ଏକ ସମୟର କଥା, ସେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍, ନାଗଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଶୟନ କରି, ନିଜ ମହିମାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଉଦର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ—ତିନି ଲୋକ—କୁ ଧାରଣ କରି ରଖିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଜନଲୋକର ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଚାରିଦିଗରେ ପଙ୍କୁଡି ଓ ବାୟୁର ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ପଦ୍ମ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାରି ମୁହଁ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର କାନର ମେମୁଖୁରୁ ଦୁଇ ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ—ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେମାନେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସମୁଦ୍ରଶୟନରୁ ଉଠି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦାନବଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଅନେକ ରୂପରେ ଏହି ଅଜନ୍ମା, ଜଗନ୍ନାଥ ଭୂମିରେ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କର ଏହି ଅବତାର ମଥୁରାରେ ଘଟିଛି। ତାଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱିକ ରୂପ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମରେ, ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେ ଦେବତା, ମାନବ କିମ୍ବା ପଶୁ ଯେଉଁ ଯୋନିରେ ଅବତାର ନେଇଥିବେ, ସେଠାରେ ସେ ତାହାର ଅନୁକୂଳ ଭାବରେ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଏହି ସବୁ କିଛି ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଭକ୍ତଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଏହିଭଳି ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ, ସବୁ କିଛି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ମାନବ ରୂପରେ ଅବତାର ନେଲେ। ଏବେ ଆଉ ଆଗକୁ ଶୁଣ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏଠାରେ ହରିଙ୍କ ଅବତାର ଗଥା କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଭୂମିର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଧର୍ମ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନିଜ ରୂପକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି, ଧର୍ମର ସ୍ଥାପନ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ, ଏବଂ ଭୂତମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଭୂମି ଅତି ଭାରକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ବସିଥିଲେ। ସେଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭୂମି ଦୁଃଖଭାବରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଅଗ୍ନି ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ଗୁରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋମାତାଙ୍କ ଗୁରୁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ, କେବଳ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଆମେ ଗୁରୁ ମାନୁ।" "ବର୍ତ୍ତମାନ, କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସି, ଦିନ ରାତି ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଛନ୍ତି। କାଳନେମି, ଯିଏକି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର କଂସ ଭାବେ ଅବତାର ନେଇଛନ୍ତି।" "ଅରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, କେଶୀ, ପ୍ରଲମ୍ବ, ନରକ, ସୁଣ୍ଡ ଏବଂ ବାଣ—ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ଯୋଦ୍ଧା ରାଜମହଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ।" "ଅନେକ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଅଂଶ ଧାରଣ କରି ମୋ ଉପରେ ଆସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅହଂକାର ଓ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଏହି ଭାର ବହିପାରୁନାହିଁ। ହେ ଅମରମଣ୍ଡଳର ନାୟକମାନେ, ମୋ ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ନାହିଁଲେ ମୁଁ ନିମ୍ନଲୋକକୁ ଡୁବିଯିବି।" ଏପରି ଭୂମିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ଭୂମି କହିଥିବା ସବୁ ସତ୍ୟ। ମୁଁ, ଭବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ମୂଳରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ। ତାଙ୍କର ଅନେକ ଅବତାର ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଅଧିକ ଶକ୍ତି, କେଉଁଠି କମ୍—ଏହି ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ।" "ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ କ୍ଷୀରସାଗର କୂଳକୁ ଯାଇ, ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା। କାରଣ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ନେଇ ଭୂମିରେ ଅବତାର ନେଇ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।" ଏଭଳି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ କ୍ଷୀରସାଗର କୂଳକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—"ଓ ହଜାର ରୂପୀ, ହଜାର ଭୁଜା, ଅନେକ ମୁହଁ ଓ ଅନେକ ପାଦ ଥିବା, ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରଳୟ ଓ ପାଳନରେ ନିଷ୍ଣ୍ଠ ଅବିଗ୍ୟେୟ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" "ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମତମ, ମହାନ୍ତମ, ସମସ୍ତ ତୁଳନାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବାଣୀ ଓ ସମସ୍ତର ମୂଳ ଓ ପରମ ଆତ୍ମା, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦୟା କର।" "ଏହି ଭୂମି, ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ, ପାହାଡ଼ରେ ବନ୍ଧି, ତୁମ ପାଖକୁ ଶରଣାଗତ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ଅସହ୍ୟ ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ।" "ମୁଁ, ବୃତ୍ରସୁଦନ, ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ବରୁଣ, ରୁଦ୍ର, ଭାସୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ।" "ସମସ୍ତ ଦେବତା, ହେ ଦେବଦେବ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଯାହା କରିଛି, ତୁମେ ଯାହା ଆଦେଶ ଦିଅ, ଆମେ ସେହିପରି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।" ଏପରି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଦେହରୁ ଦୁଇଟି କେଶ—ଏକ ଧଳା, ଏକ କଳା—ତିଆରି କଲେ। ସେ ଦେବତାମାନୋଁକୁ କହିଲେ, "ମୋ ଏହି ଦୁଇ କେଶ ଭୂମିରେ ଅବତରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଭାର ଦୂର କରିବେ।" "ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ଅଂଶ ନେଇ ଭୂମିରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ ଏବଂ ଆଗରୁ ଉଠିଥିବା ଏହି ମଦମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ। ତେବେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଧ୍ୱଂସ ହେବେ।" "ବସୁଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦେବକୀ, ଯେଉଁଠି ମୋ କେଶ ଅଷ୍ଟମ ଗର୍ଭ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ସେଠି ଅବତରଣ କରି, ସେ କାଳନେମିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କଂସଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ।" ଏପରି କହି, ଭଗବାନ୍ ହରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।