ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର କରିଥିବା, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶିରୋନମ୍ର ହୋଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ସେଠାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଅସୁର ସେନାମାନେ କେବେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ହରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେବି, ଯିଏ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିର ସାଧୁମାନେ ଜଳକୁ ‘ନାରା’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଇ ଜଳ ସେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ ଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବରେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସେଇ ଭଗବାନ୍, ସାକ୍ଷାତ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାରାୟଣ। ବ୍ରହ୍ମ ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ—ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ। ଏଠାରେ ଏକ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ପବିତ୍ର ରୂପ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦେହ ଅଗ୍ନିର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଦୂର ଓ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଜ୍ଞାନର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ। ସେ ‘ବାସୁଦେବ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହାକୁ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ତାଙ୍କର ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ କୌଣସି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ। ସେ ସଦା ପବିତ୍ର ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ, ଯାହାକୁ ‘ଶେଷ’ କୁହାଯାଏ, ସେ ପୃଥିବୀକୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାମସ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ସେଇ ରୂପ ପଶୁ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ତୃତୀୟ ରୂପ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କାର୍ଯ୍ୟରତ। ଯିଏ ବହୁତ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗତ, ସେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଚତୁର୍ଥ ରୂପ, ସେଇ ଜଳମଧ୍ୟରେ ନାଗଶୟ୍ୟା ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ରଜସ ତାଙ୍କର ଗୁଣ; ସେ ସଦା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ଏହି ହରିଙ୍କ ତୃତୀୟ ରୂପ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ନିୟୋଜିତ। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଓ ଅଭିମାନୀ ଅସୁରମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଧର୍ମର ରକ୍ଷାରେ ନିୟୋଜିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ହ୍ରାସ ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ପୂର୍ବେ, ବରାହ ରୂପେ, ସେ ତାଙ୍କର ଶୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଦୂର କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଦାଢ଼ି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ପଦ୍ମ ଭଳି ଉପରକୁ ଉଠାଇଥିଲେ; ନରସିଂହ ରୂପେ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦାନବ, ଯଥା ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଏବଂ ଅଗ୍ରଣୀ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ; ବାମନ ରୂପେ, ବଳିଙ୍କୁ ମାୟା ଶକ୍ତିରେ ବଶ କରିଥିଲେ। ଦିତିର ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ଜିତି, ସେ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମଣ କରିଥିଲେ; ଭୃଗୁ ଋଷିଙ୍କ ଉଁଚାରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲେ। ରାମ ନାମକ ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ପିତୃହତ୍ୟାର ସ୍ମୃତିରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ, ମହାତ୍ମା ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଅବତରିଥିଲେ। ସେ ଅଲର୍କ ନାମକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ; ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନାଗଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରି, ନିଜ ମହିମାରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ସେ ତିନି ଲୋକ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ଉଦର ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଜନଲୋକର ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଦିଗ୍ବଳୟୀତ ପତ୍ର ଓ ବାୟୁ ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହା ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ। ସେଠାରେ ଚାରିମୁହଁ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର କାନର ମେଲୁରୁ ଦାନବ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ସମୁଦ୍ର ତଳରୁ ଉଠି, ସେଇ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏହିପରି, ଅନେକ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଭୁ ଏଠି ଅବତରଣ କରନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କର ଏହି ଅବତାର ମଥୁରାରେ। ସତ୍ତ୍ୱିକ ରୂପରେ ଅବତରିତ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ନିୟୋଜିତ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମାନବ ଭାବରେ କିମ୍ବା ପଶୁ ରୂପେ, ସେ ସଦା ଉଚିତ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଭକ୍ତଙ୍କର ଅଭିଷ୍ଟ ଫଳ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ, ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ମାନବ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ଏବେ ଆଉ ଶୁଣ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ହରିଙ୍କ ଏହି ଅବତାର ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ହୋଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦେବତା— ନିଜ ରୂପକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରି, ଧର୍ମିକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏଠି ଅବତାର ନେନ୍ତି। ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଏଇ ପୃଥିବୀ ଅତିଭାରରେ ଦବିତ ହୋଇ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଦେବମଣ୍ଡଳର ସଭାରେ ପହଂଚିଥିଲା। ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୃଥିବୀ ଦୁଃଖରେ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କଥା କହିଲେ। ଅଗ୍ନି ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଅଧ୍ୟାପକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗାଈର ଅଧ୍ୟାପକ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ, ନାରାୟଣ ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ଅଧ୍ୟାପକ।