ଗୋପାଳ ଓ ଗୋପାଳଙ୍କର ସହପାଠୀମାନେ ମିଶି, ଛୋଟ ଛୋଟ ବଛାମାନେ ଚରାଇ ଗାଁ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସମୟ ବିତିଗଲା, ଦୁଇଝଣ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ସାତ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେମାନେ ବଛା ଚରାଇବାରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରଜ ରକ୍ଷକ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଗଲା, ଆକାଶ ଘନ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। ବର୍ଷାର ଝରି ଝରି ବର୍ଷା ପଡୁଥିଲା, ଦିଗବିଦିଗ ଏକାଠି ହୋଇଗଲା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଭୂମି ନୂତନ ଫୁଲ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ରଙ୍ଗିନ କୀଟରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମଣିରେ ରତ୍ନ ଲାଗିଥିବା ପରି ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କ ତଟ ଛାଡ଼ି ଚାରିପାଖକୁ ବାହାରିଯାଉଥିଲେ, ସବୁକିଛି ବହିନେଉଥିଲେ। ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନମାନେ ବି ଏପରି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଋତୁରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ତାଙ୍କ ସମାନ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ବ୍ରଜରେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଖେଳୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ବଳରାମ ବିନା, କୃଷ୍ଣ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଅପୂର୍ବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ପରେ ସେ ଯମୁନା ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ତାର ତରଙ୍ଗମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ, ତଟ ଝାଗ ଫେଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ହସୁଥିଲା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ତଳାଉ, ଯାହା ବିଷ ଅଗ୍ନିର ଫୋଟାରେ ଦୂଷିତ ହୋଇଥିଲା, ଏହା କାଳିୟ ନାଗର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଥିଲା। ବିଷ ଅଗ୍ନିରେ ତଟର ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଜଳିଯାଇଥିଲା, ପାଖର ଚିଡ଼ିଆମାନେ ବି ତାର ବାତାସରେ ଜଳିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମଧୁସୂଦନ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ— "ଏଠାରେ ହେଉଛି ସେହି ଦୁଷ୍ଟ କାଳିୟ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଦଳନ କରିଥିଲି, ସେ ଏଠାରୁ ଉଖ୍ୟାଇ ଶାଗରକୁ ଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯମୁନା ଦୂଷିତ ହୋଇଯାଇଛି, ମନୁଷ୍ୟ, ବୃଷ, କିମ୍ବା ତରସିଥିବା କେହି ବି ଏହା ବ୍ୟବହାର କରିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରେ, ମୁଁ ଏହି ସର୍ପ ରାଜାକୁ ଦଳନ କରିବି, ଯାହାଁକି ଭୟଭୀତ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ। ଏହି ପାଇଁ ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଅଧର୍ମୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ।" "ଏହି କାଦମ୍ବ ଗଛଟି ଉପରେ ଚଢ଼ି, ମୁଁ ଏହି ବିଷାକ୍ତ ତଳାଉକୁ ଲାଫି ପଡ଼ିବି।" ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଭଲଭାବରେ ବାନ୍ଧି, ଦ୍ରୁତ ତାଳରେ ସର୍ପ ରାଜାର ତଳାଉକୁ ଲାଫି ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ପଡ଼ିବାରେ, ବଡ଼ ତଳାଉ ଉତ୍କଳିତ ହୋଇଗଲା, ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଛମାନେ ପାଣିରେ ଭିଜିଗଲେ। ଏହି ଗଛମାନେ କାଳିୟ ନାଗର ବିଷ ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳର ତାପରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ଜଳିଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଗୁନ ଚାରିଦିଗକୁ ଛଡ଼ିଗଲା। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତରେ ତଳାଉକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣି କାଳିୟ ନାଗ ଏଗିଆସିଲା। