ହରିଙ୍କ ତୃତୀୟ ରୂପ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସେ ସଦା ସୃଷ୍ଟିରେ ଲିନ ରହି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ। ଏହି ଦେବୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଧରାରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁ ଅହଂକାରୀ ଅସୁରମାନେ ଧର୍ମକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାଶ ପାଆନ୍ତି। ସେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷାରେ ନିମଗ୍ନ, ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ହ୍ରାସ ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ, ସେ ସେତେବେଳେ ନିଜେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବକାଳରେ, ବରାହ ରୂପେ, ସେ ନିଜ ଶୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଅପସାରଣ କରିଥିଲେ ଓ ଏକ ଦାଢ଼ି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମକୁ ଉଠାଯାଏ। ନରସିଂହ ରୂପେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିନ୍ହ ହୋଇଥିଲେ। ବାମନ ରୂପେ, ବଳିଙ୍କୁ ମାୟା ଶକ୍ତିରେ ବଶ କରିଥିଲେ। ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରି, ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇ, ସେ ଭୃଗୁବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି, ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପରଶୁରାମ ହୋଇଥିଲେ। ପିତୃହତ୍ୟା ସ୍ମରଣ କରି, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉପରେ ବିନାଶ ଆଣିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ମହାପୁରୁଷ ଅଲର୍କଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଏହିଭଳି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ସେ ରାମ, ତିନି ଲୋକରେ ଭୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଦେବଦେବ, ବିଶ୍ୱନାଥ ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ ଶେଷ ନାଗ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମହିମାରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବସିଥିଲେ। ତିନି ଲୋକ ସମେତ ସମସ୍ତ ଚରାଚରକୁ ନିଜ ଜଠରରେ ଧରିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଜନଲୋକର ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଚାରିଦିଗରେ ପତ୍ର ଓ ବାୟୁର ତନ୍ତୁ ଯୁକ୍ତ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହିଠାରେ ଚାରିମୁହଁ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ତାଙ୍କ କାନର ମେଲୁରୁ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ହରି ସାଗର ତଳରୁ ଉଠି, ସେ ଦୁଇ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ। ଏଭଳି, ଅନେକ ଅନେକ ରୂପରେ ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ ଏଇ ଭୂମିରେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ, ମଥୁରାରେ ତାଙ୍କର ଏହି ଅବତାର ହେଉଛି। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଏହି ରୂପ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସୁରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ। ଦେବତା, ମାନବ ଓ ପଶୁ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଯୋନିରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ସେ ସେଠାର ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏହି ସବୁ କିଛି ବାସୁଦେବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ। ବର ଦେବା ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ମନୋରଥ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ବିବର୍ତନ ଓ ମାନବ ଅବତାର ବିଷୟରେ କଥାହେବା ପରେ, ଆଉ ଶୁଣ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ହରିଙ୍କ ଏହି ଅବତାର କଥା କହିବି, ଯାହା ଭୂମିର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ହୋଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଧର୍ମ ହ୍ରାସ ପାଏ, ସେତେବେଳେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନିଜ ଦେହକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ଓ ସାଧୁମାନେଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ବିନାଶ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଭୂମି ଅତି ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଦେବମାନେଙ୍କ ସଭାରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଅଗ୍ନି ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଗୁରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋମାତାଙ୍କ ଗୁରୁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ନାରାୟଣ ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳନେମି ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସି, ଦିନ ରାତି ଲୋକମାନେକୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରୁଛନ୍ତି। କାଳନେମି, ଯିଏକି ପୂର୍ବରୁ ବଳବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର କଂସ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁର। ଅରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, କେଶୀ, ପ୍ରଲମ୍ବ, ନରକ, ସୁଣ୍ଡ ଓ ବାଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଏବଂ ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଣ, ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ରାଜମହଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଅନେକ ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋ ଉପରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଏହି ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିପକ୍ଷ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଭାର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅତି ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଆପଣମାନେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ନହେଲେ ମୁଁ ପାତାଳକୁ ବୁଡ଼ିଯିବି।” ଭୂମିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଭୂମି ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ସତ୍ୟ। ମୁଁ, ଭବ ଓ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୂଳତଃ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ। ତାଙ୍କ ଅବତାରମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମ ଓ ଅକ୍ରମ ରହିଛି, ଏହା ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ଅଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ଚଳ, ଆମେ ସମୁଦ୍ର ଦୁଧର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୂଳକୁ ଯାଇ, ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ଜଣେଇବା। ସେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିଜ ଅଂଶର ଅଳ୍ପ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି କହି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେ ସହ ଦୁଧ ସାଗରକୁ ଗଲେ ଓ ମନୋଯୋଗରେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ—“ହେ ହଜାର ରୂପ, ହଜାର ଭୁଜା, ଅନେକ ମୁହଁ ଓ ଅନେକ ପଦ ଧାରୀ, ହେ ଅଗୋଚର, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ପାଳନରେ ନିମଗ୍ନ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।