି, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଂଶ।" "ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଗୁଣ ଗାଇପାରିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ମହିମା ଏକ ନାରୀ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?" "ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ତାଙ୍କର ଅତି ସାନା ଅଂଶ ମାତ୍ର; ଏପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆମେ କିପରି ସ୍ତୁତି କରିପାରିବୁ?" "ତେଣୁ, ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ଦୟା କର; ଏହି ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଥିବା ନାଗକୁ କ୍ଷମା କର; ସେ ଏବେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି—ତାଙ୍କୁ ଏକ ନାଥ ଦିଅ।" ସେମାନେ ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ନାଗ ଶରୀରରେ ଶକ୍ତି ନଥିବା ସତ୍ୱେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ: "ଦୟା କର, ହେ ଦେବଦେବ।