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଥିଲା, ମୁଣ୍ଡ ଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷ ଧାରାରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ରକ୍ତିମ ବାୟୁପାନ ସର୍ପ। ଶତଶଃ ସର୍ପ ରାଣୀମାନେ ଅପୂର୍ବ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଶରୀର କମ୍ପିତ, କଣ୍ ଝୁଲୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ସର୍ପମାନଙ୍କର ପିଚକା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯିବା ସହ ବିଷ ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କୁ କାମଡ଼ିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଗୋପାଳ ଓ ଗୋପାଳା ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ବ୍ରଜକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ ଏବଂ ଚିତ୍କାର କଲେ, "କୃଷ୍ଣ ଅଚେତନ ହୋଇ କାଳିୟର ତଳାଉରେ ଏମିତି ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି; ସେ ସର୍ପ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଖାଉଛି—ଚଳନ୍ତୁ, ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ!" ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୋପାଳ, ଗୋପୀ ଓ ଯଶୋଦା ଆଗୁଆଇ ହୋଇ ତ୍ୱରିତ ତଳାଉ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ। "ହାୟ! ସେ କେଉଁଠି?" ବୋଲି ଗୋପୀମାନେ ଏବଂ ଯଶୋଦା ଦୁଃଖରେ ଭରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଲୁଟିପଡ଼ି ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ। ନନ୍ଦ ଗୋପ, ଅନ୍ୟ ଗୋପାଳମାନେ ଓ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ ବଳରାମ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉତ୍ସାହରେ ତ୍ୱରିତ ଯମୁନାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, କୃଷ୍ଣ ସର୍ପ ରାଜାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଅଚଳ ହୋଇ, ପିଚକା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୋଇ କିଛି କରିପାରୁନାହାନ୍ତି। ନନ୍ଦ ନିରାଶାରେ ପୁଅର ମୁହଁକୁ ଦେଖି ରହିଲେ, ଯଶୋଦା ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇଗଲେ। ଅନ୍ୟ ଗୋପୀମାନେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ କେଶବଙ୍କୁ ଭଲପାଇ କଥା କହିଲେ— "ଆମେ ସମସ୍ତେ ଯଶୋଦା ସହିତ ଏହି ବଡ଼ ତଳାଉକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା; ଯଦି ସର୍ପ ରାଜା ଅନୁମତି ନାଦେଇ, ଆମେ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିବୁ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଦିନ କଣ? ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି କଣ? ଗାୟ ବିନା ଦୁଧ କଣ? କୃଷ୍ଣ ବିନା ବ୍ରଜ କଣ? ସେ ନଥିଲେ ଆମେ ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିବୁ ନାହିଁ।" ଗୋପୀମାନେ ଏହି ଭାବରେ କହିବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳରାମ ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବାକ୍ ଗୋପାଳମାନେକୁ ଦେଖି କହିଲେ— ସେ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ନମାଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯଶୋଦା ମାତା ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ମନେ କେବଳ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। "ହେ ଦେବେଶ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ମାନବ ଭାବ ଦେଖାଉଛ? ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଅ; ତୁମେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି କି? ତୁମେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନାଭି, ଦେବମାନେର ଶରଣ, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ ଓ ପାଳକ, ତିନି ବେଦର ରୂପ।" "ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ, କେବଳ ଗୋପମାନେ ତୁମର ଆତ୍ମୀୟ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଅବତରିଛ; ଗୋପୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି—କାହିଁକି ତୁମେ ତୁମ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରୁଛ? ତୁମେ ମାନବ ଭାବ ଓ ଶିଶୁ ଚରିତ୍ର ଦେଖାଇଛ; ଏବେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣଦନ୍ତ ସର୍ପକୁ ଦଳନ କର, କୃଷ୍ଣ।" ଏଭଳି ସ୍ମରଣ କରାଯିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ହସି ତାଙ୍କର ଓଠକୁ ଅଳ୍ପ ଖୋଲି, ସର୍ପର ପିଚକାକୁ ଆଘାତ କରି, ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃଷ୍ଣ ଦୁଇ ହାତରେ କାଳିୟ ନାଗର ମୁଖ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାହା ଉପରେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।